<div class="lead">
Oud-SP-kamerlid Ali Lazrak is afgelopen nacht op achtenzestigjarige leeftijd overleden aan de gevolgen van longkanker. Lazrak werkte, voordat hij kamerlid werd, mee aan verschillende artikelen die verschenen in Vrij Nederland. Zijn ex-vrouw, Judit Neurink, kijkt terug op een bewogen leven.
</div>
Het was een bepalend moment in zijn leven, toen Ali Lazrak op weg terug naar Nederland na zijn eerste bezoek in jaren aan zijn vaderland, op het vliegveld van Casablanca werd opgepakt. Het was ergens begin jaren negentig; de Marokkaanse koning Hassan was nog aan de macht, en diens geheime dienst vond het nodig de journalist die een radioprogramma voor Marokkanen in Nederland maakte, eens aan de tand te voelen.
&#8216;Ik was blij dat je die dikke trui had ingepakt,&#8217; zei hij er later over tegen me. Tussen het moment dat zijn werkgever – de NOS – Buitenlandse Zaken in Den Haag had ingelicht over zijn vermissing, en die in Rabat ging klagen, zaten dagen in kille cellen met vragen, intimidaties en bedreigingen. En de belofte dat hij vrij zou zijn om te gaan als hij maar zou beloven met de overheid samen te werken.
Het was de tijd van de Amices, Marokkaanse emigranten die Rabat informeerden over de activiteiten van hun landgenoten in het buitenland. Lazrak minachtte hen. Om zijn positie in de verhoorkamers niet compleet onmogelijk te maken besloot hij alleen vragen te beantwoorden over zaken die iedereen al wist.
Toen hij dankzij de inspanningen van vrienden en werkgever dagen later alsnog op Schiphol arriveerde, was hij vooral woedend. Iemand anders was misschien bang geweest. Maar voor hem betekende de ontvoering vooral dat hij zich nog meer zou inzetten voor veranderingen in Marokko.
<q class="pull-left">Voor hem betekende de ontvoering vooral dat hij zich nog meer zou inzetten voor veranderingen in Marokko.</q>
Zijn opvoeding als enig overlevende zoon van een onderwijzer die tevens imam was, leverde geen ingrediënten voor activisme. Dat gebeurde in het leger, waar hij zich als dienstplichtige tegen zijn meerderen verzette, al snel in de militaire gevangenis belandde en daar enkele naar zijn gevoel nutteloze jaren uitzat. En ook dat tekende zijn leven. Want eenmaal vrij besloot hij zijn land zo snel mogelijk te verlaten. Een Nederlands team dat naar Marokko kwam om gastarbeiders te werven, selecteerde hem voor werk bij autofabrikant Daf. Terwijl hij overdag auto’s van een verflaag voorzag, leerde hij ’s avonds Nederlands en ging op vrije dagen op onderzoek uit in het nieuwe land, dat nieuwkomers in die jaren nog vooral exotisch vond.
Een huwelijk met een Nederlandse en drie kinderen later werd hij gevraagd voor een radioprogramma dat de NOS speciaal voor gastarbeiders maakte, dat van een wekelijkse frequentie al snel naar een dagelijkse ging. En daar vond Lazrak zijn roeping. Zijn ‘Brief van de reiziger’ werd het dagelijkse aanknopingspunt voor menig Marokkaans gezin in Nederland.
Dat was hoe we elkaar leerden kennen; toen ik een tijdlang het nieuws in het Nederlands aanleverde dat in vertaling op de zender kwam.
Het programma speelde een belangrijke rol in de emancipatie van Marokkanen in Nederland. Het bracht nieuwtjes uit de wereld en de gemeenschap, liet leden ervan aan het woord en behandelde onderwerpen die in Nederland speelden. Lazrak ging taboeonderwerpen niet uit de weg, en in zijn wekelijkse inbelprogramma kregen mensen de kans hun meningen en frustraties te spuien. Homoseksualiteit, schoolzwemmen moet ook voor meisjes, radicalisering, discriminatie – het kwam allemaal voorbij. Zelfs seksualiteit en soa’s kregen aandacht, na de waarschuwing dat het onderwerp minder geschikt was voor kinderoren – want hele gezinnen zaten op de vroege avond aan de radio gekluisterd om naar “mijnheer Ali” te luisteren.
Het programma was wars van het Arabisch nationalisme zoals dat door satellietzenders als Al-Jazeera werd verspreid, en had als hoogste ambitie om de Marokkaanse gemeenschap zo goed mogelijk te informeren en haar daarmee instrumenten te geven om zelf keuzes te maken.
Het taalgebruik in het programma was revolutionair. Waar overal in de Arabische wereld het klassiek Arabisch de voertaal is in de media, gebruikte Lazrak het Darija, het Marokkaanse dialect, en het Berbers. Beide zijn geen geschreven talen, dus vonden hij en zijn nieuwslezers dat ter plekke uit.
Door die dialecten te gebruiken kon hij zijn publiek bereiken; veel van de lager opgeleide Marokkanen in Nederland kenden nauwelijks klassiek Arabisch.
Gaandeweg begon Lazrak ook een rol te spelen in de discussie in Nederland over buitenlanders en integratie. Niet omdat hij dat graag wilde, maar als reactie op de ontwikkelingen die volgens hem de verkeerde kant opgingen. Hij stelde vast dat integratie een geloof was geworden dat alle oplossingen moest brengen, waar hij zelf niet in geloofde.
Hij hield zijn zoons en dochter dan ook angstvallig weg van het onderwijs in de eigen taal, dat voor kinderen van buitenlanders werd ingesteld vanuit de gedachte dat ze op basis van hun eigen taal beter nieuwe talen kunnen leren. De zijne waren Nederlands, en moesten zich vooral op het Nederlands concentreren, want hun toekomst lag hier, werd hij niet moe om te verkondigen. Het resultaat geeft hem gelijk: ze zijn alle drie goed terechtgekomen.
Net als voor hen gold voor veel Marokkaanse kinderen gold, dat ze een nieuwe taal zouden moeten leren, want de lessen waren in het Arabisch, terwijl zij thuis Berbers spraken.
Als criticaster van een integratiebeleid dat naar zijn idee steeds meer naar assimilatie neigde, hekelde hij de manier waarop onderscheid werd gemaakt naar herkomst en geloof en zag met lede ogen hoe racisme en discriminatie toenamen. Hij was wars van termen als multiculturele samenleving en bi-culturele relaties vanwege de etiketjes die daarmee geplakt werden, en weigerde ze ook voor onze relatie en onze zeer gemengde vriendenkring te gebruiken.
Uiteindelijk leidde zijn toenemende rol in de media ertoe dat de Socialistische Partij (SP) contact opnam over een plaats op de verkiezingslijst. Lazrak aarzelde lang. Pas toen tijdens een etentje dat we thuis bereidden voor SP-Kamerlid Agnes Kant en haar echtgenoot beloofd werd dat er een oplossing zou zijn voor de financiële kwestie – Lazrak was er duidelijk over: hij wilde op hetzelfde niveau betaald worden als bij de NOS vanwege hypotheek en auto – hapte hij toe.
Het werd een mislukking, al heb ik dat door onze scheiding vooral van de zijlijn meegekregen. Hij was geen makkelijke man, die ook nog behept was met de overtuiging van veel als kleine prinsjes opgevoede Arabische mannen dat ze alle recht van de wereld hebben. Maar als Kamerlid was hij ongelukkig omdat hij vond dat hij geen kans kreeg. Naast het conflict over de betaling dat al snel losbarstte, kreeg hij geen mogelijkheid te doen waarvoor hij kwam: zich uitspreken over en daarmee invloed uitoefenen op het integratiebeleid. De SP bracht alleen het eerste conflict naar buiten, en bestempelde hem als een graaier, terwijl hij inhoudelijk geen enkele rol toebedeeld had gekregen. En Lazrak wilde geen ‘excuus-Truus’ zijn.
Vanwege alle voorkeurstemmen die hij van zijn trouwe luisteraars voelde hij zich verplicht in de Kamer te blijven, maar in zijn eenmansfractie miste hij een team om mee te sparren. En toen hij een project had bedacht om bij te dragen aan het integratiebeleid – door de situatie van migranten in een aantal landen te vergelijken – bleek dat zijn eenmansfractie daar geen budget voor had. Weinig mensen weten dat hij dat Kamergeld jarenlang heeft moeten terugbetalen.
Na de Kamer vertrok hij snel weer naar de journalistiek. Hij hielp in de Marokkaanse stad Tanger een radiostation opzetten, waar hij zijn kennis uit Nederland overbracht op een nieuwe generatie. Zijn programma in Nederland was ten prooi gevallen aan de bezuinigingsdrift bij de omroep, die het niet meer nodig achtte voor de Marokkaanse gemeenschap, die immers op de satelliet genoeg Arabische zenders kon ontvangen.
Nederland, zijn gekozen land dat hem had uitgescholden en vergruisd, had afgedaan. Zelfs zijn laatste maanden bracht hij er niet door. Ondanks het slechtere gezondheidssysteem koos hij ervoor te sterven in Marokko. Voor zijn achterban, die &#8216;mijnheer Ali&#8217; nog altijd zeer respecteerde en op straat herkende, is daarmee ook een einde aan een tijdperk gekomen.
<div class="info-box">
Judit Neurink (correspondent van Trouw in Irak), had twintig jaar een relatie met Ali Lazrak, tot hun scheiding in 2004. Ze woonden samen in Amsterdam.
</div>