Rouw een nieuwe geestesziekte?
Rouw die langer dan zes maanden duurt en gepaard gaat met het gevoel verdoofd te zijn, met het gevoel dat het leven zinloos is, met bitterheid over de dood van de dierbare persoon, met moeite om de draad van het dagelijks leven weer op te pakken. Als het aan een groepje internationale wetenschappers ligt, waaronder de Nederlander Paul Boelen van de Universiteit Utrecht, wordt dit geheel aan gevoelens straks als een nieuwe psychische stoornis opgenomen in de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), het handboek van psychiaters. In het online tijdschrift PloS Medicine (www.plosmedicine.org) publiceerden de negentien onderzoekers deze maand een artikel waarin ze de contouren schetsten van een geestesziekte die zij Prolonged Grief Disorder (PGD) noemen.
Mensen met PGD hebben opdringerige gedachten aan en beelden van de dode, en een pijnlijk verlangen naar zijn of haar aanwezigheid, schrijft de groep in het artikel. &#8216;Soms ontkennen ze hun verlies, voelen ze zich wanhopig eenzaam, of willen ze zelf sterven.&#8217;
In onderzoek onder Amerikaanse zestigplusvrouwen die recent hun partner hadden verloren, vertoonde tien procent deze &#8216;symptomen&#8217;.
&#8216;Maar dit percentage zal hoger liggen bij andere familierelaties,&#8217; mailt een van de auteurs van het artikel, Holly Prigerson, als universitair hoofddocent verbonden aan de Harvard Medical School in Boston, Verenigde Staten. &#8216;Bijvoorbeeld wanneer je een ouder verliest. Of bij andere doodsoorzaken, zoals zelfdoding.&#8217;
Het voordeel van het predikaat &#8216;psychische stoornis&#8217; is volgens de onderzoekers dat mensen die gebukt gaan onder rouw tijdig adequate hulp krijgen. De symptomen zouden namelijk ook iets voorspellen over de verminderde kwaliteit van leven in de toekomst, de kans op lichamelijke klachten en zelfs werkverzuim.
Paul Boelen (tijdens het schrijven van dit artikel onbereikbaar vanwege vakantie) zei in een interview met persbureau ANP te willen voorkomen dat mensen met dergelijke klachten van hun huisarts antidepressiva voorgeschoteld krijgen.
Volgens Holly Prigerson moeten we als behandeling eerder denken aan een psychotherapeutisch traject, waarin aandacht is voor een problematische manier van hechten, en elementen uit de verslavingszorg worden opgenomen: &#8216;Naar iemand snakken kan ook een element van verslaving suggereren.&#8217;
Doodnormaal
&#8216;Ik stel een nieuwe diagnose voor,&#8217; zegt Paul Verhaeghe, hoogleraar psychoanalyse en raadplegingspsychologie aan de Universiteit van Gent: &#8216;Mensen die een dierbare verloren hebben en zes maanden na het verlies niet aan de genoemde symptomen lijden, moeten dringend onderzocht worden; zij zijn duidelijk niet menselijk. Een langdurige behandeling zal ongetwijfeld nodig zijn, een positieve uitkomst is allesbehalve zeker.&#8217;
Verhaeghe schreef het boek Het einde van de psychotherapie (dat begin september uitkomt bij De Bezige Bij), over de pseudo-medicalisering van menselijke problemen. Hij las voor Vrij Nederland het artikel in PloS Medicine.
&#8216;Alle gekheid op een stokje,&#8217; zegt de hoogleraar, &#8216;een normaal rouwproces duurt ongeveer twee jaar &#8211; voor zover je daar ooit vanaf geraakt &#8211; en iedereen die het meemaakt, zal je vertellen dat het tweede jaar erger is dan het eerste. Een snijlijn leggen op zes maanden is voor mij onbegrijpelijk. Dit getuigt van die typische DSM-aanpak: pathologie wordt louter kwantitatief uitgedrukt &#8211; &#8220;meer dan zes maanden&#8221;, &#8220;vijf van de negen symptomen&#8221;, enzovoort.&#8217;
Voor alle duidelijkheid, benadrukt hij maar even: pathologische rouw bestaat wel degelijk, en kan zelfs al vóór die zes maanden beginnen, bijvoorbeeld wanneer iemand zichzelf exclusief de schuld toeschrijft van het overlijden en hierdoor ook het eigen leven onleefbaar maakt.
&#8216;Maar dat is een ander verhaal. Dit is voor mij geen specifieke pathologische rouw &#8211; wat zij beschrijven, verschilt niet van normale rouw.&#8217;
Desgevraagd noemen verschillende rouwdeskundigen de door de onderzoekers opgesomde symptomatiek van PGD &#8216;volstrekt normale uitingen van rouw&#8217;.
Absurd
Ook Renée Zeylmans, sinds tweeëntwintig jaar werkzaam als rouwtherapeut, zegt &#8216;zich pas ongerust te maken als mensen al deze gevoelens na zes maanden niet meer hebben&#8217;. Ze geeft een voorbeeld: &#8216;Neem dat wat onderzoekers als &#8220;ontkenning&#8221; aanduiden. Ik had een moeder in mijn praktijk die haar kind van twaalf was verloren; het stak de straat over, werd aangereden door een auto, was op slag dood. Deze vrouw wist dat haar kind dood was, ze had het zelf begraven, en ze dacht heus niet dat het weer zou binnenkomen. Ze kon alleen nog niet ten volle tot zich laten doordringen dat ze het nooit, nooit meer zou zien. Ik noem dat: de heilzame verdoving van de eerste tijd. Volgens deze psychologen is dat &#8220;verdringing&#8221;, of &#8220;ontkenning&#8221;, en ze zullen technieken in stelling brengen om zo&#8217;n vrouw met de realiteit te confronteren. Dat lijkt mij juist schadelijk.
Of neem die gevoelens van zinloosheid&#8230; Als je je partner verliest met wie je een half leven samen bent geweest, dan is het toch normaal dat je af en toe denkt: was ik maar meegegaan?&#8217;
Die wanhoop, het slaapgebrek, het niet functioneren, het hoort er allemaal bij. Zeylmans: &#8216;Rouw is de prijs van de liefde. Als je die rouw niet ten volle ervaart, kun je je afvragen of je jezelf wel wezenlijk verbonden hebt.&#8217;
Ze noemt het &#8216;absurd&#8217; dat wanneer je altijd prima gefunctioneerd hebt, maar onderuit gaat door zo&#8217;n sterfgeval, je met een psychiater over je jeugd en je manier van hechten moet gaan praten om te onderzoeken waarom je zo reageert. &#8216;Je krijgt er zo een probleem bij: dat je tekortschiet als je na een half jaar geen korte metten hebt gemaakt met die gevoelens.&#8217;
Geforceerde tweedeling
&#8216;Het gaat niet om wat &#8220;normaal&#8221; is, maar om &#8220;lijden&#8221;,&#8217; reageert Holly Prigerson vanuit Boston. &#8216;Zo is het bijvoorbeeld &#8220;normaal&#8221; dat iemand die getuige is geweest van gevechtsstrijd een posttraumatische stressstoornis krijgt. Tachtig procent van de gevechtsveteranen heeft dat. Maar dat het vaak voorkomt, doet niets af aan de pijn en het lijden. De bedoeling is niet doktoren de leiding te laten nemen over normale reacties, maar om mensen die lijden en verzwakt zijn, te helpen. We merken dat mensen die behandeld worden voor hun rouw gelukkiger en gezonder zijn.&#8217;
Een duivels dilemma. Dat is de reactie van Jan van den Bout, hoogleraar klinische psychologie aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in verliesverwerking. &#8216;In de geestelijke gezondheidszorg is het tegenwoordig zo dat je pas psychotherapeutische hulp vergoed krijgt, als er een officiële stoornis is vastgesteld,&#8217; zegt hij. Hij is bepaald geen fan van deze ontwikkeling, &#8216;maar voorlopig is het niet anders&#8217;.
&#8216;Er zijn mensen die door een overlijden zó intens en langdurig van slag raken, dat ze bij een professional psychische hulp zoeken. Die wordt nu niet vergoed, want ze voldoen niet aan een officieel ziektebeeld. En dus heeft een groep rouwonderzoekers een poging gedaan om diagnostische criteria te ontwikkelen. Zo&#8217;n psychisch etiket heeft voor- en nadelen. Het is fijn als een behandeling wordt vergoed, maar door de hantering van dergelijke DSM-criteria wordt er een geforceerde tweedeling gemaakt in wat wel en wat niet pathologisch is. Dat betekent in dit geval dat het individuele rouwproces, dat eigenlijk niet in een standaardmodel te vangen is, in een categorie moet worden gepropt.&#8217;
Dat kan volgens de hoogleraar tot gevolg hebben dat iemand die het misschien wél nodig heeft, geen hulp ontvangt die vergoed wordt, omdat zijn klachten niet in het model passen, en dat een ander, met een normaal pakket aan gevoelens, een psychisch label opgeplakt krijgt. En zo&#8217;n psychisch etiket &#8216;opent ongetwijfeld mogelijkheden voor de farmaceutische industrie&#8217;, want waar een stoornis is, is een afzetmarkt.
Kom, je moet door
Het hedendaagse keurslijf van verplicht geluk, en de nadruk op &#8216;positief denken&#8217;; dat zit er óók achter de tendens om normale emoties als rouw te pathologiseren, vinden Paul Verhaeghe en Renée Zeylmans. Ze merken dat er nog maar weinig geduld is voor langdurige emotionele processen zoals rouw. Want rouwende mensen kúnnen natuurlijk wel geholpen worden, door middel van gesprekken met mensen uit hun omgeving, maar die gesprekken kosten tijd en leiden nooit tot een oplossing &#8211; de dode komt niet terug.
Er passeren voorbeelden de revue van hulpverleners die kort na het overlijden van de echtgenote tegen de weduwnaar zeggen: &#8216;Zullen we die kast van uw vrouw eens even leeg gaan maken?&#8217; Of tegen een tachtigjarige weduwe die na vijftig jaar huwelijk net haar partner is verloren: &#8216;Kom, het leven gaat verder, je moet wel door.&#8217;
Zeylmans: &#8216;Mensen die voor het eerst in mijn praktijk komen, verontschuldigen zich vaak: &#8220;Ja, maar ik huil nog steeds! En ik slaap nog steeds slecht.&#8221;
Dan zeg ik: &#8220;Ja, vind je het gek met een lege plek naast je!&#8221;&#8216;
Verhaeghe: &#8216;De voornaamste klacht die ik hoor van rouwende mensen gaat niet zo onmiddellijk en zeker niet uitsluitend over hun verlies, wel over de reactie van de omgeving. Na drie maanden krijgen ze vaak al te horen dat het leven verder gaat, dat ze zich dienen te herpakken, dat ze zich op de toekomst moeten richten. Als je al over een stoornis wilt spreken, dan ligt die niet bij de rouwenden, maar bij de mensen in hun omgeving die zo reageren. Het is geen toeval dat heel wat rouwende mensen via internet en zelfhulpgroepen lotgenoten opzoeken, omdat ze daar tenminste het gevoel hebben te mogen rouwen.&#8217;
Een maatschappij die geen tijd en ruimte meer toelaat voor een normale sociale ondersteuning van een normaal maar heel emotioneel proces, pathologiseert deze mensen en stuurt hen in toenemende mate naar de therapeut, concludeert Verhaeghe. &#8216;Herlees Aldous Huxleys Brave New World, waarin de hoofdfiguur het recht opeist om normale menselijke gevoelens te mogen voelen, in plaats van het artificieel &#8211; farmacologisch en psychologisch &#8211; geïnduceerde geluksgevoel.&#8217;
Want dat er heel snel medicijnen aan het toekomstige PGD zullen worden gekoppeld, dát weet de Vlaming zeker, &#8216;ondanks de lovenswaardige bedoelingen van de auteurs&#8217;. En óók dat die niet zullen helpen.
Integendeel, denken Verhaeghe en Zeylmans: &#8216;Ze stellen het rouwproces alleen maar uit.&#8217;

Annemiek Leclaire

De prijs van de liefde

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel