In de laatste week van 2008 gooide de buurman twee koffers in de achterbak van zijn auto. Het besluit was gevallen, hij en de buurvrouw gingen scheiden. De buurvrouw wilde niet meer – een paar maanden relatietherapie had daar geen verandering in gebracht. Hun oudste dochter was vijf, hun jongste tien maanden.

Ze vonden allebei een huisje vlak bij de school van de oudste. Tijdens de heetste dagen van deze zomer ruimden ze samen de nieuwbouwwoning uit – zij de piano, hij de gasbarbecue. Toen de verhuisdozen zich voor de ramen opstapelden, hadden de buren links, rechts en schuin tegenover moeite hun tranen te bedwingen.

De meeste echtscheidingen worden volgens TNS NIPO in de eerste weken na Kerst aangevraagd: de feestdagen worden de kwetsbare verstandhouding net te veel. Achtendertig procent van de huwelijken strandt; dat zijn er jaarlijks zo’n zesendertigduizend. Tel daar de ongehuwd samenwonenden met een samenlevingscontract bij op, en het aantal ligt op zestigduizend. Bij zes op de tien scheidingen zijn minderjarige kinderen betrokken. Een nieuwslezer zou zeggen: ‘De ravage is enorm.’

Toch ziet de situatie er nu anders uit dan in de jaren zeventig, toen de golf scheidingen begon aan te zwellen. Er is kennis ontwikkeld over hoe de schade te beperken, en er komen steeds meer diensten, wetten, workshops en trainingen, tijdschriften, boeken en websites die daarbij helpen.

Heel geleidelijk begint de samenleving zich op het fenomeen in te stellen. Een woningbouwcoöperatie biedt tijdelijke huisvesting voor scheidende mensen; een gemeente past haar administratieve systeem aan om kinderen van co-ouders op twee adressen te kunnen inschrijven. Basisscholen programmeren praatgroepen voor hun echtscheidingsleerlingen, reisorganisaties regelen vakanties voor alleenstaande ouders. Ook goed nieuws: het klassieke procederen neemt af; scheidingsbemiddeling is normaal geworden.

Mediator Pieter Vermeulen ziet een scheiding als ‘een heel broze aangelegenheid waarbij ouders en kinderen alle kanten kunnen op vallen’. ‘Maar als ik ga moraliseren, fluit ik mezelf terug,’ zegt hij over zijn gesprekken met cliënten die uit elkaar willen. ‘Ik zeg nooit: “Denk erom wat je je kinderen aandoet.” Ik wil niet te optimistisch overkomen, goed scheiden is een hele klus, maar het kan wél.’

Adieu

Ze hadden een januariwandeling in het plaatselijke park gemaakt, hun kind kon net lopen. Bij thuiskomst had ze tegen hem gezegd: ‘Ik stop ermee, ik ga weg.’ Hans Ravesloot (43): ‘Het was een enorme schok. Ik voelde wel dat het mis was, met Oud en Nieuw had ze iedereen een gelukkig nieuwjaar gewenst, behalve mij. Ik ging al maanden met buikpijn slapen, maar dat ze zou weggaan… “Kunnen we er niet aan werken?” vroeg ik haar. “De patiënt ligt in het ziekenhuis, misschien wel op de intensive care, maar hij kan toch weer beter worden?” Zij zei: “Hans, de patiënt is dood.”‘

Een fatsoenlijke scheiding begint met het inzicht dat het een afscheidsproces is dat in goede banen moet worden geleid. Als er kinderen in het spel zijn, is dat veel moeilijker dan zonder. Emeritus hoogleraar familierecht en scheidingsbemiddelaar Peter Hoefnagels heeft dat traject overzichtelijk vastgelegd in Gelukkig getrouwd, gelukkig gescheiden (L.J. Veen), waarvan net een geactualiseerde versie is verschenen. Hoefnagels heeft zich sinds 1974 ingespannen om scheidingsbemiddeling in Nederland van de grond te krijgen. Procederen met twee advocaten, wat destijds gebruikelijk was, noemde hij ‘mensonterend’ en ‘een vorm van kindermishandeling’. ‘Een juridische procedure roept agressie op en polariseert,’ verklaart zijn opvolger Fred Schonewille.

Een cruciaal element in Hoefnagels’ bemiddeling is ‘de scheidingsmelding’: zeggen en aanvaarden dat je van elkaar af wilt. Dat gebeurt vaak halfslachtig. De een zegt na vijf glazen rode wijn: ik zie het niet meer zitten zo. De ander laat die boodschap niet tot zich doordringen.

In de mediationpraktijk die Schonewille heeft overgenomen van pionier Hoefnagels, wordt veel nadruk gelegd op het moment waarop het rationele ‘ik wil van je af’ ook gevoeld wordt. ‘Het draadje moet worden doorgeknipt,’ zegt Schonewille, die er niet voor terugschrikt dit ‘een mystiek moment’ te noemen. ‘Dat kan niet tussen de bedrijven door. Er zijn rituelen voor, zoals het teruggeven van de trouwring. In de Verenigde Staten heb je van die doorgeslagen gadgets als doodskistjes waar je je trouwring in doet.’

Hierna moet er een paar weken rust zijn. Tijd om, in de woorden van nestor Hoefnagels, ‘het adieu te aanvaarden’.

‘Dat was voor mij het moeilijkste moment,’ zegt mijn buurman, Ronald Fredrikz uit Amsterdam, een jaar nadat hij naar zijn tijdelijke adres vertrok. ‘Toen wij daadwerkelijk besloten uit elkaar te gaan. Het fysieke moment. Dat het onomkeerbaar was. Mijn ideaalbeeld van een aangenaam huis, een leuke baan en een harmonieus gezin met twee lieve kinderen lag aan diggelen. Ik moest mezelf “resetten”.’

Niet als vrienden

Mediator Pieter Vermeulen, een vijftiger met iets obstinaats in zijn grijze haar, houdt praktijk in het voormalige kantoorgebouw van de Binnenlandse Veiligheidsdienst in Den Haag. De winterzon schijnt op de kale takken voor zijn ramen.

Toen hij bijna twintig jaar geleden zelf ging scheiden, maakte hij kennis met de gebrekkige machinerie die er destijds bij hoorde – rechtbankprocedures, Raad voor de Kinderbescherming – en die ouders en kinderen zo mogelijk nog ongelukkiger maakte. Hier kan ik wat aan bijdragen, dacht de toenmalig maatschappelijk werker. Inmiddels zijn zijn kinderen volwassenen, heeft hij met zijn ex een goed contact, en is hij bekend van zijn boeken over gescheiden ouderschap. Zijn stelling is: partners moeten vooral niet als vrienden uit elkaar willen gaan. ‘Het is de schone schijn ophouden; je ontkent dat er een wezenlijk conflict is in je relatie. Dat werkt niet, en daar heb ik ook het bewijs van, want het merendeel van de mensen die harmonieus uit elkaar gaan, zie ik na een jaar weer terug. Het lontje van de frustratie is nog aanwezig. En dat kan zomaar ontbranden. Als de ex de kinderen niet in een goede jas steekt, of ze een keer te laat komt ophalen, of als er een nieuwe partner in het spel is. Dan zie je mensen ineens in agressie afglijden. Ik ben voor constructieve conflictvoering: “Ik ontzeg me niet de moeite om jou te vertellen wat ik eigenlijk vind van deze hele situatie.” Ga elkaar eens vertellen wat je echt dwars zit.’

Kunstmatig vriendelijk bleef de verstandhouding tussen Hans Ravesloot en zijn ex. ‘Ik ben heel boos geweest,’ zegt hij, vijf jaar na de januariwandeling. ‘Niet zozeer op haar, maar op de situatie waar we in waren gekomen, op die onmacht.’ ‘De tweede duw’ kwam toen hij via via hoorde dat zijn ex een nieuwe partner had. ‘Ik hield er rekening mee dat er een overlap plaats had gevonden, dat die man in onze relatie had lopen klooien, maar ik begon er niet over. En zij ook niet. Dat vermijdende gedrag waarop onze relatie stukliep,’ zegt hij wrang, ‘was nu een voordeel; we konden zonder conflicten ons co-ouderschap blijven invullen. Anderhalf jaar hebben we tegenover elkaar net gedaan alsof hij niet bestond. Maar mijn zoon noemde zijn naam steeds vaker. En op een dag heb ik het tijdens een telefoongesprek met haar durven vragen. Hoe het zat qua timing. Zij verzekerde me dat ze geen relatie had gehad tijdens de onze. Ik heb toen besloten: ik geloof haar, klaar. Dat is een mijlpaal geweest. Hij was niet meer de man die mijn vrouw had afgepakt, en voor de helft mijn kind. Hij was de man die mijn ex had opgevangen nadat we er samen een teringzooi van hadden gemaakt, en die leuke dingen deed met mijn zoon.’

Sindsdien is er een hartelijk contact. Als Ravesloot zijn zoon komt brengen, eet hij regelmatig mee met zijn ex en haar vriend, die samen een kind hebben gekregen.

Het complete verhaal

Judith Herzberg schreef: ‘Hoe is dat zo geworden/ Van altijd komen slapen/ Tot elkaar nooit meer willen zien?’ Wat nodig is voor een gezonde afwikkeling, is het complete verhaal van de scheiding. De vragen die ex-partners zich volgens relatietherapeute Susanne Donders moeten stellen zijn: wat zijn de punten van de ander om de relatie te verbreken? Wat waren de sleutelmomenten waarop de verwijdering inzette? ‘Als je daar geen antwoorden op hebt,’ zegt ze, ‘blijft het verlies alleen maar een wrange afwijzing.’

In die bemiddelingsgesprekken blijkt altijd dat de voormalige geliefden elkaar onderweg zijn kwijtgeraakt. ‘De mediation is vaak het eerste moment waarop ze weer echt met elkaar praten. Mensen brengen zo weinig tijd door met elkaar, zeker als ze kinderen hebben.’

Ze benadrukken het allemaal, de bemiddelaars: men kent de regels van een goede relatie niet. Namelijk: praten, praten, praten. Vermeulen: ‘Thuis doen ze het niet. Te druk met werk, kinderen, hun sociale contacten…’

Schonewille: ‘De communicatie houdt al heel snel na het begin van het samenzijn op. Ze verwachten veel van het huwelijk, maar investeren heel weinig.’ Vermeulen: ‘Je kunt erop wachten tot de bom knalt.’ Schonewille: ‘Het is een simpele wet: als je een relatie geen energie geeft, sterft hij.’

Volgens Susanne Donders moeten beide partners op een punt komen dat ze onderkennen: ‘Ik ben ook verantwoordelijk voor het einde van deze relatie. Samen hebben wij dit niet gered.’

Maar wat dan als je op een hufterige manier verlaten wordt, als blijkt dat je partner maanden of jaren heeft gelogen? ‘Iemand verstoten die een half leven lang op je gerekend heeft, hoort tot de gruwelijkste dingen die mensen elkaar aandoen,’ schreef Renate Rubinstein over haar scheiding. ‘Te gruwelijker omdat het geschiedt door de hand die tot dan toe gekust werd.’

Donders: ‘Ook bij moeilijke afwijzingen geldt: als je kiest voor het slachtofferschap, dan ga je op slot, en dat ga je later bezuren; je omgeving, je kinderen gaan je dat zeer kwalijk nemen. Er valt van zo’n levensgebeurtenis echt veel te leren, maar dan moet je er wel met open ogen doorheen. Hoe begin je aan een nieuw leven als je geen inzicht hebt opgedaan?’

Ze weet uit ervaring dat je beter uit een scheiding kunt komen dan je erin ging. ‘Maar het is absoluut hard werken. En ik zie het toch nog te weinig helemaal goed komen met mensen.’

‘Als ik mijn financiële belangen had willen laten behartigen, had ik een advocaat moeten nemen. Maar ik wilde geen strijd. Ik wil rust.’ José van den Hurk (52), twee puberdochters, is vorig jaar weggegaan bij haar man omdat ze al heel lang ongelukkig was. ‘Ik kon niet tegen hem op,’ zegt ze. ‘Ik liet me domineren alsof ik een klein kind was, en op een dag was ik het zat. Hij vond dat we een prima huwelijk hadden. Hij riep: “Wil je dit allemaal opgeven, dit mooie huis, ons vakantiehuis, een mooie auto voor de deur, om in een of ander flatje te gaan wonen?” Ik ben vertrokken met niks, omdat ik me zo schuldig voelde. Hij ging ermee akkoord de scheiding via mediation te regelen, maar zodra ons gezamenlijk vermogen ter sprake komt, roept hij: “Als jullie dat gaan eisen, dan stap ik naar een advocaat!” Hij zegt: “Je hebt mij verlaten en mijn leven kapot gemaakt, je hebt mijn gezin kapot gemaakt, en dan wil je nu gaan profiteren van geld waar je geen recht op hebt?” Ik heb besloten het te laten zitten. Ik word van meer geld niet gelukkig, en het maakt me ook niet vrij. Ik heb mijn baan, mijn netwerk, en ik ben op dit bovenwoninkje gelukkiger dan ooit.’ Maar ze klinkt een beetje gebroken.

Gaat het om veel geld? ‘Enorm veel geld,’ zegt ze. ‘Maar het geeft niet. Ik vind het veel belangrijker dat ons co-ouderschap goed verloopt.’

Takkewijf

Een recente case van Angel de Bruijn, divorce planner van beroep: meneer en mevrouw gaan scheiden. Mevrouw zet hem uit het bestuur van hun gezamenlijke bedrijf en laat de zaak failliet verklaren. Meneer verliest zijn geduld, geeft mevrouw een duw, mevrouw doet onmiddellijk aangifte bij de politie. Meneer schakelde De Bruijn in om a) een financieel debacle te voorkomen, b) zijn vrouw aan te klagen. Ze hebben twee kinderen.

De Bruijn leidt met twee andere coaches Re-vive; zij coördineren voor vermogende mannen alles rondom de scheiding, van verzekeringen tot rechtbankprocedures over partneralimentatie. ‘Het is heel normaal als hardwerkende mensen een wedding planner inschakelen voor hun huwelijk, maar wat denk je dat een scheiding je aan tijd kost? En waarom mannen? Mannen hebben het vaak veel drukker met hun werk, en ze hebben minder steunpunten dan vrouwen.’

Angel de Bruijn werkt met het soort heren die, als ze terugkomen van een paar uur golfen, ‘liever hun auto inleveren met de sleutels erbij, dan een goed gesprek te moeten voeren met hun vrouw’. Maar wat Re-vive aanbiedt, gaat uiteindelijk niet om geld, en daarom is het interessant voor dit artikel. De kern is: zielenrust brengen in het leven van meneer. En dat kan alleen als ook mevrouw zich gezien en gehoord voelt, anders blijft het hommeles. De Bruijn: ‘Er komen hier mannen die al jaren gescheiden zijn, die hun vrouw voor tonnen hebben uitgekocht, en nog worden de frustraties via de kinderen uitgevochten.’

Voor ze met welke procedure dan ook gaan beginnen, zorgen ze eerst dat hun cliënt een beetje is uitgerust en zijn verslaving onder controle heeft. Want, zo is hun ervaring, ambitieuze mannen zijn op dit punt van hun leven vaak overspannen, en vaak aan de drank.

En dan wordt er op hun fraai gelegen echtscheidingsboerderij in Overijssel aan ‘bekwaamheden’ gewerkt. ‘We spiegelen,’ zegt De Bruijn. ‘In dit geval: meneer bleef in het begin maar tegen me aanpraten, en dan zeg ik: “Ik constateer dat je vooral zelf aan het woord bent, en niet luistert naar mijn analyse en mijn advies, waar je me wel voor betaalt. Ik denk dat je dit bij je vrouw ook jarenlang hebt gedaan zo.”‘

Of het gaat zo: de cliënt doet een financieel voorstel, met de woorden: ‘Ik wil zo snel mogelijk van dat takkewijf af.’

De Bruijn: ‘Wat gaat dat betekenen voor je vrouw, denk je?’

Cliënt: ‘Kan me niet schelen.’

De Bruijn: ‘Wat gaat ze doen als ze dit van de jurist hoort?’

Cliënt: ‘Dan zal ze wel boos zijn.’

De Bruijn: ‘Wat doet je vrouw als ze boos wordt?’

Cliënt: ‘Dan gaat ze lopen klagen en word ik uitgespuugd door iedereen.’

De Bruijn doet nu de vrouw van meneer na: ‘Jij ziet toch zeker wel dat ik me weggecijferd heb om de kinderen optimaal te begeleiden? Je ziet toch hoe eenzaam ik ben geworden? En dan ga je me nu, na alles wat ik gedaan heb, afdanken voor de overwaarde van het huis? Ik kan wel gaan werken, zodat jij geen alimentatie hoeft te betalen? Terwijl ík destijds mijn baan heb opgegeven om voor het gezin te zorgen en jouw carrière in stand te houden? Nu moet ik genoeg nemen met een troostprijs?’

De cliënt zwijgt.

De Bruijn: ‘Hoe zou je dit voorstel zo kunnen invullen dat je haar ook ergens een lichtpuntje geeft?’

Cliënt: ‘Ze is erg gehecht aan de zeilboot…’

Het is een bekwaamheid, zegt De Bruijn. ‘Als meneer die bekwaamheid al had, zat hij hier niet, en dan hoefde hij waarschijnlijk ook niet te scheiden.’

Einde van het liedje: mevrouw is meegekomen voor mediation, ze gaan nu eens per twee weken uit eten om het wel en wee van de kinderen te bespreken. De Bruijn: ‘Het effect op de lange termijn is niet in geld uit te drukken.’

Wijntje drinken

Van de bemiddelaars in dit stuk is alleen Regi Melcherts van Kouwenhoven & Partners niet zelf gescheiden, en dat verklaart misschien waarom hij zijn bemiddelingsservice ‘Liefdevol Scheiden’ durft te noemen; twee woorden die de andere mediators niet snel zouden combineren. Melcherts’ coachingsmethode komt er grofweg op neer dat gescheiden ouders hun nieuwe situatie niet als een breuk zien, maar als een ‘ontwikkelingssprong’; hoe gaan ze samen dat ouderschap opnieuw vorm geven nu ze niet meer samenwonen? En wat is daar allemaal voor nodig aan vaardigheden en inzichten? ‘Moeten we bijvoorbeeld gesprekstechnieken oefenen?’

Melcherts maakt deel uit van een multidisciplinair team dat via de rechter ex-partners krijgt toegewezen die er niet in slagen elkaars omgang met de kinderen te accepteren. Na zijn methode bij de meest grimmige conflicten te hebben toegepast, wil hij er nu een dupliceerbaar concept van maken voor ‘de lichtere gevallen’. Er hebben zich al stellen in scheiding bij Melcherts gemeld.

Fred Schonewille concludeert: ‘Ik denk dat je op den duur als loser wordt gezien als je gaat vechtscheiden. Dat het niet meer comme il faut zal zijn om te vechten, net zoals het niet fatsoenlijk is op visite bij iemand ongevraagd een sigaret op te steken.’

Hoe gaat José van den Hurk 2010 in? ‘Ik verlang zo naar rust,’ zegt ze. ‘Deze januari moet ik nog drie keer naar de notaris; voor de uitkoop van ons gezamenlijk huis; de verkoop van ons vakantiehuis, en voor de koop van mijn nieuwe etage. Daarna kan ik verder in therapie met mijn schuldgevoel.’

En de buurman? ‘Eigenlijk heb ik het prima naar mijn zin,’ mailt hij. ‘Lekker nieuw huisje. Wel de lusten van mijn ex – wijntje drinken, samen eten en wat ondernemen met de kinderen – maar niet meer de lasten: de irritaties en conflicten bij het samenwonen in één huis. 2009 was het meest leerzame jaar van mijn leven, maar ik ben blij dat het voorbij is.’

Gouden regels

De bemiddelaars uit dit artikel stelden een paar gouden regels op.

1) Gaat u de kinderen binnenkort vertellen dat pappa en mamma ‘liever ieder een eigen huis willen’? Zeg dan niet: ‘En het goede nieuws is: dan krijg jij twee slaapkamers!’ Wees eerlijk, vertel het samen, maak er een begrijpelijk verhaaltje van, en doe of het een gezamenlijke beslissing is.

2) Gun kinderen van beide ouders te kunnen blijven houden.

3) Geen ruzie waar de kinderen bij zijn.

4) Blijf bij elkaar in de buurt wonen zodat het leven van het kind niet zo versplinterd en ingewikkeld wordt.

5) Voor kinderen jonger dan drie geldt: beter kort maar frequent contact met de uitwonende ouder (dat is meestal de vader) dan een uitgebreide omgangsregeling, zoals co-ouderschap.

6) Breng ook tijd alleen door met het kind. Houd het huishouden rustig. Vaak moeten kinderen wennen als ze van de ene naar de andere ouder gaan. Haal niet altijd andere mensen over de vloer.

7) Maak van het kind geen boodschapper: de ouders overleggen met elkaar, het kind heeft daar niets mee te maken.

8) Neem wat het kind zegt over de situatie bij de ex-partner niet meteen voor waar aan, maar verifieer het eerst.

Troostboeken

De meeste fictie over echtscheiding blijft steken in een aanklacht tegen de boosdoenende partij, één grote karakterologische afbraak van de ander. De dromerige man als slachtoffer van de prestatiegerichte bitch, de beknotte vrouw als lijfeigene van de huistiran. Gelukkig zijn er uitzonderingen:

Hanif Kureishi, Intimacy (2000): Jay verlaat zijn vrouw en kinderen, op zoek naar de vervulling van zijn dromen. Schaamteloos, zelfs antipathiek eerlijk.

John Updike, Too Far to Go (1979). Updike schetst, als chroniqueur van (buiten)huwelijkse relaties, seks en scheiding, hoe het stel Richard en Joan ten onder gaat aan een teveel aan liefde, zodanig dat hun relatie incestueus aandoet. Wat hun rest: ironisch doen.

Henry James, What Maisie Knew (1897): de nasleep van huwelijksperikelen resulterend in een scheiding door de ogen van de dochter van het paar. Jeroen Vullings

Troostfilms

Kramer vs. Kramer (Robert Benton, 1979). Beste scheidingstitel ooit, plus het acteergeweld van Dustin Hoffman (zelf net gescheiden) en Meryl Streep (geliefde net gestorven): twee Oscars voor de ouders die vechten om voogdijschap van schattige Billy, plus nog drie voor film, regisseur en script.

The Squid and the Whale (Noah Baumbach, 2005). Minder duidelijke titel, maar uitstekende, schrijnende, komische en bijna documentaire film, die aan de Nederlandse bioscopen voorbijging. Met diep inzicht worden alle zwakten van de gezinsleden – ook de kinderen – door Baumbach uitgeplozen.

Scènes uit een huwelijk (Ingmar Bergman, 1973). Klassieker van Bergman stopt niet bij de scheiding of de periode net daarna, maar blijft de voormalige echtgenoten (zij is scheidingsadvocaat) jarenlang volgen. Volgens Bergman steeg na televisievertoning het aantal echtscheidingen in Zweden. Kees Driessen

Troostmuziek

De scheidingsplaat is, net als het scheiden zelf, een product van de jaren zeventig. Al verrichtte country-zangeres Tammy Wynette al in 1968 hartverscheurend pionierswerk met het nummer D-I-V-O-R-C-E. Bob Dylans Blood on the Tracks (1975) wordt beschouwd als de eerste belangrijke elpee die is gewijd aan een scheiding – die van zijn toenmalige vrouw Sara. Zoon Jakob hoort ‘zijn ouders praten’ als hij de plaat opzet. Met drie gestrande huwelijken, waarvan twee binnen de band, mag Rumours (1977) van Fleetwood Mac de moeder aller scheidingsplaten heten. Wat klonk het wijs, nobel en volwassen, dat ‘You can go your own way’. Maar in de studio was het een tamelijk ongezellige bedoening. Marvin Gaye wilde met Here, My Dear (1978) aanvankelijk alleen maar geld verdienen zodat hij de alimentatie voor ex-vrouw Anna Gordy op kon hoesten. Eenmaal achter de microfoon kon hij het toch niet laten er een oncommercieel meesterwerk van te maken. Tien jaar later wist Bruce Springsteen het thema scheiden nieuw leven in te blazen op het ingetogen Tunnel of Love. Hij is overigens nog steeds met Patti Scialfa, de vrouw voor wie hij zijn echtgenote Julianne Philips verliet. Sander Donkers

Ouderschapsplan

Sinds 1 maart van vorig jaar is de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding van kracht geworden. De rechter neemt een verzoek tot echtscheiding van ouders met minderjarige kinderen alleen in behandeling als zij een ouderschapsplan hebben. Of ze nu getrouwd zijn, samenwonend of geregistreerde partners. In zo’n plan moeten beide ouders gedetailleerd vastleggen hoe zij de zorg voor de kinderen na de scheiding gaan invullen, ook de financiële. Het moet door beide ouders ondertekend worden, dus het verplicht ze om de tafel te gaan zitten. De waarde van die wet is volgens de scheidingsexperts niet te overschatten. Er komen controleerbare afspraken die op hun pedagogische merites zijn getoetst, het is een grotere waarborg voor de aanwezigheid van beide ouders in het leven van het kind, en het spoort exen aan in mediation te gaan, wat de kans op conflicten vermindert.

Meer weten?

– Carlijne Vos, Susanne Donders en Jean-Pierre van de Ven, Scheiden: met je ex toch samen goede ouders (Spectrum)

– Pieter Vermeulen, Een ouderschapsplan maken. Praktische tips en adviezen voor ouders die gaan scheiden (Wilkerdon)

– Nelly Snels en Maaike de Kort organiseren projecten voor echtscheidingskinderen op de basisschool, http://web.klassenwerk.com