Waarom de tijd ons op de hielen zit
Zomaar wat conclusies uit recente onderzoeken over Nederlanders en tijd: zestig procent zegt er te weinig van te hebben, ruim de helft voelt zich één of meerdere dagen per week gejaagd, en iets minder dan de helft gaat zelfs ernstig onder tijdsdruk gebukt. Er is een breed gedeeld gevoel dat de tijd ons op de hielen zit; een onbehagen dat we, hollend van de ene taak naar de andere, niet genoeg toekomen aan de dingen die werkelijk belangrijk voor ons zijn.
&#8216;We ervaren tijd als schaarste, als iets waarvan we chronisch te weinig hebben,&#8217; zegt filosofe Joke Hermsen, die deze maand een boek over tijdsarmoede publiceert. &#8216;Hoe meer tijdbesparende machines er bij komen, hoe minder tijd we hebben voor rust en ontspanning. Hoe sneller we ons kunnen verplaatsen, hoe minder tijd er is om ergens te verblijven. Hoe groter onze beschikbaarheid via mobiele telefoons, e-mail en internet, hoe minder tijd we hebben voor elkaar.&#8217;
Het ongelofelijke aantal pillen dat tegenwoordig over de toonbank van de apothekers gaat tegen somberheid, angst, slapeloosheid en nervositeit, houdt volgens haar rechtstreeks verband met deze snelheidscultuur. &#8216;We leven niet meer van binnenuit, maar hebben ons volledig naar de van buitenaf opgelegde tijd gevoegd. Door dat jakkeren is er geen gelegenheid voor rust en reflectie; daardoor raken we van onszelf vervreemd.&#8217;
Maximaal rendement
Er is duidelijk meer tijdstress dan pakweg vijfentwintig jaar geleden, verklaart Andries van den Broek, tijdbestedingsonderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau. Zo is het in gezinnen ten opzichte van de jaren zeventig drukker geworden omdat de moeders de arbeidsvloer op zijn gegaan. Werk en zorg op elkaar afstemmen levert voor ouders &#8216;combinatiedruk&#8217; op. Een andere oorzaak ziet hij in de kenniseconomie, waarin meer Nederlanders op de toppen van hun capaciteiten moeten werken. Maar het gevoel van haast komt ook uit de vrije tijd. Dat ligt volgens de SCP&#8217;er aan &#8216;de ambitie om een leuk leven te leiden&#8217;. &#8216;Mensen willen een leuke baan, een leuk gezin, een leuk huis, leuke sociale contacten, en een heleboel leuke hobby&#8217;s, maar uiteindelijk heb je maar 168 uur in een week. Het is een hele kunst om al die ambities met elkaar te rijmen.&#8217;
Het maximale rendement uit de uren willen halen, dat is wat Van den Broek en Hermsen zien gebeuren. Dat geldt niet alleen voor de carrièremoeder, het hedendaagse icoon van de haast, die naast haar werk- en zorgtaken ook nog op school helpt als luizenmoeder, twee keer per week tien kilometer rent, voorzitter is van de ouderraad, dit weekend gaat kuren met haar vriendinnen en vanavond nog even Mahlers Rückert-Lieder in het Concertgebouw meepikt; het geldt ook voor de hedonistische pensionado&#8217;s die racen tussen kleinkinderen, een tweede huisje op de Waddeneilanden, een zieke zwager, een gebitsrenovatie in een privékliniek aan de andere kant van het land, een onbezoldigde adviseurstaak en een middagcursus nordic walking.
Druk-zijn is synoniem voor een succesvol leven. &#8216;Ik ben goed bezig, want ik heb het aan alle kanten leuk.&#8217; Hier diep onder ligt volgens Hermsen en Van den Broek de wens de verveling voor te blijven. Hermsen: &#8216;Het is de verveling die ons door het wegvallen van God en andere grote ideologieën met de pure zinloosheid van het leven confronteert en onze neus op onze eigen nietigheid en eindigheid drukt.&#8217;
Vrije tijd genoeg
De volle agenda ontneemt nog wel eens het zicht op wat echt moet, en wat niet. &#8216;Als mensen in enquêtes moeten schatten hoeveel vrije tijd ze hebben in een week,&#8217; zegt Van den Broek, &#8216;komen ze meestal uit op zo&#8217;n 22 uur. In werkelijkheid hebben we twee keer zo veel.&#8217;
De gemiddelde Nederlander heeft dan wel minder vrije tijd dan pakweg vijfentwintig jaar geleden, maar hij heeft nog steeds evenveel uren vrij als hij verplichtingen heeft. In een doorsnee oktoberweek besteden mensen gemiddeld 44,3 uur aan verplichtingen, waaronder betaald werk, studie, huishoudelijk werk, en zorg voor kinderen. Negenenzeventig uur zijn voor slaap en persoonlijke verzorging, en de rest, 44,7 uur per week, wordt vrij ingevuld. De enige groep voor wie dit niet geldt, zijn de tweeverdienende ouders met kinderen jonger dan vier, omdat baby&#8217;s en peuters zo veel zorg nodig hebben.
&#8216;Als je aan iemand vraagt hoe het gaat, krijg je vaak als antwoord: &#8220;druk, druk, druk&#8221;, zegt Van den Broek. &#8216;Maar mensen zouden met evenveel recht kunnen antwoorden: &#8220;vrij, vrij, vrij&#8221;.&#8217;
Zinvolle zaken
Voor Van den Broek is niet zozeer &#8216;rust&#8217; het antwoord op tijdsdruk, maar &#8216;bewustwording&#8217; en &#8216;voldoening&#8217;. Mensen die voor het tijdbestedingsonderzoek van het SCP een dagboek bijhouden waarin ze van uur tot uur noteren wat ze doen, ervaren dat vaak als &#8217;therapeutisch&#8217;. Wat Van den Broek nogal eens terughoort is: &#8216;goh, ik wist niet dat ik zo veel tijd verdeed.&#8217;
Gevraagd naar praktisch advies voor iets meer tijd van leven, zou hij dus, hoe kinderlijk ook, beginnen met: houd eens een week lang bij waar al die uren naartoe gaan. &#8216;En stel dan de vraag: hebben die uren me genoeg voldoening gebracht? Het gaat erom wat je terugkrijgt voor je inspanning. Wie zijn leven inricht naar zijn prioriteiten ervaart minder tijdsdruk.&#8217;
Een andere aanbeveling van de tijdbestedingsonderzoeker: in plaats van aan het eind van de week tandenknarsend te constateren dat de dagen weer zijn voorbijgevlogen, kunnen we beter aan het begin van de week in de agenda kijken, en handenwrijvend de vraag stellen: aan wat voor zinvolle zaken ga ik mijn 168 uur deze week besteden? Natuurlijk, er ligt al veel vast; slapen, werken, eten, misschien kinderen verzorgen of in het weekend naar een hulpbehoevende moeder, &#8216;maar er blijft altijd wel wat ruimte over om iets te kunnen doen waarvan je echt gelukkig wordt. Plan dat in, en belangrijker nog: raffel het niet af. Niet de agenda bepaalt als het goed is de duur van een activiteit, maar de activiteit zelf. Kijk hoe kinderen dat doen: een spelletje duurt een spelletje, niet een van tevoren bedacht aantal minuten.&#8217;
Van de automatische piloot af, wil Van den Broek maar zeggen. Zelf werd hij een paar jaar terug getroffen door een herseninfarct. Het gebeurde in mei, hij dacht in het ziekenhuisbed dat hij de kerst niet zou gaan halen. Toen dat bleek mee te vallen, wist hij: &#8216;Ik moet toch iets meer van het leven gaan genieten.&#8217; Dat leidde bij hem juist tot een vollere agenda; hij pakte het accordeon spelen serieuzer aan, ging vorig jaar op zijn negenenveertigste in bandjes spelen, en heeft onlangs met de folkpunkband Circle J voor de vijfenzeventigste keer opgetreden &#8216;Kost zeeën van tijd. Maar ik heb er een levensvervulling bij. Als ik een halfuurtje over heb, pak ik mijn accordeon.&#8217;
Het innerlijke tempo
Lummelen, rommelen, niksen, tijd vermorsen gaat in Nederlandse huishoudens gepaard met schuldgevoel over niet &#8216;nuttig&#8217; bezig te zijn. &#8216;We leggen onze tijd de standaard op van het economisch rendement,&#8217; zegt Hermsen, &#8216;in onze samenleving het enige overgebleven ideaal.&#8217;
De enige die zich daar niets van aan lijkt te trekken is de puber, en de enkeling die vanwege ziekte of andere tegenslag een radicale keus voor een rustiger leven heeft gemaakt. En Joke Hermsen, want zij zet midden op de werkdag de computer uit en gaat dan een paar uur op de bank liggen. Of ze gaat zitten met een boek op schoot, zet muziek op, leest soms een bladzijde, maar meestal niet, en mijmert wat voor zich uit. In haar boek noemt ze dat &#8216;de kloktijd in evenwicht brengen met het innerlijke tempo&#8217;. Ze werkt nooit meer dan vier uur per dag. Lege uren, gewoon overdag; ze raadt het iedereen aan, ook de kantoorslaven. &#8216;Ze moeten er een enorm calvinistisch obstakel voor uit de weg ruimen,&#8217; weet ze, &#8216;maar ze zouden zich moeten realiseren dat het ze productiever zal maken dan een hele dag verbeten doorploeteren.&#8217; Een pleidooi dat ook wordt ondersteund door neuropsychologisch onderzoek over hersteltijd voor de hersenen. &#8216;Wie regelmatig kan ontfocussen is creatiever en productiever.&#8217;
Daarom kan Hermsen, die de zorg voor haar twee tieners deelt met hun verderop in de straat wonende vader, elk jaar een boek schrijven en lesgeven, juist vanwege die summiere, maar hypergeconcentreerde werktijden.
Dan maar wat minder materiële welvaart, vindt ze. &#8216;Ik heb nog het eerste model mobiele telefoon dat op de markt kwam, draag nog kleding van twintig jaar geleden, en heb een heel oude auto, die ik binnenkort waarschijnlijk ook weg doe. Ik vind het prima, ik houd toch niet van die wegwerpcultuur.&#8217;
Ze citeert enkele dichtregels van Gerrit Kouwenaar waarmee ze ook haar boek begint: &#8216;Het is laat zoals ieder jaar. De tijd zit krap in zijn heden. Steek dus het licht aan dat de toekomst nog uitspaart. Stil de tijd. Leef nog even.&#8217;
Tijd winnen
Lifehacking: organiseren
Gerben Wiersma, docent &#8216;lifehacking&#8217; aan de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, zag onlangs nog een documentaire waarin werd getoond dat in zeven edities van The New York Times (een week dus), meer informatie voorbijkomt dan in een heel mensenleven in de achttiende eeuw. Wiersma, van de sectie informatica en communication &#038; multimedia design, leert studenten &#8217;te overleven in die informatiemaatschappij&#8217;.
Lifehacking is een serie efficiency tools om zo veel mogelijk in zo min mogelijk tijd te doen. Het begon een paar jaar geleden met computertrucs om input snel te stroomlijnen en te filteren op relevantie &#8211; denk aan een mailverwerkingsprocedure &#8211; maar het is allengs uitgedijd tot wat Wiersma &#8216;een manier van leven&#8217; noemt. Een van de goeroes is de Amerikaan David Allen, auteur van Getting Things Done; The Art of Stress-Free Productivity (2001), op wiens methode veel lifehacks zijn gebaseerd. Neem de Hipster PDA: oorspronkelijk een to do-lijst in de vorm van briefjes in creditcardformaat, bij Wiersma een programmaatje in zijn iPhone, met een koppeling naar zijn iPhone-agenda. Alle &#8216;eerstvolgende acties&#8217; zijn overzichtelijk aangeven. Door alles zo efficiënt mogelijk te organiseren en te filteren, kan de moderne kenniswerker meer tijd overhouden voor leuke dingen. &#8216;Ook je leven behoeft aandacht,&#8217; houdt Wiersma zijn studenten voor. &#8216;Wees zorgvuldig met de tijd die je overhoudt. Doe er iets mee waar je energie van krijgt.&#8217;
http://lifehacking.nl
Slow living: onthaasten
Het is een bekend verhaal: de Canadees Carl Honoré, een overbelaste journalist die rond bedtijd steevast ruzie kreeg met zijn treuzelende zoon, zag op een vliegveld een aankondiging voor The One-Minute Bedtime Story. Zijn eerste gedachte was: die moet ik hebben! Zijn tweede: ben ik gek geworden? Wil ik zelfs dat ene moment dat ik aan het eind van de dag met mijn kinderen heb, nog versnellen? De daaropvolgende vlucht dacht hij na over het effect van tijdsdruk op zijn generatie, en dat mondde uit in In Praise of Slowness. How A Worldwide Movement Is Challenging the Cult of Speed (2004), een pleidooi voor onthaasting dat inmiddels in dertig talen is gepubliceerd. De slow-beweging is nu een internationaal verzamelbegrip voor veel verschillende onthaastingsinitiatieven, vaak met een component van duurzaamheid. Je hebt slow food (zelf verbouwen en rustig opeten), slow cities (de openbare ruimte zo inrichten dat mensen even stoppen met jakkeren), slow travel (minstens een week op dezelfde plek blijven), slow sex, en ga zo maar door.
Slow living zelf gaat over vertraging, versimpeling en bewustwording. Of zoals Honoré zegt: &#8216;Op zoek gaan naar de schildpad in jezelf.&#8217;
www.carlhonore.com
www.slowmovement.com
Mindfulness: loslaten
Mindfulness is een meditatievorm, oorspronkelijk afkomstig uit het boeddhisme, waarbij de aandacht steeds wordt teruggebracht naar wat zich op het moment zelf afspeelt. Werd in het Westen geïntroduceerd door prof. Jon Kabat-Zinn, oprichter van de Stress Reduction Clinic van de universiteit van Massachusetts. De aandachtsoefeningen zijn in een paar jaar tijd ongekend populair geworden; in elke vinexwijk is tegenwoordig wel een cursus te volgen. Volgens Ted van Rijt komt dat omdat het een toegankelijke manier is &#8216;om met de breed gevoelde disproportionele tijdsdruk om te gaan&#8217;. Van Rijt leidt het eerste Nederlandse academische mindfulness-centrum, onderdeel van het Universitair Medisch Centrum St Radboud in Nijmegen. &#8216;Het gejakker is een menselijke conditie geworden,&#8217; zegt hij. &#8216;De mens leeft meer in een doe-modus dan in een zijns-modus, zelfs in de vrije tijd is die trein niet meer tot stilstand te brengen. We zitten altijd met het hoofd in onze planning, en hebben vaak pas door hoe overbelast we zijn als het te laat is. Door de mindfulness-oefeningen leer je wat afstand nemen van die dagelijkse maalstroom. Dan pas kun je kiezen hoe je met die jachtigheid om wilt gaan.&#8217;
www.mindfulness-nederland.com
www.hanfortmanncentrum.nl
Joke J. Hermsen, ‘Stil de tijd. Pleidooi voor een langzame toekomst’, De Arbeiderspers.
Vanaf deze week begint Vrij Nederland met de rubriek ‘Tijd van Leven’, waarin een meer of minder bekende Nederlander naar zijn of haar beleving van de tijd wordt gevraagd.

Annemiek Leclaire

Efficiënt op de bank liggen

Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview