Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

Judit Neurink

De slag om Mosul: burgers als menselijk schild in de vuurlinie

De leeuwenwelpen van het kalifaat

<div class="lead">
<p class="p1">Oud-SP-kamerlid Ali Lazrak is afgelopen nacht op achtenzestigjarige leeftijd overleden aan de gevolgen van longkanker. Lazrak werkte, voordat hij kamerlid werd, mee aan verschillende artikelen die verschenen in Vrij Nederland. Zijn ex-vrouw, Judit Neurink, kijkt terug op een bewogen leven.</p>
</div>
<p class="p1">Het was een bepalend moment in zijn leven, toen Ali Lazrak op weg terug naar Nederland na zijn eerste bezoek in jaren aan zijn vaderland, op het vliegveld van Casablanca werd opgepakt. Het was ergens begin jaren negentig; de Marokkaanse koning Hassan was nog aan de macht, en diens geheime dienst vond het nodig de journalist die een radioprogramma voor Marokkanen in Nederland maakte, eens aan de tand te voelen.</p>
<p class="p1">&#8216;Ik was blij dat je die dikke trui had ingepakt,&#8217; zei hij er later over tegen me. Tussen het moment dat zijn werkgever – de NOS – Buitenlandse Zaken in Den Haag had ingelicht over zijn vermissing, en die in Rabat ging klagen, zaten dagen in kille cellen met vragen, intimidaties en bedreigingen. En de belofte dat hij vrij zou zijn om te gaan als hij maar zou beloven met de overheid samen te werken.</p>
<p class="p1">Het was de tijd van de Amices, Marokkaanse emigranten die Rabat informeerden over de activiteiten van hun landgenoten in het buitenland. Lazrak minachtte hen. Om zijn positie in de verhoorkamers niet compleet onmogelijk te maken besloot hij alleen vragen te beantwoorden over zaken die iedereen al wist.</p>
<p class="p1">Toen hij dankzij de inspanningen van vrienden en werkgever dagen later alsnog op Schiphol arriveerde, was hij vooral woedend. Iemand anders was misschien bang geweest. Maar voor hem betekende de ontvoering vooral dat hij zich nog meer zou inzetten voor veranderingen in Marokko.</p>
<p class="p1"><q class="pull-left">Voor hem betekende de ontvoering vooral dat hij zich nog meer zou inzetten voor veranderingen in Marokko.</q></p>
<p class="p1">Zijn opvoeding als enig overlevende zoon van een onderwijzer die tevens imam was, leverde geen ingrediënten voor activisme. Dat gebeurde in het leger, waar hij zich als dienstplichtige tegen zijn meerderen verzette, al snel in de militaire gevangenis belandde en daar enkele naar zijn gevoel nutteloze jaren uitzat. En ook dat tekende zijn leven. Want eenmaal vrij besloot hij zijn land zo snel mogelijk te verlaten. Een Nederlands team dat naar Marokko kwam om gastarbeiders te werven, selecteerde hem voor werk bij autofabrikant Daf. Terwijl hij overdag auto’s van een verflaag voorzag, leerde hij ’s avonds Nederlands en ging op vrije dagen op onderzoek uit in het nieuwe land, dat nieuwkomers in die jaren nog vooral exotisch vond.</p>
<p class="p1">Een huwelijk met een Nederlandse en drie kinderen later werd hij gevraagd voor een radioprogramma dat de NOS speciaal voor gastarbeiders maakte, dat van een wekelijkse frequentie al snel naar een dagelijkse ging. En daar vond Lazrak zijn roeping. Zijn ‘Brief van de reiziger’ werd het dagelijkse aanknopingspunt voor menig Marokkaans gezin in Nederland.</p>
<p class="p1">Dat was hoe we elkaar leerden kennen; toen ik een tijdlang het nieuws in het Nederlands aanleverde dat in vertaling op de zender kwam.</p>
<p class="p1">Het programma speelde een belangrijke rol in de emancipatie van Marokkanen in Nederland. Het bracht nieuwtjes uit de wereld en de gemeenschap, liet leden ervan aan het woord en behandelde onderwerpen die in Nederland speelden. Lazrak ging taboeonderwerpen niet uit de weg, en in zijn wekelijkse inbelprogramma kregen mensen de kans hun meningen en frustraties te spuien. Homoseksualiteit, schoolzwemmen moet ook voor meisjes, radicalisering, discriminatie – het kwam allemaal voorbij. Zelfs seksualiteit en soa’s kregen aandacht, na de waarschuwing dat het onderwerp minder geschikt was voor kinderoren – want hele gezinnen zaten op de vroege avond aan de radio gekluisterd om naar “mijnheer Ali” te luisteren.</p>
<p class="p1">Het programma was wars van het Arabisch nationalisme zoals dat door satellietzenders als Al-Jazeera werd verspreid, en had als hoogste ambitie om de Marokkaanse gemeenschap zo goed mogelijk te informeren en haar daarmee instrumenten te geven om zelf keuzes te maken.</p>
<p class="p1">Het taalgebruik in het programma was revolutionair. Waar overal in de Arabische wereld het klassiek Arabisch de voertaal is in de media, gebruikte Lazrak het Darija, het Marokkaanse dialect, en het Berbers. Beide zijn geen geschreven talen, dus vonden hij en zijn nieuwslezers dat ter plekke uit.</p>
<p class="p1">Door die dialecten te gebruiken kon hij zijn publiek bereiken; veel van de lager opgeleide Marokkanen in Nederland kenden nauwelijks klassiek Arabisch.</p>
<p class="p1">Gaandeweg begon Lazrak ook een rol te spelen in de discussie in Nederland over buitenlanders en integratie. Niet omdat hij dat graag wilde, maar als reactie op de ontwikkelingen die volgens hem de verkeerde kant opgingen. Hij stelde vast dat integratie een geloof was geworden dat alle oplossingen moest brengen, waar hij zelf niet in geloofde.</p>
<p class="p1">Hij hield zijn zoons en dochter dan ook angstvallig weg van het onderwijs in de eigen taal, dat voor kinderen van buitenlanders werd ingesteld vanuit de gedachte dat ze op basis van hun eigen taal beter nieuwe talen kunnen leren. De zijne waren Nederlands, en moesten zich vooral op het Nederlands concentreren, want hun toekomst lag hier, werd hij niet moe om te verkondigen. Het resultaat geeft hem gelijk: ze zijn alle drie goed terechtgekomen.</p>
<p class="p1">Net als voor hen gold voor veel Marokkaanse kinderen gold, dat ze een nieuwe taal zouden moeten leren, want de lessen waren in het Arabisch, terwijl zij thuis Berbers spraken.</p>
<p class="p1">Als criticaster van een integratiebeleid dat naar zijn idee steeds meer naar assimilatie neigde, hekelde hij de manier waarop onderscheid werd gemaakt naar herkomst en geloof en zag met lede ogen hoe racisme en discriminatie toenamen. Hij was wars van termen als multiculturele samenleving en bi-culturele relaties vanwege de etiketjes die daarmee geplakt werden, en weigerde ze ook voor onze relatie en onze zeer gemengde vriendenkring te gebruiken.</p>
<p class="p1">Uiteindelijk leidde zijn toenemende rol in de media ertoe dat de Socialistische Partij (SP) contact opnam over een plaats op de verkiezingslijst. Lazrak aarzelde lang. Pas toen tijdens een etentje dat we thuis bereidden voor SP-Kamerlid Agnes Kant en haar echtgenoot beloofd werd dat er een oplossing zou zijn voor de financiële kwestie – Lazrak was er duidelijk over: hij wilde op hetzelfde niveau betaald worden als bij de NOS vanwege hypotheek en auto – hapte hij toe.</p>
<p class="p1">Het werd een mislukking, al heb ik dat door onze scheiding vooral van de zijlijn meegekregen. Hij was geen makkelijke man, die ook nog behept was met de overtuiging van veel als kleine prinsjes opgevoede Arabische mannen dat ze alle recht van de wereld hebben. Maar als Kamerlid was hij ongelukkig omdat hij vond dat hij geen kans kreeg. Naast het conflict over de betaling dat al snel losbarstte, kreeg hij geen mogelijkheid te doen waarvoor hij kwam: zich uitspreken over en daarmee invloed uitoefenen op het integratiebeleid. De SP bracht alleen het eerste conflict naar buiten, en bestempelde hem als een graaier, terwijl hij inhoudelijk geen enkele rol toebedeeld had gekregen. En Lazrak wilde geen ‘excuus-Truus’ zijn.</p>
<p class="p1">Vanwege alle voorkeurstemmen die hij van zijn trouwe luisteraars voelde hij zich verplicht in de Kamer te blijven, maar in zijn eenmansfractie miste hij een team om mee te sparren. En toen hij een project had bedacht om bij te dragen aan het integratiebeleid – door de situatie van migranten in een aantal landen te vergelijken – bleek dat zijn eenmansfractie daar geen budget voor had. Weinig mensen weten dat hij dat Kamergeld jarenlang heeft moeten terugbetalen.</p>
<p class="p1">Na de Kamer vertrok hij snel weer naar de journalistiek. Hij hielp in de Marokkaanse stad Tanger een radiostation opzetten, waar hij zijn kennis uit Nederland overbracht op een nieuwe generatie. Zijn programma in Nederland was ten prooi gevallen aan de bezuinigingsdrift bij de omroep, die het niet meer nodig achtte voor de Marokkaanse gemeenschap, die immers op de satelliet genoeg Arabische zenders kon ontvangen.</p>
<p class="p1">Nederland, zijn gekozen land dat hem had uitgescholden en vergruisd, had afgedaan. Zelfs zijn laatste maanden bracht hij er niet door. Ondanks het slechtere gezondheidssysteem koos hij ervoor te sterven in Marokko. Voor zijn achterban, die &#8216;mijnheer Ali&#8217; nog altijd zeer respecteerde en op straat herkende, is daarmee ook een einde aan een tijdperk gekomen.</p>
<div class="info-box">
<p class="p1">Judit Neurink (correspondent van <em>Trouw</em> in Irak), had twintig jaar een relatie met Ali Lazrak, tot hun scheiding in 2004. Ze woonden samen in Amsterdam.</p>
</div>


‘Mijnheer Ali’ Lazrak sprak de Marokkanen aan in hun eigen taal

<div class="lead"><span class="03_Intro_Kapitaal">Fallujah, de door IS belegerde Iraakse stad, </span>staat op het punt bevrijd te worden door sjiitische milities. Inwoners vrezen nu slachtoffer te worden van plunderingen en wraak. ‘Ze pakken je omdat je soenniet bent.’</div>
<p class="p_1">Fallujah, op zo’n zeventig kilometer van Bagdad, was de eerste stad in Irak die in handen viel van Daesh, zoals de islamitische terreurgroep IS lokaal wordt genoemd. Dat was al in januari 2014, maanden voordat de groep haar echte opmars in Irak begon met de verovering van Mosoel in juni. Veel soennitische inwoners ontvingen IS met open armen, denkend dat ze het Baath-regime van de verjaagde dictator Saddam Hoessein terugkregen. Foto’s van soennitische stamhoofden aan de lunch met IS bereikten via de sociale media de wereld. Maar veel stammen haakten al snel af toen ze de ware aard van de groep ontdekten.</p>
<h5>Twee jaar oude dadels</h5>
<p class="tekst">‘We dachten dat we een revolutie van de stammen meemaakten, maar het was Daesh,’ zegt Yasi Naeem (31), een soennitische vluchtelinge uit Fallujah. Sinds een jaar bewoont zij met haar eigen en enkele andere gezinnen een gebouw in aanbouw in Bagdad dat ze met wat timmerwerk en stukken plastic bewoonbaar hebben gemaakt.</p>
<p class="tekst">Langs de muur in de kale kamer liggen matrasjes opgestapeld waarop het gezin dat deze kamer bewoont, ’s nachts slaapt. Vier vrouwen zijn voor het gesprek binnengelopen. Een jongen is wakkergemaakt en weggestuurd; ze willen geen mannelijke pottenkijkers. De conservatieve regels van seksescheiding golden voor deze vrouwen ook al vóór IS.<br />
Maar hier in Bagdad dragen ze wel kleurige jurken en hoofddoeken. Alleen de oudere Khawla Mohammed (51) is geheel in het zwart. Zij legt het verschil uit: in Bagdad gaan vrouwen winkelen en zijn ze vrij liberaal. In Fallujah kleden de vrouwen zich conservatiever en verlaten het huis alleen om naar de dokter te gaan.<br />
‘Het leven in Bagdad is goed,’ zegt zij toch, ‘hier is geen Daesh.’ Al geeft ze toe dat ze vrijwel niet omgaat met de lokale bevolking.</p>
<p class="tekst">Alleen zij loopt mee naar de kamer waar een groepje mannen op de grond zit te praten. Adel Ahmed (35) legt uit hoe het was in Fallujah onder IS: ‘Je slaapt en wordt wakker met angst. Je hebt geen andere keuze dan mee te werken.’<br />
Zijn winkel met vrouwen- en kinderkleding kreeg onmiddellijk te maken met de nieuwe regels. ‘Jeans mocht niet meer; ik moest islamitische kleding zoals de nikab verkopen. Vrouwen mochten alleen nog samen met een mannelijk familielid komen.’ Grijnzend geeft hij toe dat hij zijn oorspronkelijke waar niet wegdeed: ‘Die verkocht ik onder de toonbank, ja.’</p>
<p class="tekst">Dat hij vertrok had te maken met het feit dat hij bijna niets meer verdiende: van mantels, hoofddoeken en gezichtsbedekking heb je er niet meer dan hooguit twee nodig. Bovendien verarmden de inwoners en verlieten velen Fallujah. ‘Want de voedseltekorten begonnen een jaar geleden al, en alles werd heel erg duur.’<br />
Net als een aantal Syrische steden die IS in handen heeft, zucht Fallujah onder een beleg. De oprukkende Iraakse milities sneden de bevoorrading af, waardoor er ernstige hongersnood heerst. ‘Mijn broer zit er nog,’ vertelt Ahmed, ‘en ze eten twee jaar oude dadels.’</p>
<p class="tekst">In de vrouwenkamer vertelt Zeineb Muhammed (31) dat haar zus uit een dorp bij Fallujah bericht hoe IS haar gezin van voedsel berooft. ‘Het is er iets beter dan in de stad omdat ze voedsel verbouwen. Maar ook daar neemt Daesh de mensen etenswaren af. Dit kan niet lang zo doorgaan.’</p>
<p class="tekst">Sommigen pleegden zelfmoord omdat ze verhongerden, zegt Adel Ahmed in de mannenkamer. Toch verwacht niemand dat de bevolking tegen IS in opstand komt. Daar zijn ze veel te bang voor. En hij vertelt over een vrouw die een paar maanden geleden via internet over de honger sprak met een Iraakse televisiezender. ‘Ze is daarna door Daesh gedood.’<br />
En in Bagdad kunnen ze alleen machteloos toekijken. ‘De regering kan helikopters met voedsel sturen,’ suggereert een van de mannen, ‘maar wat kunnen wij doen? Niets…’</p>
<h5><q class="pull-right">Velen die hun dochter of zoon verloren, vinden dat alle soennieten dood moeten.’</q>20.000 dollar losgeld</h5>
<p class="tekst">Die machteloosheid blijkt nog groter als je een mogelijke bevrijding aan de orde stelt. De sjiitische milities, bestaande uit zo’n drie- of vierhonderdduizend vrijwillige strijders die samenwerken in de zogenoemde Hashd al-Shabi (Burger Mobilisatie Eenheid), vechten zich een weg naar Fallujah, zoals ze eerder al Tikrit heroverden en meewerkten aan de bevrijding van Ramadi. Hoewel in Tikrit de situatie is genormaliseerd en een jaar later onder bescherming van diezelfde milities de universiteit zelfs weer open is, zijn de vluchtelingen uit Fallujah zeer bevreesd voor de ‘Hashd’.</p>
<p class="tekst">In de mannenkamer klinken verhalen over kennissen die bij controleposten zijn opgepakt, en de mannen weten zeker dat de Hashd-milities erachter zitten. ‘Als ze ontdekken dat je uit (de soennitische provincie, red.) Anbar komt, dan moet je betalen. Soms vermoorden ze je,’ zegt een van de mannen. Ze noemen bedragen tot 20.000 dollar die aan losgeld worden geëist.</p>
<p class="tekst">‘Ze pakken je alleen omdat je soenniet bent,’ zegt Adel Ahmed. ‘Een van mijn vrienden moest vijf maanden geleden zijn auto afgeven als hij zelf niet ontvoerd wilde worden.’<br />
De angst heeft alleen betrekking op de milities. Met sjiitische burgers hebben ze geen moeite. ‘Soms geven die ons zelfs kleren,’ vertellen de vrouwen.</p>
<div class="media-wide">
<figure id="post-328377 media-328377" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/scan67.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/scan67-320x129.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/scan67-640x257.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Fronlinie-strijders: de Hashd al-Shabi (burger Mobilisatie Eenheid), nabij Fallujah. Foto: Eddy van Wessel</figcaption></figure>
<figure id="post-328381 media-328381" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/Falujah_refugees001.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/Falujah_refugees001-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/Falujah_refugees001-640x427.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Vluchtelingen uit Fallujah hebben in Bagdad een onaf huis bewoonbaar gemaakt met gevonden materiaal. Foto: Eddy van Wessel</figcaption></figure>
</div>
<h5>Er is geen overheid</h5>
<p class="tekst">Maar volgens mensenrechtenactivist Ali al-Hayali zijn er wel degelijk problemen, veroorzaakt door politici die beweren dat alle soennieten met IS samenwerken. ‘De straat neemt dat over. Soms zeggen mensen hier: je komt uit Fallujah dus was je met Daesh. En velen die hun dochter of zoon verloren, vinden dat alle soennieten dood moeten.’</p>
<p class="tekst">Daarom vrezen de vluchtelingen het ergste. ‘We zijn bang dat ze onze huizen in brand steken,’ verwoordt Zeineb Muhammed die angst, ‘dat ze onze mannen oppakken, onze huizen binnengaan en dan onze vrouwen zien.’</p>
<p class="tekst">‘Als de Hashd in Fallujah binnenkomt, is het voor ons afgelopen,’ zegt Khawla Mohammed theatraal. ‘De Hashd is van Iran, en Iran houdt niet van Fallujah,’ aldus Mohammed Ibrahim (60), ‘ze zullen doen wat ze ook al in Dijala en Tikrit deden.’</p>
<p class="tekst"><q class="pull-right">Een opvallend alternatief: ze willen de hulp van de Amerikanen inroepen.</q> Uit Tikrit kwamen bij de bevrijding inderdaad verhalen over de milities die mannen hadden gedood en huizen geplunderd en vernield. Bij de bevrijding van dorpen in de provincie Dijala gingen foto’s rond van militieleden die mannen die met IS zouden zijn mishandelden en onthoofden. De situatie wordt nog gecompliceerder doordat IS alle mannen heeft gedwongen hun baard te laten staan en zich net als de groepsleden te kleden, zodat de verschillen tussen burgers en IS niet zichtbaar zijn.</p>
<p class="tekst">Van de burgers die de strijd bij de bevrijding van Ramadi ontvluchtten, zitten volgens Amnesty International veel mannen al maanden onder zeer slechte omstandigheden vast in een aantal onofficiële gevangenissen.</p>
<p class="tekst">Ook Al-Hayali weet daarvan. Hij zegt dat hij er niet binnen komt, al biedt hij gratis juridische hulp aan gevangenen. ‘Het is niet legaal, want er is geen overheid. We weten niet eens wie hen precies in handen heeft. We eisen van de regering dat ze zorgt dat hun rechten worden nageleefd, ze advocaten krijgen en hun familie kunnen zien.’</p>
<p class="tekst">De ervaring in Irak heeft geleerd dat de Hashd al-Shabi, naast de Koerdische peshmerga-troepen, het meeste succes heeft in de strijd tegen Daesh. Het Iraakse leger stelt weinig voor. Al-Hayali wil nog wel benadrukken dat niet iedereen binnen de milities zijn positie misbruikt voor eigen belang of zich misdraagt.</p>
<div class="media-wide">
<figure id="post-328388 media-328388" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/ShiaMilitia006.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/ShiaMilitia006-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/ShiaMilitia006-640x426.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Voor zonsondergang: Hashd-strijders proberen een sluipschutter te raken met een raketwerper. Foto: Eddy van Wessel</figcaption></figure>
<figure id="post-328391 media-328391" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/refugees_return_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/refugees_return_preview-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/refugees_return_preview-640x427.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Weer naar huis. Ten noorden van Bagdad keren bewoners terug nadat IS is verdreven. Foto: Eddy van Wessel</figcaption></figure>
</div>
<h5>Bommen vanuit helikopters</h5>
<p class="tekst">Voor de vluchtelingen in hun tijdelijke behuizing in Bagdad staat bij voorbaat vast dat de milities in Fallujah huis zullen houden. En gevraagd naar een alternatief, komen ze met een opvallende oplossing: ze willen de hulp van de Amerikanen inroepen.</p>
<p class="tekst"><q class="pull-right">Als je eigen vertegenwoordigers falen, zoek je de redding elders.</q>Die moeten met de Hashd samenwerken, zoals ze dat ook met de Koerdische peshmerga doen, zegt een van de vrouwen. Geen grondtroepen, maar bommen vanuit helikopters, suggereert een andere vrouw. ‘Dat garandeert ons dat niemand wordt opgepakt of vermoord en er geen vernielingen en plunderingen zijn,’ zegt Mohammed Ibrahim (60) in de mannenkamer.</p>
<p class="tekst">Het zijn opmerkelijke geluiden, en niet alleen omdat de Hashd vanwege de banden met Iran en het lidmaatschap van zeker één militie die als terroristisch te boek staat, niet in aanmerking komt voor samenwerking met de Amerikanen. Maar vooral omdat inwoners van Fallujah zich eerder fel tegen diezelfde Amerikanen verzette.</p>
<p class="tekst">In Fallujah begon eind 2004 het Iraakse verzet tegen de Amerikanen die Saddam Hoessein in 2003 hadden verjaagd. Meermaals kwam het tot maanden van stadsstrijd, waarbij de Amerikanen tientallen manschappen verloren. Al-Qaida in Irak, waaruit later IS voortkwam, vocht tegen de Amerikaanse bezetter.</p>
<p class="tekst">De strijd zadelde Fallujah ook op met gezondheidsproblemen als gevolg van de met uranium verharde munitie die de Amerikanen gebruikten. Artsen sloegen jaren geleden al alarm over het aantal misvormde kinderen en miskramen, en in de vrouwenkamer is er daarom zorg voor de toekomst. ‘Als we terug zijn in Fallujah, zullen we geen kinderen meer krijgen,’ kondigt een vrouw zelfs aan.</p>
<p class="tekst">En nu vragen bewoners die dat allemaal meemaakten diezelfde Amerikanen om hun stad voor nieuwe vernieling te bewaren. Wat is er gebeurd in de tussenliggende jaren?<br />
De Amerikanen vertrokken eind 2011 en lieten een Irak achter waarin de sjiitische meerderheid de macht naar zich toetrok, de corruptie hoogtij vierde, milities ruim baan kregen en de belangen van de burgers van ondergeschikt belang waren. Waar IS tot een monster kon uitgroeien.</p>
<p class="tekst">‘Toen de Amerikaanse troepen vertrokken, ontdekten de Irakezen dat niet de VS de oorzaak was van de problemen maar hun eigen politici,’ vat mensenrechtenactivist Ali al-Hayali het samen.</p>
<p class="tekst">Als je eigen vertegenwoordigers falen, zoek je de redding elders. En zo zijn de Amerikaanse bezetters van tien jaar geleden voor de inwoners van Fallujah de redders van vandaag. Hoewel de kansen dat hun oproep gehoor krijgt, klein zijn. De Amerikanen zullen zich wel drie keer bedenken voor ze zich opnieuw in dat wespennest steken. En de Hashd al-Shabi staat al voor de deur van Fallujah.</p>
<div class="info-box">
<p class="kader"><strong>Hashd al-Shabi: Burger Mobilisatie Eenheid</strong></p>
<p>Bij de angst van vluchtelingen voor geweld door de Hashd al-Shabi spelen tegenstellingen tussen sjiieten en soennieten een rol, maar ook de overtuiging dat iedereen die onder IS-bezetting achterbleef, de groep steunt. Bovendien heeft IS alle mannen gedwongen hun baard te laten staan en zich net zo te kleden als IS-leden, waardoor het verschil moeilijk te zien is.</p>
<p class="kader">Bij de bevrijding van Tikrit vorig jaar door Hashd zijn honderden gevallen gemeld van plunderingen en vernielingen. Ook zouden burgers zijn vermoord. En toen de operatie om Fallujah te bevrijden begon, riepen de militieleden elkaar via Twitter op: ‘Heb geen genade met Fallujah. Verkracht hun vrouwen en dood hun baby’s.’ Maar afgelopen week riep de leiding van Hashd zijn mannen op geen gevangenen te martelen en geen huizen te plunderen.</p>
</div>


Doodsbang voor je bevrijders: de slag om Fallujah

<div class="lead"><span class="03_Intro_Kapitaal">Hoe is het om te leven in een dorp dat door IS bezet is? </span>Judit Neurink sprak met Irakezen die onlangs werden bevrijd door het Amerikaanse en het Iraakse leger en nu in een opvangkamp in Koerdisch gebied zitten. ‘IS-leden bestelen ons niet alleen, ze houden zich ook niet aan hun eigen regels.’</div>
<p class="p_1">‘Ik moest 50.000 dinar betalen omdat mijn vrouw geen nikab droeg,’ vertelt Ahmed Salem op de betonnen vloer in een opvangkamp bij de Iraaks-Koerdische stad Makhmour. Een paar dagen geleden is de dertiger met zijn moeder, zijn gezin en die van zijn broers hun naburige dorp ontvlucht waar ze bijna twee jaar leefden onder bezetting van de islamitische groep IS.</p>
<p class="tekst">Nu bezetten ze met die gezinnen samen één kamer in het overvolle Dibaga-kamp, op hooguit vijftien kilometer van het front tussen IS, het Iraakse leger en de Koerden. Met duizenden anderen ontsnapten ze uit drie dorpen die het Iraakse leger vorige maand heroverde in een offensief dat moet eindigen met de bevrijding van Iraks tweede stad Mosoel uit de handen van IS.</p>
<p class="tekst">Salems verhaal gaat over armoede en geweld, maar ook over valse beloften en verraad. Bijvoorbeeld toen hij die boete kreeg omdat zijn vrouw niet de verplichte zwarte gewaden droeg die alleen de ogen vrijlaten. De Hisba, de speciale IS-politiemacht die controleert of burgers wel volgens de Sharia-wetten leven, had haar betrapt, en hem daarvoor een boete opgelegd.</p>
<p class="tekst">Maar ambulancerijder Salem had geen geld. IS, of Daesh in het lokale taalgebruik, had hem gedwongen door te gaan met zijn werk, onder het mom dat ze hem zou beschermen, en dat hij niet mee hoefde te vechten.</p>
<p class="tekst">Betaald werd hij niet, bezweert Salem, en het pensioentje van zijn moeder moest veel monden vullen. Als hij die boete niet betaalde zou hij stokslagen krijgen, ‘maar gelukkig kon ik er met <span class="Cursief">wasta</span> onderuit komen,’ vertelt hij ernstig, te midden van de lawaaiige kinderen van zijn familie.</p>
<p class="tekst">‘Wasta’, wat het simpelst vertaald kan worden als ‘relaties’, is het systeem dat in het hele Midden-Oosten is ingeburgerd, waardoor je via goede relaties dingen gedaan krijgt. Je komt ergens binnen waar anderen niet komen, je documenten belanden boven op de stapel, je krijgt een stukje land voor je huis of je zaak. Dat systeem past niet binnen de Sharia-wetten die IS oplegt, omdat het kan leiden tot corruptie en nepotisme.</p>
<p class="tekst">Salems verhaal laat echter zien dat wasta ook binnen het kalifaat bestaat, want hij bezocht een lid van IS’ Hisba, en die regelde het. ‘Sommige mensen zijn teleurgesteld in Daesh. Ze voelen zich verraden, maar er is geen uitweg,’ geeft hij als verklaring. ‘Deze man besloot daarom om de dorpelingen te helpen en hen tegen Daesh te beschermen.’</p>
<p class="tekst">Mensen sloten zich aan bij IS omdat ze in de ideologie geloofden of omdat ze het geld nodig hadden, zo lijkt het, om vervolgens tot de conclusie te komen dat ze opgesloten waren in een boevenbende. Want, zegt Salem, de meeste mensen die zich in zijn dorp bij IS aansloten, waren boeven en criminelen, ‘die waren het meest extreem in het opleggen en uitvoeren van straffen.’</p>
<p class="tekst">Crimineel is ook het woord dat bij je opkomt als je hoort hoe IS-aanhangers dorpelingen overhalen sigaretten binnen te smokkelen. Die zijn in het kalifaat officieel verboden – terwijl in Irak en Syrië gezondheidswaarschuwingen over roken weinig effect hebben gehad en de sigaret onderdeel is gebleven van de mannencultuur. Bij gebrek aan het echte spul draaiden dorpelingen onder IS-bezetting sigaretten uit theebladjes.</p>
<p class="tekst">De 18-jarige Seifedin Mohammed, die met zijn broers vrouw en diens gezin in het kamp woont, vertelt dat hij door dat verbod zijn inkomstenbron verloor. Omdat hij sigarettenverkoper was kreeg hij slaag. ‘Daarna moesten we leven van mijn vaders pensioentje uit het leger,’ vertelt hij in de witgesausde betonnen kamer die ze een paar dagen geleden toegewezen hebben gekregen in het kamp. De voedselpakketten van de VN-organisatie UNHCR die ze bij aankomst ontvingen staan nog opgestapeld tegen de muur.<br />
Hij vertelt wat terughoudend over zijn leven in het dorp. Hoe ze een hoge muur bouwden zodat de vrouwen geen nikab hoefden te dragen. Hoe ze vooral binnen zaten. ‘Ons grootste probleem was het geld, niemand had meer werk.’</p>
<p class="tekst">Midden in het kamp heeft zich buiten de moskee een groep jongemannen verzameld die met graagte over hun leven onder IS vertellen. Als het maar anoniem mag. Want van iemand die openlijk journalisten te woord stond, had IS achtergebleven familieleden opgepakt, zeggen ze – al is het onduidelijk of dit een verhaal is dat IS deed rondgaan om mensen bang te maken, of werkelijkheid.</p>
<p class="tekst">Een pakje sigaretten kost normaal vijfhonderd dinars (nog geen veertig eurocent), vertelt een van de mannen, en onder IS vijfduizend (bijna vier euro) – want de vraag is hoog en het aanbod klein. ‘Dan benadert iemand van Daesh je, en weet je ervan te overtuigen een handeltje op te zetten voor je wijk. Maar als je de sigaretten binnen hebt, verraadt die je, krijg je van Daesh 75 stokslagen en wordt je handel in beslag genomen.’</p>
<p class="tekst">Onder druk van de armoede wist IS steeds weer nieuwe dorpelingen over te halen tot de lucratieve handel. De mannen vertellen dat eens per maand een emir, een hoge IS-functionaris, uit Syrië komt om de opbrengsten ervan op te halen. Maandelijks zou dat veertig miljoen dinar (bijna 30.000 euro) opleveren.</p>
<p class="tekst">IS-leden bestelen niet alleen de burgers, ze houden zich ook al niet aan hun eigen regels, zeggen de mannen, elkaar aanvullend en door elkaar heen pratend. ‘Ze roken allemaal. Ze nemen je sigaretten in beslag en roken ze voor je neus op. Als ze de jonge mensen uit het dorp verzamelen en dwingen naar de moskee te gaan, staan ze zelf buiten te roken.’</p>
<figure id="post-325585 media-325585" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/465655256_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/465655256_preview-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/465655256_preview-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/465655256_preview-1280x854.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Herovering op IS: een Iraakse vrouw zwaait een witte vlag naar soldaten van het Iraakse leger. Foto: Youns Al-Bayati/AFP/ANP</figcaption></figure>
<h5>Leren tellen in bommen</h5>
<p class="tekst">In hun bezette dorpen was het gewone leven langzaam stilgevallen. Scholen waren onder IS te duur, of gesloten. Toen ouders erachter kwamen dat kinderen leerden tellen in bommen en al in de eerste klas les kregen in het maken ervan, hielden ze hen thuis. Bang om door IS ergens op betrapt te worden, bleven ze daar zelf ook. Behalve als ze naar de moskee moesten, want daar werden alle mannen en jongens vijf keer per dag verwacht.</p>
<p class="tekst">‘Ik dacht dat ik zou stikken,’ zegt Ahmed Salems 14-jarige broer Ali daarover. ‘Ze terroriseerden ons. Als we buiten voetbalden, kwamen ze op ons schieten.’</p>
<p class="tekst">Velen probeerden onzichtbaar te worden. Ex-politie en -legermensen moesten bijvoorbeeld trouw aan IS zweren en een soort vrijwaringsbewijs kopen als ze niet opgepakt en geëxecuteerd wilden worden. Dat kost zo’n tweeduizend dollar, met er bovenop maandelijks minimaal driehonderd. ‘Mensen die dat niet kunnen betalen, verbergen zich,’ zegt Salem.<br />
De mannen bij de kampmoskee vertellen dat IS campagnes opzet om haar zakken te spekken. Bijvoorbeeld door burgers op te pakken, en die dan aan te bieden dat ze zichzelf vrij kunnen kopen. Zelfs mensen die geen geld hebben om van te leven, weten via leningen bij bekenden en familie toch een familielid vrij te kopen.</p>
<p class="tekst">De dorpelingen zeggen dat de lokale aanhang voor IS niet erg groot was, dat het vooral Tsjetsjenen, Russen, Fransen, Algerijnen en Marokkanen waren die hun levens totaal veranderden.</p>
<p class="tekst">Overal in bezet gebied probeert IS mannen te bewegen zich aan te sluiten. Ook Seifedin Mohammed overkwam dat meermaals, vertelt hij. Armoede en gebrek aan werk hebben sommige dorpelingen er zeker toe aangezet die stap te maken, maar Mohammed beweert dat ‘niemand met ze werken wilde omdat we wisten dat ze fout zijn.’</p>
<p class="tekst"><q class="pull-right">Als je ze niet hoort weet je dat er iets gaat gebeuren.</q>Even later vertelt hij dat zijn broers gezin maandelijks 50.000 dinar van IS kreeg omdat ze zo arm waren. Die broer is in het dorp achtergebleven ‘om op het huis te passen.’ Dat geeft te denken, net als de opmerking van diens vrouw dat ‘niemand van IS ons kwaad heeft gedaan’. Hoe het met haar man gaat, weet ze niet; de Koerdische geheime dienst heeft blijkbaar ook vermoedens, want die heeft hun mobieltjes in beslag genomen om contact te voorkomen.</p>
<h5>Vrouwen met bomvesten</h5>
<p class="tekst">De dorpslevens werden nog verder ontwricht toen het Iraakse leger vorige maand met behulp van Amerikaanse luchtsteun een offensief inzette dat begon met de strijd om dorpen van waaruit IS aanslagen uitvoerde op legerbases bij Makhmour, waar ook tientallen Amerikanen gelegerd zijn. In maart kwam daarbij een van hen om. De mannen vertellen dat IS in hun dorpen huizen had ingenomen en zich een enkel dorp zelfs helemaal had toegeëigend, achter een bordje ‘eigendom van de islamitische staat’. Toen de bombardementen begonnen, mengden de strijders zich onder de burgers en gebruikten hen als menselijk schild.<br />
‘Daesh maakt een basis in je huis, en het Iraakse leger weet dat,’ zegt Ahmed Salem. ‘Je kunt het niet weigeren. We zaten met zestig mensen in een kamer, terwijl er op het huis geschoten werd. De kinderen waren totaal getraumatiseerd toen we hier aankwamen.’</p>
<p class="tekst">Buiten vertelt een van de mannen dat IS weliswaar niet in zijn huis zat, maar er vlakbij en bij hem water kwam halen. ‘En dan schoten ze van buiten mijn huis op het leger.’ Waarna zijn huis onder vuur kwam te liggen.</p>
<p class="tekst">Hoewel de Amerikanen volgens de mannen redelijk accuraat waren in het bombarderen van IS-bases in hun dorp, liepen omliggende woningen ook schade op. ‘We kwamen klem te zitten tussen IS en de coalitietroepen,’ schetst een van hen.</p>
<p class="tekst">Ze beginnen door elkaar te praten als ze vertellen over de vele tunnels die IS groef onder hun dorpen om onzichtbaar voor de Amerikaanse vliegtuigen van huis naar huis te gaan. Sommige tunnels waren zo breed en lang dat ze een militaire rol speelden. ‘Als het leger aanviel, verborg IS zich in de tunnels. ’s Nachts kwamen ze eruit om het leger in het donker aan te vallen,’ vertelt de een. ‘Ze hadden er bomauto’s klaarstaan waarmee ze het leger verrasten,’ zegt een ander. ‘Je kon de lengte ervan inschatten als een tunnel werd geraakt en er een kilometer verderop rook te zien was.’</p>
<p class="tekst">Dat IS tunnels gebruikt, weten we sinds ze in bevrijde steden als Sinjar en Ramadi zijn aangetroffen. Hoe ze gegraven zijn, was onduidelijk. De dorpelingen stonden er met hun neus bovenop en vertellen dat IS opgepakte dorpsgenoten dwong ze te graven, en ook ex-politiemensen, ex-militairen en anderen die weigerden met de groep samen te werken, zelfs artsen. ‘Velen van hen kwamen om bij bombardementen.’</p>
<p class="tekst">Ook dorpelingen werden ervoor ingehuurd. Omdat het werk zo gevaarlijk was, kregen ze goed betaald; zo’n 25.000 dinar per dag, 20 euro – in dorpen waar velen al blij waren als ze 100.000 dinar per maand wisten te verdienen.</p>
<p class="tekst">Ex-militairen bij de moskee wijzen erop dat IS steeds minder weg heeft van een echt leger, en steeds afhankelijker wordt van scherpschutters en het gebruik van explosieven. En van zelfmoordaanslagen, zoals Ahmed Salem vertelt: ‘Als een dorp bevrijd is, stuurt Daesh vrouwen met bomvesten de straat op, die de soldaten om hulp vragen. Als die naar hen toekomen, blazen ze zichzelf op.’</p>
<p class="tekst">Tot nu toe stond de ideologie IS niet toe vrouwen in te zetten voor zelfmoordacties; daarvoor is een speciale fatwa (religieuze beslissing) nodig. Vrouwen hebben bij IS de rol van echtgenote en moeder. Berichten dat na de aanslagen in Parijs een vrouwelijke IS-aanhangster zich zou hebben opgeblazen, zijn door de politie later tegengesproken. Als IS nu daadwerkelijk vrouwen inzet, dan zegt dat iets over de wanhoop bij de leiding na het verlies van bijna de helft van het grondgebied in Irak en Syrië en de angst voor een verlies van het hele kalifaat, waardoor de inzet van vrouwen gerechtvaardigd zou zijn.</p>
<p class="tekst">Maar er is twijfel. Salem denkt dat het vrouwen van IS-strijders waren, maar het enige dat hij zeker weet, is dat ze de bekende zwarte gewaden droegen. ‘In ons dorp bliezen ook tien mannen zichzelf op.’</p>
<p class="tekst">De mannen bij de kampmoskee bevestigen het verhaal. ‘Die vrouwen hebben de bomgordels over hun kleding en zijn gewapend,’ vertellen ze. Maar het merendeel heeft het van horen zegge, slechts een enkeling zag het met eigen ogen. En die enkeling twijfelt of het echt vrouwen waren: ‘Het kunnen ook verklede mannen zijn, dat kan je niet zien, ze zijn helemaal bedekt.’</p>
<figure id="post-325622 media-325622" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/Fam-Ahmed-Salem_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/Fam-Ahmed-Salem_preview-320x212.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/Fam-Ahmed-Salem_preview-640x425.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/Fam-Ahmed-Salem_preview-1280x850.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>De kamer van de familie van Ahmed Salem in het overvolle opvangkamp Dibaga. Foto: Judit Neurink</figcaption></figure>
<h5>‘Constant vliegtuigen’</h5>
<p class="tekst">Tijdens de bijna twee jaar durende bezetting lukte het weinigen te ontsnappen; geld voor een smokkelaar hadden ze niet. De kans kwam met het jongste offensief, en de luchtaanvallen die daarmee gepaard gingen. Dat verwoordt Seifedin Mohammed, die de bommen ontvluchtte nadat bij hun buren vijf doden waren gevallen.</p>
<p class="tekst">‘De IS-strijders zijn doodsbang voor Amerikaanse bommen. Ze verbergen zich dan. Wij maakten daarvan gebruik om te ontsnappen.’ Dat gaat niet altijd goed. ‘Een andere broer is met zijn gezin betrapt. Die zitten nu vast bij Daesh.’</p>
<p class="tekst">‘Je hoort nu constant vliegtuigen,’ vertelt een van de mannen bij de moskee. ‘Als je ze niet hoort weet je dat er iets gaat gebeuren, en is iedereen bloednerveus. Dan is Daesh bezig met versterkingen, wapens, bommen en voorraden.’</p>
<p class="tekst">De dorpelingen hebben geen goed woord over voor IS, maar al evenmin voor het Iraakse leger dat hen kwam bevrijden. Officieel is dat leger gemengd, maar in werkelijkheid vormen sjiieten de meerderheid. En hoewel veel soennieten in Irak niet vallen voor de IS-propaganda dat sjiieten afvalligen zijn, verwijten ze hen wel dat ze de Iraakse soennieten hebben gemarginaliseerd, toen ze de macht kregen na de val van Saddam.</p>
<p class="tekst">De dorpelingen klagen dat het Iraakse leger veel huizen waar IS zich verstopt had opblies of in brand stak. ‘Zelfs al vertelden we het leger dat het onze huizen waren.’ Daarbij kwamen ook dorpelingen om, zeggen ze.</p>
<p class="tekst">‘Mijn oom ging naar het leger om te vragen hem te helpen het dorp uit te komen en hij werd beschoten,’ vertelt een jongeman die zegt Adil te heten, en hij wijst naar zijn boven- en onderbeen om aan te geven waar de oom geraakt werd. ‘Ze weigerden hem te verzorgen en hij is voor zijn huis doodgebloed.’</p>
<p class="tekst">Het Iraakse leger reed het dorp binnen met op pick-ups gemonteerde mortieren, en vernielde 35 auto’s, vertelt een ander verontwaardigd: ‘Voor de lol.’</p>
<h5>Gevolgen voor de toekomst</h5>
<p class="tekst">Kunnen ze zich niet voorstellen dat het voor het leger moeilijk moet zijn geweest om het verschil te zien tussen IS-aanhangers en de dorpelingen: alle mannen met dezelfde lange baard, alle vrouwen in nikab? Dorpen, waar vrouwen uit huizen komen en om hulp vragen, en zich dan opblazen? Waar iedere auto zomaar kan ontploffen?</p>
<p class="tekst"><q class="pull-right">Het is moeilijk om te accepteren dat, als je na twee jaar eindelijk bevrijd wordt van IS, je over één kam wordt geschoren met die gehate radicalen.</q>Misschien kunnen ze dat wel, maar het is moeilijk om te accepteren dat, als je na twee jaar eindelijk bevrijd wordt van IS, je over één kam wordt geschoren met die gehate radicalen. Je wilt niet begrijpen dat de bevrijder het verschil niet kan zien. En met hem veel sjiieten, die denken dat wie onder IS leefde toch zeker moet hebben ingestemd met het kalifaat en de IS-ideologie.</p>
<p class="tekst">Dat is een gedachte die in Irak veel opgeld doet, en die nog grote gevolgen zal hebben voor de toekomst, waarin de geloven toch weer moeten samenwerken en -leven. En zelfs in het Dibaga-kamp kun je dat zien, al was het maar vanwege het feit dat het kamp is opgezet met geld van de Arabische Emiraten en de VN, en dat de organisatie bij de Koerdische Barzani Foundation ligt.</p>
<p class="tekst">Grote afwezige is de Iraakse overheid – hoewel alle vluchtelingen toch uit gebied komen dat tot de bezetting bestuurd werd door Bagdad. Zichtbaar is ze alleen op het opschrift op de nieuwe mobiele kliniek: gestuurd door het ministerie van Gezondheid in Bagdad.<br />
Maar: ‘Die bus is hier al een week geleden neergezet. En terwijl we tekort hebben aan de belangrijkste medicijnen, gebeurt er niets. We hebben daar nog geen arts gezien.’</p>


‘Als we buiten voetbalden, kwamen ze op ons schieten’

<div class="lead">
<p class="tekst">Twee tieners in Irak lieten zich noch door religie, noch door IS van elkaar afbrengen. &#8216;Ik wilde wachten, wel tien jaar als het moest.&#8217;</p>
</div>
<p class="tekst">Het was liefde op het eerste gezicht, maar een verboden liefde. Toen Mark Esam en Lona Hameed elkaar vijf jaar geleden ontmoetten op een trouwfeest in de Iraakse christelijke stad Qaraqosh, was hij negentien en zij nog maar veertien. Hun verhaal is dat van twee tieners die zich niet lieten tegenhouden door de conservatieve cultuur van Irak die ook de christelijke samenleving beheerst, noch door de islamitische groep IS die hun woonplaats in augustus 2014 innam.</p>
<p class="tekst">Na het feest zocht Mark via haar neef contact. ‘Na veertien dagen wilde ze wel met me praten,’ vertelt hij glimlachend. ‘We spraken elkaar via onze mobieltjes,’ vult zij aan, en dan stralend: ‘Het was de macht van de liefde.’ Maar haar moeder vond haar te jong, vertelt Mark in Ainkawa, de christelijke voorstad van de Koerdische hoofdstad Erbil waar ze nu, bijna twee jaar na hun vlucht voor IS, wonen. ‘Haar moeder zei dat ze eerst haar school moest afmaken. Ik wilde wachten, wel tien jaar als het moest, en haar beschermen.’ In de ‘liefdesstrook’ buiten de stad voegden ze zich stiekem bij stelletjes die elkaar daar troffen.</p>
<h5>Geldgebrek</h5>
<p class="tekst">Lona droomde ervan apotheker te worden, en Mark zag zichzelf als docent aan een sportacademie. Maar alles liep anders toen IS hun stad veroverde en de bevolking massaal de benen nam. Uit Qaraqosh vluchtten zo’n vijftigduizend christenen naar de naburige Koerdische regio. Voor sommigen was het de tweede of zelfs derde keer dat ze voor radicale moslims vluchtten – eerder verlieten ze Bagdad of Mosul.</p>
<p class="tekst">Lona’s familie was bij de eerste vertrekkers. Ze arriveerde met haar ouders, broers en zussen in de Koerdische stad Acre. Voortdurend belde ze Mark. ‘Hij zei dat het te vroeg was om te gaan. Ik maakte me zoveel zorgen over hem.’</p>
<p class="tekst">Pas aan het einde van de avond gaf Marks vader toe aan diens steeds wanhopiger pleidooi ook te vertrekken. De vader wilde niet geloven dat IS-strijders deze keer echt zouden binnentrekken. Anderhalve maand eerder waren de inwoners van Qaraqosh ook al massaal voor IS gevlucht, maar toen was het loos alarm geweest en was iedereen na een week weer huiswaarts gegaan. Voor de meeste anderen was de mortiergranaat die ’s ochtends enkele kinderen op straat doodde echter voldoende sein om te vluchten. Kort ervoor had IS in de provincie Sinjar immers duizenden mensen ontvoerd, en met name vrouwen waren prooi voor de strijders. ‘Ik maakte me zorgen over mijn zussen, en ik wilde Lona zien,’ zegt Mark.</p>
<p class="tekst">Met in totaal tweeëndertig familieleden in twee auto’s kwamen ze na middernacht aan in Erbil, waar ze zich in twee hotelkamers stapelden. Vanaf het begin was er een geldprobleem, want Marks vader had maar zeshonderd dollar op zak. Dat geldgebrek bracht hen naar Dyana, een Koerdisch bergstadje waar Syrisch-katholieke kerken de vluchtelingen onderdak en eten boden. ‘Ik vond af en toe werk als arbeider, maar ik moest ook nog examens zien te doen,’ vertelt Mark.</p>
<p class="tekst"><q class="pull-right">Ik werkte vijftien uur per dag om mijn eerste salaris naar huis te kunnen sturen. En Lona was voortdurend in mijn gedachten.</q></p>
<h5>Trouwalbum</h5>
<p class="tekst">Toen een vriend hem uit Bagdad belde dat hij daar in een hotel kon komen werken, vonden zijn ouders dat aanvankelijk te gevaarlijk. Als gevolg van het geweld tussen islamitische groepen is het daar voor christenen ook al jaren niet bepaald veilig. Maar toen het geld echt op was, vertrok hij toch voor twee maanden naar de Iraakse hoofdstad. ‘Ik werkte vijftien uur per dag om mijn eerste salaris naar huis te kunnen sturen. En Lona was voortdurend in mijn gedachten.’</p>
<p class="tekst">Hun liefde liet zich niet meer ontkennen. Mark had in Dyana ook voor Lona en haar ouders onderdak gevonden. In een gymzaal, waar de honderdvijftig bewoners zelf de tussenwandjes moesten plaatsen. ‘Het was moeilijk, er was weinig privacy,’ herinnert Lona zich. ‘Mijn ouders wilden terug naar Acre, maar dat weigerde ik. Ik wilde bij Mark blijven.’</p>
<p class="tekst">Gelukkig toonden hun ouders begrip, nu hun liefde zo duidelijk zowel het aanvankelijke verbod als de vlucht had weerstaan. ‘Onze relatie werd veel sterker, nu die openbaar was.’</p>
<p class="tekst">Na drie maanden in Dyana wist Mark voor beide gezinnen in Erbil behuizing te vinden. De gezinnen waren door Lona en Mark zo met elkaar verbonden geraakt, dat ze zich samen inschreven voor emigratieprogramma’s voor Iraakse christenen naar Frankrijk en Slowakije.<br />
‘We wilden Irak verlaten om rust te vinden,’ zegt Lona. ‘En we besloten dat het makkelijker zou zijn om in aanmerking te komen als we trouwden,’ vult Mark aan.</p>
<p class="tekst">Volgens de planning in Qaraqosh zou Lona eerst de middelbare school afmaken. ‘De crisis hielp ons aan een kortere route,’ grapt Mark. Hoewel de school nog steeds niet af is, verloofden ze zich in september, en volgde de bruiloft eind februari – in Erbil. Want de families besloten toch te blijven. ‘Het Franse project werkte niet, en kennissen die naar Slowakije waren gegaan, raadden ons dat sterk af.’</p>
<p class="tekst">Trots laten ze hun trouwalbum zien, met Lona als stralende bruid in het wit en Mark met zijn haar in een stoere kuif. Het feest, met 850 gasten, was een rib uit hun lijf. ‘Ik heb geld geleend, want ik wilde een echt goed feest. Al onze vrienden kwamen en er ging niets mis, zelfs de generator viel niet uit,’ lacht Mark. Nu werkt hij lange dagen in een restaurant om het geleende geld terug te betalen. Pogingen om beter betaalde banen te vinden bij hulporganisaties of oliebedrijven strandden. Omdat hij tijdens een van de baantjes een ernstige rugblessure opliep, heeft de keeper uit het Mosul Indoor-voetbalteam ook zijn ambitie voor een docentschap in lichamelijke oefening moeten opgeven.</p>
<p class="tekst">Lona is bijna klaar voor de universiteit, maar ziet er nu tegenop nog vijf jaar te moeten studeren. ‘Ik overweeg een speciale opleiding te doen waarin datzelfde in twee jaar kan,’ vertelt ze. Daarvoor moet ze naar Kirkuk, de oliestad die zowel de Koerden als Bagdad opeisen, en waar IS actief is met ondergrondse cellen en aanslagen. Dat schrikt haar niet af, deze jonge Iraakse vrouw, die zegt dat de vlucht voor IS haar sterker heeft gemaakt. Ook Mark schudt de tegenslagen van zich af: ‘God heeft me gezegend doordat ik Lona nu bij me heb. Dan kan ik alles aan.’</p>


Zelfs IS kon hun liefde niet tegenhouden

Waarom de val van Mosoel te voorkomen was

Terug naar Sinjar, nadat IS verdreven is

<div class="lead">
<p>Met de aanslagen in Parijs wil IS vooral de aandacht afleiden van het afbrokkelen van haar islamitische heilstaat. Zelfs haar strijders lijden er honger.</p>
</div>
<p>De aanslagen in Parijs komen op een moment dat het niet zo goed gaat met het kalifaat dat de islamitische groep IS ruim een jaar geleden in Syrië en Irak uitriep. Niet alleen kalft het grondgebied van de zelfverklaarde staat af, ook is het moreel onder de strijders tot een dieptepunt gezakt.</p>
<p>Vorige week meldden de Iraakse Koerden dat maar liefst zeventig IS-strijders zich in korte tijd hadden overgegeven aan een van de actieve frontlinies, met als opvallend detail dat sommigen dat deden om niet te sterven van de honger.</p>
<p>Een staat in oorlog die zijn strijders niet kan voeden, heeft een groot probleem. Dan is er op z’n minst sprake van een falende organisatie. Het kan een indicatie zijn dat de dagelijkse luchtaanvallen van de geallieerden onder leiding van de Verenigde Staten beginnen te bijten, dat belangrijke spelers in de organisatie zijn gedood en niet vervangen of dat de opvolger onvoldoende kennis en kunde heeft. Het kan ook betekenen dat IS in de strijd te veel hooi op z’n vork heeft genomen, en daarom niet in staat is alle frontlinies te bevoorraden.</p>
<p>Want sinds de Russen zich in de strijd in Syrië hebben gemengd, heeft IS daar met meer tegenstand te maken gekregen. Vorige week wist het Syrische leger met Russische hulp tussen Aleppo en Raqqa de strategisch belangrijke Kweres vliegbasis op IS te heroveren. En nadat de Syrische Koerden deze zomer de strategische grensstad Tal Abyat hadden ingenomen die voor IS de poort naar Turkije was, zijn ze nu bezig op te rukken richting Raqqa. Daarmee komt de Syrische hoofdstad van het kalifaat na stevige bombardementen door Syriërs, Russen en geallieerden, nu echt in gevaar.</p>
<h5>De weg naar Mosoel ligt open</h5>
<p>In Irak winnen regeringstroepen langzaam grond in hun offensief om de soennitische stad Ramadi te heroveren; zondag kregen ze het treinstation in handen. Tegelijkertijd vallen bij de strijd op andere fronten vooral strijders aan IS-zijde. Als klap op de voorpijl wisten de Iraakse Koerden er vorige week met geallieerde luchtsteun de yezidi-hoofdstad Sinjar in handen te krijgen, net als de laatste verbindingsroute tussen Mosoel,  de Iraakse hoofdstad van IS, en Raqqa, het Syrische hoofdkwartier.</p>
<p>Daarmee is het kalifaat in feite weer in tweeën gedeeld; terug naar de situatie van voor augustus vorig jaar. Grote transporten tussen de beide delen zijn vrijwel onmogelijk, al kunnen strijders, kleine handelaren en smokkelaars nog wel gebruik maken van sluipwegen door de woestijn.</p>
<p>De snelheid waarmee Sinjar na ruim een jaar ontzet werd geeft ook te denken. Hoewel IS haar strijders had gewaarschuwd dat wegvluchten met de dood zou worden bestraft (waarmee de deur naar het paradijs waarvoor de meesten juist strijden gesloten zou blijven), vertrokken de circa zeshonderd strijders ’s nachts met de staart tussen de benen via de opening die de Koerden daarvoor in hun omsingeling boden.</p>
<figure id="post-305622 media-305622" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/11/ANP-35001422.jpg" alt="" /><figcaption>13 november 2015: Iraakse Koerden en strijders van de yezidi-minderheid trekken de op IS-heroverde stad Sinjar binnen. Foto: Safin Hamed/AFP/ANP</figcaption></figure>
<p>Militair analisten zeggen dat hiermee de weg naar Mosoel openligt, en Koerdische generaals hebben al aangekondigd dat hun peshmerga-troepen een rol zullen spelen bij een herovering daarvan. En daarmee neemt dus ook voor de Iraakse hoofdstad van IS de dreiging toe.</p>
<h5>Aan alles tekort</h5>
<p>Deze gevoelige klap zal niet de aanleiding zijn geweest voor de aanslagen in Parijs, die weken zo niet maanden voorbereiding moeten hebben gevergd en getimed waren voor de ongeluksdag vrijdag de dertiende om de ‘kruisvaarders’ af te straffen voor hun eigen bijgeloof. En voor de voetbalwedstrijd tussen Duitsland en Frankrijk, twee belangrijke bondgenoten van Amerika in de strijd tegen IS. De Duitsers trainen de peshmerga en leveren de belangrijke Milan-antitankraketten die hen nieuwe daadkracht gaven aan het front, de Fransen voerden honderden luchtaanvallen uit op IS-doelen in Irak.</p>
<p>Maar de algehele malaise in het kalifaat zal wel een aanleiding zijn geweest. Want het wordt steeds duidelijker dat de zo ronkend aangekondigde islamitische staat geen groot succes is. De economie ligt in puin, er is nauwelijks stroom en bestuurlijk is het ook een zooitje. Het enige dat goed lijkt te werken, is het van de vroegere Iraakse dictator Saddam Hoessein geërfde veiligheidsapparaat en de executeurs die wekelijks inwoners van het kalifaat doden omdat ze vijanden of spionnen zouden zijn, overspel gepleegd zouden hebben of als homoseksueel zijn ontmaskerd, of simpelweg de strenge geloofsregels overtraden.</p>
<p>Daardoor is de bezette bevolking niet massaal overgelopen zoals IS had gepland. Maar ook doordat zij aan alles tekort hebben, terwijl de IS-leiders en de (buitenlandse) strijders juist overvloed kennen. Velen zijn werkloos en er is vrijwel geen ander werk dan bij IS, want fabrieken zijn ontmanteld en in onderdelen van Irak naar Syrië gebracht. Sinds de Iraakse overheid de salarisbetalingen aan haar voormalige ambtenaren in de door IS bezette steden een paar maanden geleden heeft stopgezet, begint de economische malaise daar steeds ernstiger vormen aan te nemen. Steeds meer mensen laten zich het kalifaat uitsmokkelen om naar Europa te vluchten. IS heeft er strenge waarschuwingen tegen geuit, omdat dat vertrek het gewenste imago van het kalifaat als veilige haven onderuit haalt.</p>
<h5>Het moreel onder de IS-strijders is laag</h5>
<p>Berichten van yezidi-vrouwen die in IS-gevangenschap met familie of kennissen in Iraaks Koerdistan weten te bellen, geven aan dat het moreel ook onder de strijders laag is. Zij melden lethargie en (verboden) alcoholgebruik. De strijders die zich aan de Koerden overgaven zeiden dat ze niet meer geloofden in het voortbestaan van het kalifaat.</p>
<p>Ook de manier van oorlogvoeren weerspiegelt de malaise. IS neemt steeds vaker haar toevlucht tot explosieven, wat wordt beschouwd als een teken van wanhoop. Pantservoertuigen vol bommen worden op de vijand ingereden. De Koerden kennen de truc inmiddels en weten de rijdende bommen voortijdig met hun Duitse mortieren tot ontploffing te brengen. Daarnaast laat IS overal waar ze moet vertrekken boobytraps en bermbommen achter, die de vijand vertragen maar ook veel schade aanrichten.</p>
<p>Onschadelijk is IS echter nog lang niet. De laatste weken heeft ze de frequentie van de bomaanslagen in Bagdad opgevoerd, en vlak voordat het toen al verwachte offensief bij Sinjar begon wist ze in een plaatsje nabij Kirkoek na een zelfmoordaanslag het gemeentehuis enige tijd te bezetten, waarbij vier doden vielen. Ten tijde van het Sinjar-offensief voerden IS-strijders een verrassingsaanval uit op het front nabij de Koerdische hoofdstad Erbil, waarbij twee peshmerga-strijders omkwamen.</p>
<p>Dit soort aanvallen worden in de IS-media breed uitgemeten om de eigen achterban te laten zien dat de groep nog steeds een vuist kan maken. Dat is van belang voor de werving van nieuwe rekruten. Speciaal voor hen is onlangs zelfs een muziekvideo in het Engels geproduceerd waarin de strijders als helden worden vereerd op wie in het paradijs de maagden wachten.</p>
<h5>Nieuw kanonnenvoer</h5>
<p>Aanslagen zoals die in Parijs zijn hard nodig om het moreel op te vijzelen, en achterban en (toekomstige) rekruten ervan te overtuigen dat het kalifaat zijn vijanden tot ver over de grenzen kan raken. Nadat de Amerikanen in augustus 2014 begonnen met bombarderen in Irak en later Syrië, heeft IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi zijn aanhangers opgeroepen tot wraak. Toen de Russen het Amerikaanse voorbeeld in Syrië volgden, werden zij aan het lijstje van doelwitten toegevoegd.</p>
<p>Bagdadi’s oproep is inmiddels omgezet in beleid, waarbij niet alleen gelijkgestemde salafistische groepen tot steunbetuigingen zijn overgehaald, maar ook aanhangers uit Syrië en Irak naar Europa zijn gestuurd om daar slapende cellen in het leven te roepen. Nu de strijd in het kalifaat steeds moeizamer verloopt, is de aanvoer van nieuw kanonnenvoer steeds belangrijker geworden.</p>
<p>Met de aanslagen in Parijs wil IS vooral de aandacht afleiden van het afbrokkelen van haar islamitische staat, en de illusie ervan in stand houden als het belangrijkste van alle wervingsmiddelen van IS.</p>
<div class="info-box">
<p>Judit Neurink is correspondent in Irak, ze schreef dit artikel vanuit Erbil. Haar boek <em><a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/De-vrouwen-van-het-kalifaat-Judit-Neurink.htm" target="_blank">De vrouwen van het kalifaat</a></em> is vorige maand verschenen bij Uitgeverij Jurgen Maas.</p>
</div>


Het gaat ondanks Parijs niet goed met IS

Hoe een Yezidi-vrouw haar kinderen vrijkocht

<div class="wpg-element paragraph">
<p>Reportage</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Twaalf tempels willen ze bouwen, op plaatsen waar ze een millennium geleden ook stonden. Aanhangers van het eeuwenoude Zoroastrisme, dat ook bekend staat onder de naam van de grondlegger Zarathustra, brengen hun geloof terug naar de regio van oorsprong: Iraaks Koerdistan.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘De tijd is rijp,’ zegt Nouri Sharif. Hoewel hij al zes jaar geleden uit Duitsland terugkeerde naar Iraaks Koerdistan, kan hij nu pas aan het werk; nu de oorlog die de Koerden voeren tegen de radicale moslimgroep IS vruchtbare grond creëert. ‘We hadden aanhangers, en mensen die de gedachte uitdroegen, maar niet de juiste omstandigheden.’<br />De beweging leeft al centra in Iran en India, en kondigde begin dit jaar haar terugkeer aan naar Irak. Boven een kop koffie in een café in de tweede Koerdische stad Sulaymaniya vertelt Sharif dat de belangstelling enorm is. Hij zegt tijdens voorlichtingsbijeenkomsten duizenden aanhangers te hebben vergaard, uit alle lagen van de bevolking. Het Koerdische ministerie van Religie erkende het geloof en gaf het toestemming te opereren met een eigen directoraat binnen het ministerie.<br />De toestroom is vooral te danken aan de manier waarop IS haar strenge vorm van de islam opdringt, zegt Sharif, de ene sigaret na de andere opstekend. ‘Mensen hebben het lijden gezien dat dat veroorzaakt. Van Daesh (de lokale naam voor de moslimradicalen, JN) zagen we geen enkele goede daad, die brengt ons alleen dood en geweld. We zijn uitgeput. Nu is het tijd voor onze bestemming.’<br />Aan de grenzen van de Koerdische regio namen de moslimradicalen vorig jaar Iraakse gebieden in met christelijke en yezidi-minderheden. Ze vermoordden duizenden mannen en ontvoerden vrouwen en kinderen. Koerdische strijders, de peshmerga, proberen hen sindsdien met wisselend succes uit die gebieden te verjagen en voeren op meerdere fronten strijd.<br />Sharif brengt een 2500 jaar oude, monotheïstische godsdienst terug die jaren geleden door de islam uit de regio is verdreven. Is hij niet bang dat hij daarmee doelwit wordt voor IS, die snel is met het plakken van het etiket ‘ongelovige’? Als antwoord legt hij een boekje op tafel met op de groene plastic kaft een eeuwenoude afbeelding van een gevleugelde man. Deze Koerdische samenvatting van de belangrijkste uitspraken van Zoroaster distribueert hij openlijk. ‘De tijd voor geheimzinnigheid is voorbij. We geloven in vreedzame coëxistentie. We hebben ons besluit genomen en dat eist offers. Alles wat IS kan, is moorden; die mensen hebben geen wijsheid. We zijn niet bang voor ze, hun religie is achterlijk.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>40% minder moskeebezoek<br /></h3>
<p>De oorlog drukt zwaar op de Koerdische regio, die zo’n 1300 peshmerga verloor en kampt met bijna twee miljoen ontheemden en vluchtelingen – bovenop een bevolking van ruim vijf miljoen. De economische groei die tien procent bedroeg voor IS Irak binnenviel, kelderde onder nul. De bouw, de motor van die economie, kwam stil te liggen. Vanwege de dreiging haalden oliebedrijven en andere buitenlandse bedrijven hun internationale personeel weg, investeringen kwamen tot stilstand.<br />Andere gevolgen van de opmars van IS zijn minder zichtbaar. Zoals de manier waarop Koerden zich afkeerden van de islam. Hooguit valt op dat waar gewoonlijk op vrijdag voor sommige moskeeën de auto’s vier rijen dik geparkeerd stonden en de weg versperden, de vrijdagpreek nu zo weinig mensen trekt dat het verkeer geen hinder meer ondervindt.<br />Volgens Mariwan Naqshbandi, directeur Promotie Religieuze Co-existentie van het ministerie van Religie in de Koerdische hoofdstad Erbil, daalde het moskeebezoek het afgelopen jaar met veertig procent. Op basis van onderzoek stelt hij dat het vooral jonge mannen en kinderen zijn die wegblijven. ‘Vooral als de imam radicaal is en geen kritiek duldt. Mensen zijn bang dat hun kinderen beïnvloed worden door de verkeerde ideeën.’<br />In zijn kale kantoor in het ministerie in de Koerdische hoofdstad Erbil staat de bebaarde imam die tot nog toe stilletjes meeluisterde op. Omstandig neemt hij afscheid. ‘Ik had hem gevraagd te komen om me over zijn overtuiging te vertellen. Hij is erg radicaal,’ zegt Naqshbandi als de imam is vertrokken.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Islam light<br /></h3>
<p>De Koerdische overheid besloot alle imams onder de loep te nemen, nadat een aantal salafisten onder hen overliep naar IS. Bekend is Mallah Shwan, die inmiddels door IS wordt gebruikt voor propaganda tegen de Koerden. In het zwart-witte wereldbeeld van de radicale groep worden die als ‘ongelovigen’ weggezet. Vooral omdat de Koerden samenwerken met de Amerikanen die IS bombarderen – al is het waar dat veel Koerden een ‘islam light’ aanhangen, waarbij een kwart liter whisky tijdens de picknick op een mooie lentedag geen enkel bezwaar vormt.<br />Dat Mallah Shwan overliep, was een schok, erkent Naqsbandi volmondig. Hij beschouwde hem als een vriend en kwam zelfs bij hem thuis. ‘We voetbalden samen. Ik heb zijn dochters gezien!’ Ja, zijn vrouw droeg de alles bedekkende niqaab en liet zich nooit zien als Naqshbandi haar man bezocht, geeft hij dan toe. En dat is toch vrij uitzonderlijk in de Koerdische gemeenschap. Sindsdien houdt het ministerie alle bijna drieduizend imams in Koerdistan in de gaten, met name de 74 onder hen die bekend staan als salafistisch. Naqshbandi zoekt naar een foto op zijn computer. ‘Deze imam Gailani heeft twaalf jonge mannen naar Daesh gestuurd,’ wijst hij op een man met een baard in een wit gewaad dat zijn enkels niet bedekt, ‘en is toen zelf gegaan.’<br />In totaal heeft het ministerie weet van 500 jongeren die zich bij IS hebben aangesloten. Van hen zijn er 250 gesneuveld en 50 naar huis teruggekeerd. Die zitten vast of worden in de gaten gehouden. Dat toezicht heeft het nadeel dat alle verdachte activiteiten nu in het verborgene plaatsvinden, verzucht Naqshbandi. ‘Het probleem is dat radicalen elkaar niet meer in de moskee treffen, maar thuis. En de ontmoeting tussen Daesh en radicale jongeren vindt plaats op Facebook, Twitter en internet.’<br />Dat bleek toen dit voorjaar in Erbil een slapende IS-cel werd opgepakt van mensen die elkaar wel in de moskee hadden ontmoet, maar de moskee daarna hadden gemeden. En de daders achter een bomaanslag in Erbil in april zochten via Facebook contact met Mallah Shwan bij IS, die hen via internet wist te instrueren.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Gevaar jarenlang ontkend<br /></h3>
<p>De radicale islam heeft een verleden in Iraaks Koerdistan. Extreme moslimgroepen speelden een belangrijke rol in de burgeroorlog van de jaren negentig. Daarna had Ansar al-Islam, dat was gelieerd aan Al-Qaida, van 2001-2003 zelfs een islamitisch ministaatje in de bergen op de grens met Iran. Een moslimgroep die toen nauw met hen samenwerkte, zit nu als reguliere islamitische partij in het Koerdische parlement – waar een van haar leden zelfs voorzitter is van de mensenrechtencommissie.<br />Jamal Hussein, een Koerdische islamdeskundige die in zijn jeugd salafist was, stelt vast dat de opleving van de islam, die in landen als Egypte en Tunesië volgde op de Arabische lente, ook in Koerdistan tot bloei van de islamitische partijen leidde. Volgens hem heeft de lokale politiek het gevaar van de radicale islam jarenlang ontkend. Koerdische partijen gebruikten de islam om stemmen te trekken, zegt hij. Salafistische imams speelden een rol in de seculiere partijen, en een van hen schreef zelfs de schoolboeken over religie voor de Koerdische basisscholen. ‘Veel van de jonge mannen die zich indertijd bij Ansar al-Islam aansloten, kwamen uit zijn moskee.’<br />Jamal Hussein verliet het salafisme al na een paar jaar en geldt in Koerdistan als een deskundige nadat hij er een aantal gezaghebbende boeken over schreef. Hij ging in de journalistiek, werd lid van een de Koerdische partijen en leidt nu het departement Jeugd van het ministerie van Cultuur. In zijn kantoor op het departement gaat de deur dicht, krijgt de secretaresse opdracht hem niet te storen en houdt hij met graagte college, het Koerdisch afwisselend met basaal Engels om zeker te weten dat zijn woorden goed overkomen. Hij wijst erop dat de vrijheid in de Koerdische regio die na 2003 autonoom werd binnen Irak, de radicale islam in de kaart speelde. Hier konden haar aanhangers religieuze boeken kopen die elders verboden zijn. En hoewel op de boekenbeurs in Erbil dit voorjaar door de strijd tegen IS enkele titels verwijderd waren, vormden de religieuze boeken nog steeds de absolute toppers. Die stands verkochten vele malen meer dan die met literaire, educatieve of informatieve boeken. Salafistische mollahs, herkenbaar aan hun baarden en hoogwaterbroeken, gingen de deur uit met plastic tassen vol boeken. Ook minder openlijk radicale imams brachten uren door met bladeren in de vele boeken met goudopdruk.<br />Hussein meent dat veel Koerdische imams in feite precies hetzelfde denken als IS. ‘Sommigen zeggen dat de gesneuvelde peshmerga geen martelaren zijn omdat ze ongelovig zijn. Ze zien yezidi’s ook als ongelovigen. En ze zijn trots op hun standpunt; dat is de echte islam.’<br />Pas nadat IS zich tegen de Koerden keerde, namen ze voorzichtig afstand, maar volgens Hussein vooral omdat ze bang zijn anders opgepakt te worden door de veiligheidspolitie, die de regio redelijk veilig weet te houden door al op te treden bij het kleinste vermoeden van banden met IS. Die terughoudendheid uit zich ook in het contact met de pers; ondanks verscheidene verzoeken is geen van de politici in de islamitische partijen bereid tot een gesprek.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Levenslessen voor imams<br /></h3>
<p>Op het ministerie van Religie, dat jarenlang in handen was van radicale moslims en sinds kort wordt geleid door een meer seculiere partij, leidde de schokkende omslag van Mallah Shwan tot het besef dat dringend nieuw beleid nodig was. Er komen nieuwe schoolboeken, vertelt Mariwan Naqshbandi. En de islamitische instituten waar imams worden opgeleid, gaan op de schop; ze verhuisden van het ministerie van Religie naar dat van Hoger Onderwijs, waar mensenrechten worden toegevoegd aan het curriculum.<br />Om bovendien iets te doen aan het niveau en de denkwijzen van bestaande imams, moeten ze allemaal op cursus. Naqshbandi, die zelf de kleinzoon is van een voorman van een soefi-orde wiens graf in 2001 werd geschonden door de salafisten van Ansar al-Islam, vertelt dat met zichtbaar genoegen. Allen worden een week lang onderricht in mensenrechten, internationale wetten en ‘levenslessen’. ‘Ze hebben alleen de islamitische wetten, de sharia geleerd. We moeten hun ideeën veranderen. Ze moeten alles over het leven gaan lezen.’<br />Ook buitenlandse organisaties hebben de leemte waargenomen. Khidher Domle, journalist en deskundige in conflictmanagement, werd ingehuurd om trainingen te verzorgen. Alleen voor imams, maar ook voor gemengde groepen, waar imams nadrukkelijk deel van uitmaken. Hij verhaalt vermaakt over de Toren van Babel die daar ontstond, waarbij vooroordelen en onbegrip maar langzaam plaatsmaakten voor een bereidheid zich in elkaars geloof te verdiepen. Domle, die zelf yezidi is, had ook salafistische imams in zijn cursussen. Hij vertelt hoe hij hun weerstand tegen hem als ‘ongelovige’ moest overwinnen. Pas nadat hij kwesties als tolerantie persoonlijk wist te maken en te verbinden aan hun dagelijks leven, kon de echte discussie beginnen. ‘Ik zei tegen hen dat ze zich moesten schamen, om wat er gebeurt in de naam van de islam. Dat ze een rol te spelen hebben.’ Meestal kreeg hij als antwoord dat IS de islam alleen gebruikt voor z’n eigen belang, en dat dit niet de islam is van vandaag, maar van 1400 jaar geleden.<br />Sommige imams bleken zich bewust van het probleem dat IS heeft aangericht in hun samenleving. ‘Ze zijn niet blij dat er steeds minder mensen naar de moskee komen. Dat IS de naam van de islam heeft beschadigd. Ze realiseren zich dat ze de manier waarop ze omgaan met de jeugd moeten veranderen, zodat jongeren niet naar IS gaan.’<br />Via Domle drongen deze imams bij de Koerdische overheid zelfs aan op een programma om IS te bestrijden. ‘Ze zeiden: als de regering ons helpt, kunnen we anti-IS-propaganda maken, maar dat kunnen we niet alleen.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Realistischer over de islam<br /></h3>
<p>Niet alleen de imams, maar ook de islamitische bewegingen in Koerdistan hebben veel aanhang verloren, zegt de Nederlands Koerdische historicus Jabar Kadir. ‘Velen hebben met ze gebroken. Mensen schamen zich nu om te zeggen dat ze bij een islamitische groep zijn aangesloten. Want die wordt verweten dat als ze de kans zou krijgen ze hetzelfde doen als Daesh. Daardoor hebben de islamitische bewegingen nog maar weinig invloed op de mensen.’<br />Dat leidt ertoe dat de angst om kritisch over de islam te praten verdwijnt, zegt Kadir, die jarenlang voor de Koerdische Academie in Erbil historisch onderzoek deed. ‘Veel mensen proberen realistischer over de islam te praten, en politici zeggen dingen die ze twee jaar geleden nooit zouden hebben gezegd.’<br />Jamal Hussein beaamt dat. Hij herinnert eraan dat in de periode ‘voor Daesh’ imams over alles klaagden, en veel processen voerden tegen dichters en uitgevers. Een dichter die een brief aan Allah schreef, werd zelfs veroordeeld. ‘Als iemand op Facebook kritiek uitte op de islam, of de Moslimbroederschap, dan kreeg dat veel reacties. Nu kunnen mensen daar zelfs Allah beledigen, en niemand reageert meer.’<br />Doordat sommige mensen anders zijn gaan aankijken tegen wat de imams zeggen, is de kloof groter geworden tussen streng gelovige en meer seculiere Koerden, stelt Jabar Kadir vast. ‘Mensen kijken tegen leden van IS aan zoals ze vroeger tegen Koerden binnen de Baathpartij van dictator Saddam Hoessein aankeken. IS is immers tegen de Koerden; ze begrijpen niet hoe een Koerd zich daarbij kan aansluiten – en dat was met Baath ook zo.’<br />Jamal Hussein meent echter dat mensen zich eerder afkeren van de islamitische partijen dan van de islam zelf. Ook Mariwan Naqshbandi benadrukt dat thuisblijven van de moskee niet hoeft te betekenen dat mensen geen moslim meer zijn. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Niet vasten<br /></h3>
<p>Toch lijkt de praktijk een andere. Niet alleen Zoroaster/Zarathustra wint zieltjes, ook een recente ‘Verloren? Kom naar Jezus’-campagne had succes. Posters in het Koerdisch en het Arabisch die met toestemming van de Koerdische regering waren aangeplakt in de christelijke buitenwijk van Erbil, Ainkawa, leidden tot honderden telefoontjes van moslims die hulp wilden, of gewoon wilden praten. En het aantal mensen dat zich totaal afkeert van de islam en atheïst wordt, neemt toe. Was dat vanwege de angst voor repercussies een taboe, nu is het voorzichtig een onderwerp geworden, vertelt een jonge Koerd die zich onder vrienden atheïst noemt maar niet met naam genoemd wil worden. ‘IS toont ons wat de echte islam is, waardoor veel mensen die twijfelden hun beslissing hebben genomen,’ zegt hij.<br />Met name tijdens de huidige ramadan wordt dat duidelijk, omdat mensen geen moeite meer doen om te verbergen dat ze niet vasten. Voor de buitenwereld komen ze er nog niet voor uit dat ze de islam hebben verlaten, maar gelijkgestemden herkennen elkaar. De jonge atheïst schat dat in het relatief liberale Sulaymaniya zo’n tien procent het geloof heeft verlaten. ‘En zeker even zovelen twijfelen nog.’<br />Op de sociale media is te zien dat bij die vervreemding het sterke Koerdische nationalisme een rol speelt. Koerden veroordelen daar hun Koerdische broeders die zich aansloten bij IS en haar ‘Arabische God’.<br />Jamal Hussein vergelijkt de afkeer voor de islam dan ook met wat er in de Koerdische hoofden gebeurde nadat Saddam Hoessein en zijn Baathpartij in de Anfal-operatie van de jaren tachtig 180.000 Koerden hadden gedood. ‘Daarom haten de Koerden nu alle Arabieren, en niet alleen leden van de Baathpartij die verantwoordelijk waren. De moordpartij op de yezidi’s zal allereerst reden zijn om de politieke islam te haten. En aangezien mensen niet alleen Baath, maar alle Arabieren zijn gaan haten, kan datzelfde proces er nu toe leiden dat ze niet alleen de islamitische partijen, maar de islam zelf gaan haten.’ <br />Hij voegt eraan toe, bijna als een geruststelling: ‘Maar dat gebeurt niet van de ene op de andere dag. Het zal een lang proces zijn.’</p>
</p></div>


‘Als dit de islam is, wil ik niet meer’

<div class="wpg-element paragraph">
<p>analyse</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Als de dader achter de aanslagen in New York van 9/11 is Al-Qaida jarenlang het grote islamitische terreurgevaar voor het Westen geweest. Maar nu gaat die eer ook naar ISIS, die grote delen van Irak en Syrië heeft veroverd en daar een islamitische staat heeft uitgeroepen. De oproep van haar leider en kalief Abu-Bakr al-Baghdadi aan aanhangers overal ter wereld om ‘vulkanen van jihad tot ontploffing te brengen’ leidt tot angst voor nieuwe aanslagen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Is het toeval dat beide organisaties betrokken waren bij de terreurdaden in Parijs van begin januari? En geeft dat uiting aan een concurrentiestrijd tussen de twee, of juist niet?<br />De relatie tussen Al-Qaida en ISIS is te vergelijken met die van een ouder die op zijn eigen vakgebied overvleugeld wordt door zijn kind. ISIS komt voort uit Al-Qaida in Irak, de organisatie van Abu Musab al-Zarqawi, de Jordaanse kruimeldief die in de gevangenis salafist werd en in Afghanistan tegen de Russen vocht. Na de Amerikaanse invasie van 2003 organiseerde hij in Irak het moslimverzet, waarvoor hij uit de hele wereld strijders wist te rekruteren.<br />Hoewel hij in oktober 2004 trouw zwoer aan Al-Qaidaleider Osama bin Laden, opereerde Zarqawi vooral op eigen houtje. Hij ontwikkelde het concept van de onthoofdingsvideo, dat later door ISIS werd geperfectioneerd. Om in Irak een burgeroorlog te ontketenen, richtte hij zijn pijlen vooral op de sjiitische bevolkingsgroep, maar hij ontzag soennitische burgers allerminst. En dat laatste keerde zich tegen hem: Al-Qaida’s tweede man Ayman al-Zawahiri waste hem de oren omdat zoveel geweld contraproductief was. Hij moest zich concentreren op het werkelijke doel: de Amerikanen uit Irak verjagen.<br />Het kwam niet tot een formele breuk, zoals bijna een decennium later wel zou gebeuren, omdat Al-Qaida in Irak toen het meest zichtbare en actieve onderdeel van het terreurnetwerk was. De leiding was na 9/11 ondergedoken en kon alleen nog via boodschappers communiceren.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Ruzie met al-Nusra<br /></h3>
<p>Nadat Zarqawi in 2006 bij een Amerikaanse aanslag omkwam, kreeg zijn door de Al-Qaidaleiding benoemde opvolger Abu Hamza al-Mujahir onmiddellijk te maken met de terugslag van het werk van zijn voorganger. Iraakse soennieten verenigden zich en wisten in samenwerking met de Amerikanen Al-Qaida in Irak een kopje kleiner te maken. Begin 2010 meldden de Amerikanen dat ze de terreurgroep als vernietigd beschouwden.<br />Ze hadden te vroeg gejuicht. Onder de nieuwe naam ISI (Islamitische Staat in Irak) bleef de groep aanslagen plegen. Een nieuwe leider, de islamdeskundige Abu-Bakr al-Baghdadi, voerde een reorganisatie door. Vriendschappen en relaties opgedaan in de Amerikaanse gevangenissen in Irak brachten nieuwe ideeën, strategieën en een organisatiestructuur. Met het toetreden van voormalige bestuurders en militairen van de verdreven Iraakse dictator Saddam Hoessein veranderde veel.<br />Toen in 2011 in Syrië het verzet op gang kwam tegen dictator Bashar al-Assad, was ISI daar als de kippen bij. Al-Sham, de oude naam van Syrië, werd toegevoegd aan de naam en ISI werd ISIS. Al snel kwam het opnieuw tot een ruzie met de leiding van Al-Qaida, en deze keer tot een breuk.<br />Het terreurnetwerk was in Syrië met twee strijdgroepen aanwezig: naast ISIS ook Jabhat al-Nusra, dat Baghdadi had opgezet als een Syrisch filiaal en dat hij steunde met strijders, geld en wapens. Hier hadden religieus-conservatieve Syriërs onderdak gevonden die ISIS te Iraaks vonden. Baghdadi wilde het filiaal dicht aan de borst houden, maar Al-Nusra wenste een eigen beleid te volgen en zich als onafhankelijke groep te afficheren. De ruzie daarover liep zo hoog op dat het in 2013 in Syrië meermaals tot gevechten kwam tussen de twee groepen.<br />Ideologisch zijn de verschillen niet heel groot. Al-Nusra streeft naar een islamitische staat die de plaats moet innemen van het regime van Assad, in plaats van de wereldstaat die ISIS voor ogen staat. Bovendien is Al-Nusra niet actief anti-westers en roept het niet op tot aanslagen in het Westen. Belangrijker nog is dat de indoctrinatie bij Al-Nusra veel minder ver gaat dan bij ISIS, en zelfmoordaanslagen niet zoals bij Baghdadi’s club tot het basispakket horen.<br />De Al-Qaidatop probeerde vergeefs te bemiddelen en was het uiteindelijk zat, want de strijd tussen de groepen had ook gevolgen voor hun gemeenschappelijke strijd tegen Assad. Die kreeg de tijd om zijn leger te hergroeperen. Bovendien kostte deze binnenbrand de levens van honderden zeer ervaren en dus waardevolle strijders.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>ISis Betaalt beter<br /></h3>
<p>Opnieuw speelde voor de Al-Qaidatop het excessieve geweld mee van de erfgenamen van Zarqawi, dat met de komst van ex-getrouwen van de even wrede Saddam Hoessein niet bepaald was afgenomen. Het onthoofden van tegenstanders en geloofsgenoten riep veel weerstand op. ISIS maakte geen onderscheid tussen burgers en soldaten, plunderde, martelde en doodde, voerde executies uit en zette beelden op internet van onthoofde lichamen, gekruisigde dieven en massagraven vol geëxecuteerde Syrische soldaten.<br />In februari 2014 kwam Ayman al-Zawahiri met een verklaring waarin ISIS uit het Al-Qaidanetwerk werd gestoten. Jabhat al-Nusra werd het enige officiële filiaal in Syrië.<br />ISIS werd in de ban gedaan, maar dat legde haar geen windeieren. Een deel van de strijders van Al-Nusra liep over. Want ISIS werd als de sterkste beschouwd en betaalde beter. Bovendien had ze sinds kort haar eigen stadstaatje, Raqqa, overgenomen van Al-Nusra en andere groepen die de stad oorspronkelijk op Assad hadden veroverd.<br />Sindsdien heeft ISIS grote delen van Irak in handen gekregen, met de stad Mosoel als de hoofdstad van de islamitische staat die ze eind juni uitriep. In Syrië wist ze vanuit Raqqa haar gebied flink uit te breiden. In de provincie Deraa, waar de Syrische revolutie in maart 2011 werd geboren, staat ze opnieuw tegenover Al-Nusra. Drie milities hebben daar de afgelopen weken trouw gezworen aan de islamitische staat van kalief Baghdadi. Het is een tactiek die ISIS in Syrië probeert te volgen: door groepen aan haar zijde te krijgen, kan ze zonder veel moeite hele gebieden veroveren. Al-Nusra ziet in Deraa de bui al hangen.<br />Tegelijkertijd is Al-Nusra ook zo pragmatisch dat ze zelf bij tijd en wijle met ISIS samenwerkt, zoals bij pogingen om het geweld ook naar Libanon brengen. De recente onrust in de Libanese stad Arsal, net over de grens van de Syrische Qalamoun-regio die door Al-Nusra wordt beheerst, zou daar het gevolg van zijn.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Om macht en geld<br /></h3>
<p>Niet alleen in Syrië is er openlijke strijd tussen ISIS en Al-Qaida. Ook het Al-Qaidafiliaal in Jemen heeft afstand genomen van ISIS. Dit filiaal, dat bekend staat als Al-Qaida in het Arabisch Schiereiland (AQAP in de Engelse afkorting) heeft de aanslag in Parijs op de redactie van Charlie Hebdo opgeëist. De Amerikanen beschouwen haar vanwege enkele maar net mislukte aanslagen (zoals die van de man die in een vliegtuig een bom in zijn onderbroek tot ontploffing probeerde te brengen) als de meest bedreigende terreurgroep voor het eigen grondgebied. Daarom is AQAP in Jemen doelwit van Amerikaanse aanvallen met drones, waarbij in 2011 een van haar leiders omkwam.<br />In augustus verklaarde Nasser al-Wahishi, de huidige leider van AQAP die ooit nauw met Osama bin Laden samenwerkte, nog helemaal achter ISIS en haar islamitische staat te staan. Maar eind november keerde hij zich er bij monde van de geestelijke leider van de groep even absoluut weer vanaf. De reden: de oproep aan jihadisten van een getergde Baghdadi, die zojuist maar net een Amerikaans bombardement had overleefd, om wraak te nemen door overal ter wereld aanslagen te plegen. De reactie van AQAP legde het conflict bloot tussen de wereldmerken ISIS en Al-Qaida. Het was een kwestie van landjepik: AQAP verweet ISIS dat ze haar invloed probeerde uit te strekken tot buiten ‘haar mandaat’, Irak en Syrië, onder meer door groepen over te halen trouw te zweren aan haar kalief en haar islamitische staat. Zo zou ze een wig drijven tussen de verschillende extreme moslimgroepen, was het verwijt.<br />De conclusie moet zijn dat de Al-Qaidatop zich steeds meer was gaan ergeren aan Baghdadi’s actieve werving onder moslimgroepen elders in de wereld, die had geleid tot trouwbetuigingen van groepen in onder meer Libië, Egypte en Algerije. En nu riep hij ook nog op tot aanslagen buiten zijn grondgebied. Waarmee hij zich op gevaarlijk terrein begaf, want het Al-Qaidanetwerk meende dat de wereldwijde jihad onder haar exclusieve werkgebied viel. Had Baghdadi niet genoeg aan zijn kalifaat in Irak en Syrië?<br />Een ruzie die al zichtbaar was geworden door het conflict over Al-Nusra lag nu openlijk op straat. De ouder ruziet met de zoon die voor zichzelf is begonnen en nu de concurrentie aangaat om de leiding van de wereldwijde jihad. Want wie is de ware erfgenaam van Osama bin Laden? Het is een strijd die niet alleen gaat om status en aanzien, maar ook om macht en geld. Voor wie kiezen de sponsoren van de jihad: het betrouwbare Al-Qaidanetwerk dat zichzelf heeft bewezen met grote aanslagen als die van 9/11, of de rouwdouwers van Baghdadi en ISIS die bekend staan als extreem gewelddadig maar toevallig wel als eerste de droom van een islamitische staat hebben weten waar te maken? En voor wie kiezen de strijders, aan wie verklaren de groepen hun trouw?<br />Baghdadi knabbelde aan de macht en de status van Al-Qaida. Misschien was dat ook de reden dat het netwerk met hem brak juist toen hij in 2013 in Raqqa een eerste stap had gezet op weg naar een islamitische staat. Want dat is voor beide de <span class="Cursief">core-business</span>: het besturen van een eigen staat op basis van de sharia-wetgeving. Zover was Al-Qaida nooit gekomen. Wellicht was de breuk op dat moment bedoeld om Baghdadi de wind uit de zeilen te nemen en dacht de Al-Qaidaleiding dat hij het zonder de hulp en de financiën van het netwerk nooit zou redden.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Geleid door een oude kennis<br /></h3>
<p>Het liep anders: ISIS bleek financieel uitstekend te kunnen functioneren dankzij inkomsten uit belastingen en olieverkoop, terwijl Al-Qaida geheel draait op geld van sponsoren. Bovendien wist ISIS zich voortdurend bovenaan de nieuwspagina’s te positioneren door de strijd op meerdere fronten in Irak, tegen de Amerikaanse coalitie en haar bombardementen, de vele moorden en het onthoofden van buitenlanders. Van Al-Qaida waren Jabhat al-Nusra en AQAP de enige filialen die nog af en toe de kolommen haalden.<br />Het moet onverteerbaar zijn geweest voor Bin Ladens opvolger Ayman al-Zawahiri, voor wie de goede oude tijd van Al-Qaida’s onbetwiste roem nog vers in het geheugen ligt. Vooral ook omdat niet alleen ISIS, maar ook Boko Haram in Nigeria inmiddels een sterkere merknaam heeft ontwikkeld. In september zette Zawahiri een nieuw filiaal op in India, in een duidelijke poging nieuwe gebieden buiten de Arabische wereld onder de Al-Qaidavlag te plaatsen. Hij moet behoorlijk wanhopig zijn geweest om zijn sponsoren te laten zien dat hun geld goed werd besteed. Experts waarschuwen daarom al een tijdje dat de concurrentie gevolgen kan hebben voor de veiligheid in het Westen. Als Baghdadi oproept tot ‘vulkanen van jihad’ kan Zawahari het er niet bij laten zitten. Hij koos een van de actiefste filialen uit, dat in Jemen, dat bovendien geleid wordt door een oude kennis uit de dagen van Bin Laden. Maar AQAP moest dan wel eerst even afstand nemen van de eerdere getuigenis van trouw aan ISIS.<br />Chérif en Saïd Kouachi, de Algerijns-Franse daders van de aanslag op Charlie Hebdo, hadden in Jemen getraind en verklaarden na de aanslag ook dat ze gestuurd waren door AQAP. De in commandostijl uitgevoerde, professioneel ogende aanslag moest Al-Qaida weer in het nieuws brengen, een opzet die zonder meer slaagde. Maar ook ISIS scoorde, want de daaropvolgende gijzeling in een joodse supermarkt droeg haar stempel: de dader, Amedy Coulibaly, had zich kort tevoren via de voor ISIS gebruikelijke video voorgesteld als een strijder onder diens zwarte vlag.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>We doden geen burgers<br /></h3>
<p>De achtergrond van het drietal laat zien hoe verknoopt de organisaties zijn. De jongere broer, Chérif Kouachi, had de Franse Malinees Amedy Coulibaly in de gevangenis ontmoet. Daar waren ze allebei voor de jihad geworven door Djamel Beghal, die Al-Qaida naar Frankrijk had gestuurd om een cel op te zetten voor aanslagen in het Westen. Dat was in de tijd dat er nog maar één Al-Qaida was. Hoe Coulibaly in contact is gekomen met ISIS vertelt het verhaal tot op heden niet. Maar bekend is dat hij en Kouachi na de gevangenis vrienden bleven, en dat ze voor de aanslagen in Parijs veelvuldig met elkaar in contact waren via de mobieltjes van hun vrouwen. Waardoor er dus kort na elkaar in Parijs aanslagen werden gepleegd door beide concurrerende organisaties.<br />En hoewel ze vrienden waren, vertellen de verschillen hun eigen verhaal. ‘We doden geen burgers,’ zei een van de Kouachi-broers tegen een gijzelaar, terwijl Coulibaly in de supermarkt koelbloedig joodse burgers executeerde.<br />Als de Al-Qaidatop op de hoogte was van de tweede actie onder ISIS-vlag, kan ze daar niet echt blij mee zijn geweest. Maar hoe kon ze een actie die paste binnen haar eigen idealen en strategieën verbieden – als ze daar de macht al voor had? Bovendien had de aanslag z’n doel bereikt: er was weer aandacht en ontzag voor Al-Qaida, er was angst gezaaid en inspiratie geleverd voor toekomstige aanslagplegers. En omgekeerd geldt hetzelfde: ISIS heeft de door AQAP geclaimde aanslag op Charlie Hebdo uitbundig geprezen.<br />Anderzijds is het feit dat deze wedstrijd onbeslist was alle reden om nieuwe pogingen te verwachten om Bin Ladens erfgoed te claimen. AQAP heeft dan ook al opgeroepen tot lone wolf-aanslagen door individuele jihadisten. Zoals FBI-directeur James B. Comey het recentelijk verwoordde: ‘Je wordt geen leider van de wereldwijde jihad zonder Amerika te raken.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>De pragmatiek zal winnen<br /></h3>
<p>Omdat een machtsstrijd hen vooral zal uitputten, zal uiteindelijk voor beide de pragmatiek winnen. Dat geldt allereerst voor Syrië, een belangrijk strijdgebied voor de jihad. Daar draaien ISIS en Assad op dit moment om elkaar heen en richten hun aanvallen vooral op derden: in afwachting van de eindstrijd tussen beide.<br />Uit cijfers van de Amerikaanse onderzoeksinstelling Jane’s Terrorism and Insurgency Center (JTIC) blijkt dat maar dertien procent van de ISIS-aanvallen in Syrië in 2014 zich richtte op overheidstroepen, en slechts zes procent van de overheidsacties tegen ISIS was gericht. Het onderzoeksbureau spreekt van een ‘slimme strategie van elkaar bijna negeren’. Volgens JTIC concentreert ISIS zich op de strijd met andere verzetsgroepen om daar als sterkste uit te komen, terwijl ook Assad diezelfde groepen probeert te elimineren. Ze hebben allebei vastgesteld dat het in hun beider belang is om de anderen een kopje kleiner te maken.<br />Een lokale ISIS-leider in Aleppo, Abu Hafs, bevestigde dat: ‘Je kunt niet naar stap twee springen. Om met succes tegen Bashar al-Assads regime te vechten, moeten we eerst de gebieden overnemen die in handen van rebellen zijn.’<br />Uiteindelijk zal ISIS de strijd aangaan met de Syrische regering, maar terwijl Amerikaanse bommen haar doelen raken en niet die van Assad, is steeds duidelijker dat ze het niet alleen kan. Daarom probeert ze groepen en strijders nu al naar haar zijde te halen of in te lijven. Ook voor Al-Nusra, en dus Al-Qaida, zal het pragmatisme winnen in die eindstrijd. Want de aanslagen in Parijs laten ook dat zien: Bin Ladens ruziënde erfgenamen staan toch liever samen in de schijnwerpers dan ieder voor zich erbuiten.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Van Judit Neurink verscheen onlangs ‘De oorlog van ISIS’, Uitgeverij Conserve, € 14,99</p>
</p></div>


De strijd om het erfgoed van Bin Laden

Nederlandse Koerden vechten tegen IS

<div class="lead">
<p>In 1998 schreef Judit Neurink over Eshetu Alemu, de Ethiopier die in Nederland een vluchtelingenstatus kreeg, terwijl hij in eigen land zowel rechter als beul zou zijn geweest. Zo kwam het<strong> cluster Internationale Misdaden van het OM hem op het spoor.</strong></p>
</div>
<p>De documenten komen uit Ethiopië. Het zijn lijsten met tientallen namen met daarachter de aantekening of de mannen moeten worden geëxecuteerd, of celstraf met dwangarbeid krijgen. Ze zijn in 1978 opgesteld door Eshetu Alemu, een van de uitvoerders van het schrikbeleid van Mengistu, of door zijn medewerkers.</p>
<p>Alle lijsten zijn steeds voorzien van Alemu&#8217;s handtekening, en vaak ook van zijn aantekeningen. Alemu woont nu in Nederland. Hij kreeg in 1992 de A-status. De bewijsstukken van de rode terreur van de Mengistu-aanhangers liggen op het bureau van Wondem Asres Degu, een Ethiopische vluchteling die komt uit de provincie Gojjam, de provincie waar Alemu opereerde. &#8216;Ik heb vrienden en familie verloren door die man, slimme mensen die hun leven op het spel hebben gezet voor de vrijheid,&#8217; vertelt hij, terwijl hij aandachtig de lijsten bekijkt. In zijn werkkamer aan de Universiteit van Amsterdam doet Wondem waarneembaar pogingen om zijn emoties te onderdrukken. Tot de tranen zich niet langer laten bedwingen, en hij zijn bril afzet om ze te kunnen wegwrijven. Toch leest hij zwijgend verder, af toe zijn hoofd schuddend in een droevig gebaar van verslagenheid. Eindelijk begint hij te praten, wijzend op een naam. &#8216;Dat was een vriend die net als ik actief was in de oppositiepartij EPLP en door Alemu geëxecuteerd is. Hij heeft ons niet verraden, vraag niet wat hem dat gekost heeft. Want Mengistu liet iedereen oppakken die lid zou kunnen zijn van de oppositie, en martelde ze net zolang tot ze namen noemden van andere oppositieleden.&#8217; Hij wijst op andere namen: &#8216;Dat zijn twee broers, na elkaar opgepakt. En dat is een vriend van me die een spijker door zijn hand geslagen kreeg en gedwongen werd zijn bloed te drinken. Hier is de lijst van tachtig mensen die op bevel van Eshetu Alemu op één dag zijn geëxecuteerd.</p>
<p>De machthebbers waren trots op de hoeveelheid mensen die ze doodden. Ik herinner me dat ze het meldden op radio en tv. Toen ik die dag een vriend opzocht in de gevangenis, liet hij me een massagraf op de binnenplaats zien. Zij hadden de kuil voor die groep moeten graven.&#8217; De lijsten, brieven en notities van Eshetu Alemu, alle getypt of handgeschreven in het Amhaars, zijn twintig jaar later stille getuigen van een bruut regime. Het regime dat de Ethiopische leider Mengistu Haile Mariam opzette toen hij in 1974 keizer Haile Selassie van de troon stootte. De achttien jaar dat Mengistu aan de macht bleef, zijn berucht om hun terreur, wreedheden en hongersnood. Er zijn schattingen dat zeker vijftigduizend mensen zijn omgekomen, door de kogel of tijdens martelingen. Ontelbare Ethiopiërs werden gevangengezet. Hoe dat in zijn werk ging, blijkt uit de documenten die Alemu ondertekende als &#8216;Voorzitter van de Coördinerende Raad van de Revolutionaire Campagne in de provincie Gojjam&#8217; of als lid van de Dergue, de &#8216;rode terreurgroep&#8217;. Er is een opdracht voor de executie van vijf jongeren die lid zouden zijn van antirevolutionaire organisaties. Er is een lijst met twintig namen van studenten en docenten van wie een aantal geëxecuteerd moest worden en de rest gevangengezet. Een rapport over twee hoge politiemensen die Alemu zouden hebben willen tegenwerken. Hierin staat dat er &#8216;revolutionaire stappen&#8217; tegen hen zijn ondernomen &#8211; het Dergue-jargon voor executies. Er is een schriftelijke opdracht aan de gevangenispolitie om iemand te executeren, de bevestiging is er ook bij gesloten. Er is een lange lijst met namen van militairen van buiten de provincie Gojjam, die lid zouden zijn van oppositiepartijen, met het bevel hen te executeren. Opvallend is dat achter de namen van de militairen steeds die van hun aangevers staan. Op sommige lijsten is aangetekend hoeveel horloges en sieraden bij de executie in beslag zijn genomen. Soms geven cirkels in verschillende kleuren aan welke mannen dood moeten en wie voor korte of langere tijd de cel ingaan. Er komen op de lijsten maar drie vrouwen voor.</p>
<p>Alemu was rechter en beul tegelijkertijd, zo blijkt. Op basis van een getuigenis van een aantal mensen, en zonder bewijzen werd een bevel tot executite gegeven. &#8216;Iedereen was bang voor hem,&#8217; vertelt Wondem. &#8216;Onder Mengistu hadden de kaderleden van de staatspartij de macht. Alemu was zo&#8217;n kaderlid. Als je zijn auto zag aankomen, maakte je dat je wegkwam.&#8217; Hij vertelt hoe mannen werden vermoord alleen omdat een kaderlid zijn oog had laten vallen op hun mooie vrouw, en hoe mensen in de gevangenis terechtkwamen opdat hun dure auto in handen van een kaderlid kon vallen. Of Alemu zelf betrokken was bij het doden, weet hij niet. &#8216;De executies gebeurden &#8217;s nachts, en altijd buiten de stad, zodat er geen getuigen waren. Wie erbij betrokken was, weten alleen de betrokkenen zelf.&#8217; Wondem, die een hoge baan had op het Ethiopische ministerie van Justitie, zat zelf onder Mengistu drie keer in de gevangenis, maar wist te verhullen hoe actief hij was in de oppositiepartij EPRP. Hij vluchtte pas naar Nederland, toen hij ook onder het huidige regime van Meles Zenawi voor zijn politieke activiteiten in de cel belandde. De regering-Zenawi, die sinds 1991 aan de macht is, begon vier jaar geleden met een grootscheepse berechting van de Dergue en zijn uitvoerders. Duizenden mensen zijn opgepakt, van wie nog maar enkele tientallen zijn aangeklaagd. Veertien hoofdverdachten worden nu bij verstek berecht wegens misdaden tegen de menselijkheid en genocide. De zittingen slepen zich voort en er wordt soms maandenlang geschorst. Officieel staan er op de lijst van het tribunaal, die niet openbaar is, meer dan vijfduizend verdachten. Ongeveer tweeduizend politiemensen en officieren, die aanhangers waren van Dergue, zitten in vluchtelingenkampen in buurland Djibouti, en een onbekend aantal anderen woont in de Verenigde Staten. Mengistu zelf kreeg asiel in Zimbabwe. En een van de mensen, die hoog op de lijst van het tribunaal staat, is de voormalige coördinator van de Revolutionaire Campagne in de provincie Gojjam, Eshetu Alemu.</p>
<p>Eshetu Alemu verliet zijn land vlak voor de val van Mengistu en kwam in 1991 naar Nederland. In oktober 1992 kreeg hij de A-status. Tegen de tijd dat hij door andere gevluchte Ethiopiërs was herkend als hun beul, had hij al een huis gekregen in Amsterdam, en zelfs al een &#8211; tijdig onderkende &#8211; gooi gedaan naar de macht binnen de Vereniging van Ethiopiërs in Nederland (VEN). Daar is hij de laatste jaren niet meer gesignaleerd. Pogingen om hem te traceren voor een weerwoord op de beschuldigingen van zijn landgenoten, strandden omdat hij vrijwel geen contacten meer met hen onderhoudt. Hij is ondergedoken, is de stellige indruk van hulpverleners en Ethiopiërs die een zoekactie uitvoerden. Voor het bestuur van de Ethiopische vereniging VEN is de kwestie-Alemu oude koek. &#8216;Het zijn dode lijken,&#8217; zegt voorzitter Tsega Teklu door de telefoon. &#8216;De daders uit de tijd van Mengistu zijn nauwelijks interessant als je kijkt naar wat er op dit moment in Ethiopië gebeurt. Daar worden opnieuw de mensenrechten geschonden, mensen vermoord. Het tribunaal interesseert ons niet: het wordt gevoerd door een regime dat nog vuilere handen heeft dan het vorige. Als je meewerkt aan zijn berechting daar, geef je legitimiteit aan het regime.&#8217; Om die reden wil hij eerst niet praten over Alemu. Maar een paar dagen later, op het kantoor van zijn vereniging, raakt hij toch onder de indruk van de lijsten met namen van geëxecuteerden. &#8216;Die man moet worden berecht, door een gewone rechter. Zoals ook in de Verenigde Staten aanhangers van Mengistu door slachtoffers zijn aangeklaagd en berecht.&#8217; Ooit heeft Teklu zelf op dergelijke lijsten gestaan, in de provincie Harar. Hoewel hij nooit een rechter zag, belandde hij keer op keer in de gevangenis. Veel van de Ethiopiërs die actief zijn in de VEN zijn gevlucht voor de rode terreur van Mengistu. Het kantoor in Amsterdam is hun ontmoetingsruimte. Grote posters van de toeristische plaatsen in hun vaderland sieren de muren, tussen de computers liggen stapels boeken over de huidige situatie in hun land. Daarom zegt Teklu: &#8216;Als ze mij vragen welk regime slechter is, dat van Mengistu of het huidige, dan weet ik dat niet. Ik kan niet kiezen tussen twee kwaden.&#8217; Zowel Teklu als Wondem stelt vast dat er Ethiopiërs in Nederland zijn die het huidige regime wél steunen, en Alemu overgedragen willen zien aan het tribunaal in Addis Abeba. Ze suggeren dat daarom de lijsten met bewijzen van zijn schuld naar Nederland zijn gesmokkeld. Zij voelen daar niets voor, want &#8216;het huidige regime doet stilletjes wat Mengistu trots en in het openbaar deed.</p>
<p>Hoe kan zo&#8217;n regime rechter spelen, als het zelf berecht zou moeten worden?&#8217; Wondem wijst op de manier waarop het tribunaal duizenden verdachten soms al zes jaar in de gevangenis houdt, zonder een formele aanklacht. &#8216;Hoe lang krijg je in Nederland voor moord? Vijf jaar, tien jaar? Die verdachten hebben al zes jaar straf uitgezeten, zonder dat ze schuldig zijn bevonden.&#8217; Ze maken zich boos over de Nederlandse overheid die achter het huidige regime blijft staan, waardoor vele honderden Ethiopiërs die de nieuwe machthebbers ontvluchtten asiel is geweigerd. De woordvoerder van Jan Pronk laat weten dat de minister wel wilde reageren maar hij werd weggeroepen voor een aktuele zaak. Wondem behoort tot de groep die geen asiel kregen ondanks de dikke pakken bewijzen die hij kon overleggen dat hij zowel onder Mengistu als onder Meles is vervolgd. &#8216;En ondanks het feit dat Meles EPRPleden en vermeende sympathisanten consequent laat oppakken, en dat honderden van hen verdwenen zijn.&#8217; Teklu stelt vast dat een berechting van Alemu in Nederland straks misschien de beulen van het huidige regime ervan kan weerhouden hier asiel aan te vragen. Er is geen uitleveringsverdrag tussen Nederland en Ethiopië. Alemu kan zich hier dus nog steeds redelijk veilig voelen. De justitie is overigens wel bezig met de oprichting van een speciaal team voor de opsporing van oorlogsmisdaden en misdrijven tegen de menselijkheid, gepleegd door daders die zich in Nederland bevinden.</p>
<p>Dit Nationaal Opsporingsteam Joegoslavische Oorlogsmisdadigers (Nojo) zal zich eerst vooral bezighouden met verdachten uit het voormalige Joegoslavië. Maar daarna komen ook statushouders en asielzoekers uit andere landen aan bod. Volgens het ministerie van Justitie heeft de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) al een lijst samengesteld van statushouders van wie na de toelating bekend is geworden dat zij in hun eigen land het nodige op de kerfstok hebben. Zo gauw het Nojo-team op sterkte is, zal worden begonnen met het onderzoek naar de haalbaarheid van vervolging in zulke gevallen. Voor dat onderzoek zullen zowel in Nederland als in het land van herkomst getuigen moeten worden gehoord. Het ministerie kan zich er nog niet op vastleggen, maar schat de kans redelijk groot dat ook naar Eshetu Alemu een dergelijk onderzoek kan worden ingesteld. De uitkomsten daarvan bepalen of vervolging haalbaar is.</p>
<div class="info-box">
<p><strong>Informatie:</strong> Hij was tijdens het rode schrikbewind van Mengistu tegelijkertijd rechter en beul. Maar hier in Nederland kreeg hij de vluchtelingenstatus. Ethiopië beschouwt hem nu als oorlogsmisdadiger en wil hem berechten. Alleen bestaat tussen Nederland en Ethiopië geen uitleveringsverdrag. De Ethiopische gemeenschap in Nederland is verdeeld over wat er met hem moet gebeuren. Sommigen willen hem hier voor de rechter zien. Want, vinden ze, het huidige regime (maar dat wordt wel gesteund door Nederland) doet hetzelfde wat Mengistu deed.</p>
</div>


Ethiopische beul is ondergedoken in Nederland