<div class="wpg-element paragraph">
<p>analyse</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Als de dader achter de aanslagen in New York van 9/11 is Al-Qaida jarenlang het grote islamitische terreurgevaar voor het Westen geweest. Maar nu gaat die eer ook naar ISIS, die grote delen van Irak en Syrië heeft veroverd en daar een islamitische staat heeft uitgeroepen. De oproep van haar leider en kalief Abu-Bakr al-Baghdadi aan aanhangers overal ter wereld om ‘vulkanen van jihad tot ontploffing te brengen’ leidt tot angst voor nieuwe aanslagen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Is het toeval dat beide organisaties betrokken waren bij de terreurdaden in Parijs van begin januari? En geeft dat uiting aan een concurrentiestrijd tussen de twee, of juist niet?<br />De relatie tussen Al-Qaida en ISIS is te vergelijken met die van een ouder die op zijn eigen vakgebied overvleugeld wordt door zijn kind. ISIS komt voort uit Al-Qaida in Irak, de organisatie van Abu Musab al-Zarqawi, de Jordaanse kruimeldief die in de gevangenis salafist werd en in Afghanistan tegen de Russen vocht. Na de Amerikaanse invasie van 2003 organiseerde hij in Irak het moslimverzet, waarvoor hij uit de hele wereld strijders wist te rekruteren.<br />Hoewel hij in oktober 2004 trouw zwoer aan Al-Qaidaleider Osama bin Laden, opereerde Zarqawi vooral op eigen houtje. Hij ontwikkelde het concept van de onthoofdingsvideo, dat later door ISIS werd geperfectioneerd. Om in Irak een burgeroorlog te ontketenen, richtte hij zijn pijlen vooral op de sjiitische bevolkingsgroep, maar hij ontzag soennitische burgers allerminst. En dat laatste keerde zich tegen hem: Al-Qaida’s tweede man Ayman al-Zawahiri waste hem de oren omdat zoveel geweld contraproductief was. Hij moest zich concentreren op het werkelijke doel: de Amerikanen uit Irak verjagen.<br />Het kwam niet tot een formele breuk, zoals bijna een decennium later wel zou gebeuren, omdat Al-Qaida in Irak toen het meest zichtbare en actieve onderdeel van het terreurnetwerk was. De leiding was na 9/11 ondergedoken en kon alleen nog via boodschappers communiceren.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Ruzie met al-Nusra<br /></h3>
<p>Nadat Zarqawi in 2006 bij een Amerikaanse aanslag omkwam, kreeg zijn door de Al-Qaidaleiding benoemde opvolger Abu Hamza al-Mujahir onmiddellijk te maken met de terugslag van het werk van zijn voorganger. Iraakse soennieten verenigden zich en wisten in samenwerking met de Amerikanen Al-Qaida in Irak een kopje kleiner te maken. Begin 2010 meldden de Amerikanen dat ze de terreurgroep als vernietigd beschouwden.<br />Ze hadden te vroeg gejuicht. Onder de nieuwe naam ISI (Islamitische Staat in Irak) bleef de groep aanslagen plegen. Een nieuwe leider, de islamdeskundige Abu-Bakr al-Baghdadi, voerde een reorganisatie door. Vriendschappen en relaties opgedaan in de Amerikaanse gevangenissen in Irak brachten nieuwe ideeën, strategieën en een organisatiestructuur. Met het toetreden van voormalige bestuurders en militairen van de verdreven Iraakse dictator Saddam Hoessein veranderde veel.<br />Toen in 2011 in Syrië het verzet op gang kwam tegen dictator Bashar al-Assad, was ISI daar als de kippen bij. Al-Sham, de oude naam van Syrië, werd toegevoegd aan de naam en ISI werd ISIS. Al snel kwam het opnieuw tot een ruzie met de leiding van Al-Qaida, en deze keer tot een breuk.<br />Het terreurnetwerk was in Syrië met twee strijdgroepen aanwezig: naast ISIS ook Jabhat al-Nusra, dat Baghdadi had opgezet als een Syrisch filiaal en dat hij steunde met strijders, geld en wapens. Hier hadden religieus-conservatieve Syriërs onderdak gevonden die ISIS te Iraaks vonden. Baghdadi wilde het filiaal dicht aan de borst houden, maar Al-Nusra wenste een eigen beleid te volgen en zich als onafhankelijke groep te afficheren. De ruzie daarover liep zo hoog op dat het in 2013 in Syrië meermaals tot gevechten kwam tussen de twee groepen.<br />Ideologisch zijn de verschillen niet heel groot. Al-Nusra streeft naar een islamitische staat die de plaats moet innemen van het regime van Assad, in plaats van de wereldstaat die ISIS voor ogen staat. Bovendien is Al-Nusra niet actief anti-westers en roept het niet op tot aanslagen in het Westen. Belangrijker nog is dat de indoctrinatie bij Al-Nusra veel minder ver gaat dan bij ISIS, en zelfmoordaanslagen niet zoals bij Baghdadi’s club tot het basispakket horen.<br />De Al-Qaidatop probeerde vergeefs te bemiddelen en was het uiteindelijk zat, want de strijd tussen de groepen had ook gevolgen voor hun gemeenschappelijke strijd tegen Assad. Die kreeg de tijd om zijn leger te hergroeperen. Bovendien kostte deze binnenbrand de levens van honderden zeer ervaren en dus waardevolle strijders.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>ISis Betaalt beter<br /></h3>
<p>Opnieuw speelde voor de Al-Qaidatop het excessieve geweld mee van de erfgenamen van Zarqawi, dat met de komst van ex-getrouwen van de even wrede Saddam Hoessein niet bepaald was afgenomen. Het onthoofden van tegenstanders en geloofsgenoten riep veel weerstand op. ISIS maakte geen onderscheid tussen burgers en soldaten, plunderde, martelde en doodde, voerde executies uit en zette beelden op internet van onthoofde lichamen, gekruisigde dieven en massagraven vol geëxecuteerde Syrische soldaten.<br />In februari 2014 kwam Ayman al-Zawahiri met een verklaring waarin ISIS uit het Al-Qaidanetwerk werd gestoten. Jabhat al-Nusra werd het enige officiële filiaal in Syrië.<br />ISIS werd in de ban gedaan, maar dat legde haar geen windeieren. Een deel van de strijders van Al-Nusra liep over. Want ISIS werd als de sterkste beschouwd en betaalde beter. Bovendien had ze sinds kort haar eigen stadstaatje, Raqqa, overgenomen van Al-Nusra en andere groepen die de stad oorspronkelijk op Assad hadden veroverd.<br />Sindsdien heeft ISIS grote delen van Irak in handen gekregen, met de stad Mosoel als de hoofdstad van de islamitische staat die ze eind juni uitriep. In Syrië wist ze vanuit Raqqa haar gebied flink uit te breiden. In de provincie Deraa, waar de Syrische revolutie in maart 2011 werd geboren, staat ze opnieuw tegenover Al-Nusra. Drie milities hebben daar de afgelopen weken trouw gezworen aan de islamitische staat van kalief Baghdadi. Het is een tactiek die ISIS in Syrië probeert te volgen: door groepen aan haar zijde te krijgen, kan ze zonder veel moeite hele gebieden veroveren. Al-Nusra ziet in Deraa de bui al hangen.<br />Tegelijkertijd is Al-Nusra ook zo pragmatisch dat ze zelf bij tijd en wijle met ISIS samenwerkt, zoals bij pogingen om het geweld ook naar Libanon brengen. De recente onrust in de Libanese stad Arsal, net over de grens van de Syrische Qalamoun-regio die door Al-Nusra wordt beheerst, zou daar het gevolg van zijn.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Om macht en geld<br /></h3>
<p>Niet alleen in Syrië is er openlijke strijd tussen ISIS en Al-Qaida. Ook het Al-Qaidafiliaal in Jemen heeft afstand genomen van ISIS. Dit filiaal, dat bekend staat als Al-Qaida in het Arabisch Schiereiland (AQAP in de Engelse afkorting) heeft de aanslag in Parijs op de redactie van Charlie Hebdo opgeëist. De Amerikanen beschouwen haar vanwege enkele maar net mislukte aanslagen (zoals die van de man die in een vliegtuig een bom in zijn onderbroek tot ontploffing probeerde te brengen) als de meest bedreigende terreurgroep voor het eigen grondgebied. Daarom is AQAP in Jemen doelwit van Amerikaanse aanvallen met drones, waarbij in 2011 een van haar leiders omkwam.<br />In augustus verklaarde Nasser al-Wahishi, de huidige leider van AQAP die ooit nauw met Osama bin Laden samenwerkte, nog helemaal achter ISIS en haar islamitische staat te staan. Maar eind november keerde hij zich er bij monde van de geestelijke leider van de groep even absoluut weer vanaf. De reden: de oproep aan jihadisten van een getergde Baghdadi, die zojuist maar net een Amerikaans bombardement had overleefd, om wraak te nemen door overal ter wereld aanslagen te plegen. De reactie van AQAP legde het conflict bloot tussen de wereldmerken ISIS en Al-Qaida. Het was een kwestie van landjepik: AQAP verweet ISIS dat ze haar invloed probeerde uit te strekken tot buiten ‘haar mandaat’, Irak en Syrië, onder meer door groepen over te halen trouw te zweren aan haar kalief en haar islamitische staat. Zo zou ze een wig drijven tussen de verschillende extreme moslimgroepen, was het verwijt.<br />De conclusie moet zijn dat de Al-Qaidatop zich steeds meer was gaan ergeren aan Baghdadi’s actieve werving onder moslimgroepen elders in de wereld, die had geleid tot trouwbetuigingen van groepen in onder meer Libië, Egypte en Algerije. En nu riep hij ook nog op tot aanslagen buiten zijn grondgebied. Waarmee hij zich op gevaarlijk terrein begaf, want het Al-Qaidanetwerk meende dat de wereldwijde jihad onder haar exclusieve werkgebied viel. Had Baghdadi niet genoeg aan zijn kalifaat in Irak en Syrië?<br />Een ruzie die al zichtbaar was geworden door het conflict over Al-Nusra lag nu openlijk op straat. De ouder ruziet met de zoon die voor zichzelf is begonnen en nu de concurrentie aangaat om de leiding van de wereldwijde jihad. Want wie is de ware erfgenaam van Osama bin Laden? Het is een strijd die niet alleen gaat om status en aanzien, maar ook om macht en geld. Voor wie kiezen de sponsoren van de jihad: het betrouwbare Al-Qaidanetwerk dat zichzelf heeft bewezen met grote aanslagen als die van 9/11, of de rouwdouwers van Baghdadi en ISIS die bekend staan als extreem gewelddadig maar toevallig wel als eerste de droom van een islamitische staat hebben weten waar te maken? En voor wie kiezen de strijders, aan wie verklaren de groepen hun trouw?<br />Baghdadi knabbelde aan de macht en de status van Al-Qaida. Misschien was dat ook de reden dat het netwerk met hem brak juist toen hij in 2013 in Raqqa een eerste stap had gezet op weg naar een islamitische staat. Want dat is voor beide de <span class="Cursief">core-business</span>: het besturen van een eigen staat op basis van de sharia-wetgeving. Zover was Al-Qaida nooit gekomen. Wellicht was de breuk op dat moment bedoeld om Baghdadi de wind uit de zeilen te nemen en dacht de Al-Qaidaleiding dat hij het zonder de hulp en de financiën van het netwerk nooit zou redden.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Geleid door een oude kennis<br /></h3>
<p>Het liep anders: ISIS bleek financieel uitstekend te kunnen functioneren dankzij inkomsten uit belastingen en olieverkoop, terwijl Al-Qaida geheel draait op geld van sponsoren. Bovendien wist ISIS zich voortdurend bovenaan de nieuwspagina’s te positioneren door de strijd op meerdere fronten in Irak, tegen de Amerikaanse coalitie en haar bombardementen, de vele moorden en het onthoofden van buitenlanders. Van Al-Qaida waren Jabhat al-Nusra en AQAP de enige filialen die nog af en toe de kolommen haalden.<br />Het moet onverteerbaar zijn geweest voor Bin Ladens opvolger Ayman al-Zawahiri, voor wie de goede oude tijd van Al-Qaida’s onbetwiste roem nog vers in het geheugen ligt. Vooral ook omdat niet alleen ISIS, maar ook Boko Haram in Nigeria inmiddels een sterkere merknaam heeft ontwikkeld. In september zette Zawahiri een nieuw filiaal op in India, in een duidelijke poging nieuwe gebieden buiten de Arabische wereld onder de Al-Qaidavlag te plaatsen. Hij moet behoorlijk wanhopig zijn geweest om zijn sponsoren te laten zien dat hun geld goed werd besteed. Experts waarschuwen daarom al een tijdje dat de concurrentie gevolgen kan hebben voor de veiligheid in het Westen. Als Baghdadi oproept tot ‘vulkanen van jihad’ kan Zawahari het er niet bij laten zitten. Hij koos een van de actiefste filialen uit, dat in Jemen, dat bovendien geleid wordt door een oude kennis uit de dagen van Bin Laden. Maar AQAP moest dan wel eerst even afstand nemen van de eerdere getuigenis van trouw aan ISIS.<br />Chérif en Saïd Kouachi, de Algerijns-Franse daders van de aanslag op Charlie Hebdo, hadden in Jemen getraind en verklaarden na de aanslag ook dat ze gestuurd waren door AQAP. De in commandostijl uitgevoerde, professioneel ogende aanslag moest Al-Qaida weer in het nieuws brengen, een opzet die zonder meer slaagde. Maar ook ISIS scoorde, want de daaropvolgende gijzeling in een joodse supermarkt droeg haar stempel: de dader, Amedy Coulibaly, had zich kort tevoren via de voor ISIS gebruikelijke video voorgesteld als een strijder onder diens zwarte vlag.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>We doden geen burgers<br /></h3>
<p>De achtergrond van het drietal laat zien hoe verknoopt de organisaties zijn. De jongere broer, Chérif Kouachi, had de Franse Malinees Amedy Coulibaly in de gevangenis ontmoet. Daar waren ze allebei voor de jihad geworven door Djamel Beghal, die Al-Qaida naar Frankrijk had gestuurd om een cel op te zetten voor aanslagen in het Westen. Dat was in de tijd dat er nog maar één Al-Qaida was. Hoe Coulibaly in contact is gekomen met ISIS vertelt het verhaal tot op heden niet. Maar bekend is dat hij en Kouachi na de gevangenis vrienden bleven, en dat ze voor de aanslagen in Parijs veelvuldig met elkaar in contact waren via de mobieltjes van hun vrouwen. Waardoor er dus kort na elkaar in Parijs aanslagen werden gepleegd door beide concurrerende organisaties.<br />En hoewel ze vrienden waren, vertellen de verschillen hun eigen verhaal. ‘We doden geen burgers,’ zei een van de Kouachi-broers tegen een gijzelaar, terwijl Coulibaly in de supermarkt koelbloedig joodse burgers executeerde.<br />Als de Al-Qaidatop op de hoogte was van de tweede actie onder ISIS-vlag, kan ze daar niet echt blij mee zijn geweest. Maar hoe kon ze een actie die paste binnen haar eigen idealen en strategieën verbieden – als ze daar de macht al voor had? Bovendien had de aanslag z’n doel bereikt: er was weer aandacht en ontzag voor Al-Qaida, er was angst gezaaid en inspiratie geleverd voor toekomstige aanslagplegers. En omgekeerd geldt hetzelfde: ISIS heeft de door AQAP geclaimde aanslag op Charlie Hebdo uitbundig geprezen.<br />Anderzijds is het feit dat deze wedstrijd onbeslist was alle reden om nieuwe pogingen te verwachten om Bin Ladens erfgoed te claimen. AQAP heeft dan ook al opgeroepen tot lone wolf-aanslagen door individuele jihadisten. Zoals FBI-directeur James B. Comey het recentelijk verwoordde: ‘Je wordt geen leider van de wereldwijde jihad zonder Amerika te raken.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>De pragmatiek zal winnen<br /></h3>
<p>Omdat een machtsstrijd hen vooral zal uitputten, zal uiteindelijk voor beide de pragmatiek winnen. Dat geldt allereerst voor Syrië, een belangrijk strijdgebied voor de jihad. Daar draaien ISIS en Assad op dit moment om elkaar heen en richten hun aanvallen vooral op derden: in afwachting van de eindstrijd tussen beide.<br />Uit cijfers van de Amerikaanse onderzoeksinstelling Jane’s Terrorism and Insurgency Center (JTIC) blijkt dat maar dertien procent van de ISIS-aanvallen in Syrië in 2014 zich richtte op overheidstroepen, en slechts zes procent van de overheidsacties tegen ISIS was gericht. Het onderzoeksbureau spreekt van een ‘slimme strategie van elkaar bijna negeren’. Volgens JTIC concentreert ISIS zich op de strijd met andere verzetsgroepen om daar als sterkste uit te komen, terwijl ook Assad diezelfde groepen probeert te elimineren. Ze hebben allebei vastgesteld dat het in hun beider belang is om de anderen een kopje kleiner te maken.<br />Een lokale ISIS-leider in Aleppo, Abu Hafs, bevestigde dat: ‘Je kunt niet naar stap twee springen. Om met succes tegen Bashar al-Assads regime te vechten, moeten we eerst de gebieden overnemen die in handen van rebellen zijn.’<br />Uiteindelijk zal ISIS de strijd aangaan met de Syrische regering, maar terwijl Amerikaanse bommen haar doelen raken en niet die van Assad, is steeds duidelijker dat ze het niet alleen kan. Daarom probeert ze groepen en strijders nu al naar haar zijde te halen of in te lijven. Ook voor Al-Nusra, en dus Al-Qaida, zal het pragmatisme winnen in die eindstrijd. Want de aanslagen in Parijs laten ook dat zien: Bin Ladens ruziënde erfgenamen staan toch liever samen in de schijnwerpers dan ieder voor zich erbuiten.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Van Judit Neurink verscheen onlangs ‘De oorlog van ISIS’, Uitgeverij Conserve, € 14,99</p>
</p></div>


Judit Neurink

De strijd om het erfgoed van Bin Laden

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel