Vrouwen misbruikt binnen Forum

De zomerrel op links

Woke versus klasse

Verhaal van de Week

Normale mensen zijn eng

Teun van de Keuken

Wat betekent bescherming?

Leven in de Noordzee

Onzekere toekomst

Onrust in het Midden-Oosten

iPhone-apartheid

Chard van den Berg

Eigendomcrisis

Noordzee

Veilige social media

Megaboete Meta

Democratie leeft

Verzet in India

Mag je niet missen

Cultuurtip

Max van Weezel

Thijs Broer

‘Ik ben een echte poker-player’

De ondergangsstemming bij de SPD

Reportage / De SP en de kritiek
Op de eerste zaterdag van november was het een gezellige boel in de grote hal van de Tweede Kamer. Er waren rode banieren, ballonnen en gratis koffie, Bob Fosko zong het campagnelied ‘Een mens is meer’, en Jan Marijnissen signeerde zijn nieuwste boek. De kennismakingsdag voor nieuwe leden van de Socialistische Partij was een groot succes: bijna vijfhonderd kersverse SP’ers uit het hele land waren naar Den Haag gekomen. Het NOS Journaal deed er ’s avonds opgewekt verslag van, zonder lastige vragen. Maar het hartverwarmende samenzijn, zorgvuldig geregisseerd door de partijtop, kon niet verhullen dat de SP de laatste maanden in grote problemen verkeert. ‘U bent lid geworden van een van de snelst groeiende partijen van Nederland,’ zei Jan Marijnissen in zijn slottoespraak. De SP heeft de laatste jaren inderdaad een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt, in vier jaar van 25.000 naar 50.000 leden. Maar wat de partijleider níet vertelde is dat de SP in 2007 voor het eerst in twee decennia afkoerst op een ledenverlies. In de eerste maanden van 2007 steeg het aantal leden van de SP nog, van 50740 in januari naar 52074 in april. Sindsdien is het ledental gestaag gedaald naar 50390 half november: een verlies van bijna zeventienhonderd leden in zeven maanden. Hans van Heijningen, algemeen secretaris van de SP: ‘Dit jaar koersen wij inderdaad af op een kleine min.’
Gewone mensen
Dat bericht zal hard aankomen bij de gewone SP-leden, denkt SP-Watcher Gerrit Voerman van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen in Groningen. ‘De ledengroei gebruiken ze bij de SP altijd om de andere politieke partijen een spiegel voor te houden: wij zijn nog wél een partij van de gewone mensen. Dit jaar kunnen ze voor het eerst niet zeggen dat ze weer zijn gegroeid.’?Alles in de partij is gericht op groei: de Maoïstische splintergroep die de SP in de jaren zeventig nog was, moet de grootste linkse partij van Nederland worden. Nu stokt de aanwas. De SP legt de oorzaak bij de rel rond het Overijsselse Statenlid Düzgün Yildirim, eind mei. Yildirim kreeg voorkeurstemmen van zijn fractiegenoten en maakte aanspraak op een zetel in de Eerste Kamer. Volgens het partijbestuur schond Yildirim daarmee een eerder gemaakte afspraak dat hij de zetel niet zou claimen. Yildirim beriep zich op de kieswet. De Zwolse politicus, oorspronkelijk afkomstig uit Koerdistan, werd gesteund door kritische SP’ers die vonden dat hij door de partijtop als vuil werd behandeld. Het regende verwijten en verdachtmakingen over en weer. Yildirim zou alleen maar aan zichzelf denken, het partijbestuur zou er dictatoriale praktijken op nahouden. Verschillende Statenleden die op Yildirim hadden gestemd, voelden zich door het partijbestuur zó geschoffeerd, dat ze hun zetel opgaven en bedankten voor hun partijlidmaatschap. Toen in juli ook nog eens Elma Verhey, hoofdredacteur van het partijblad De Tribune, werd geschorst omdat ze een volgens het partijbestuur ‘eenzijdig’ artikel wilde publiceren over de ophef die de kwestie-Yildirim bij de SP in Zwolle had veroorzaakt, vlamde de discussie over de partijleiding van de SP in alle hevigheid op.
Düzgün Yildirim hield vast aan zijn zetel, op 12 juni werd hij beëdigd. Hij deed een beroep op de Partijraad, die hem in het ongelijk stelde, een uitspraak die door de beroepscommissie van de SP werd bekrachtigd. In september werd Yildirim als lid geroyeerd omdat hij zijn zetel niet wilde afstaan – tot grote verontwaardiging van zijn sympathisanten in Overijssel. Uit solidariteit stapte ook bijna het halve partijbestuur in Emmen op, onder aanvoering van afdelingsvoorzitter en oud-hoofdbestuurslid Rick Denkers.
Sinds de gemeenteraadsverkiezingen in 2006 hebben zes Statenleden en zevenentwintig raadsleden de SP verlaten en zijn tientallen bestuurders in de partijafdelingen opgestapt. Daarbij speelt ook het groeiend verzet tegen de afdrachtregeling een rol: sommige SP-politici hebben er moeite mee dat ze het grootste deel van hun inkomen moeten overmaken aan de partij.?Jan Marijnissen zat bij Nova, EenVandaag en Pauw &#038; Witteman om uit te leggen dat het oproer bij de SP ‘ontzettend marginaal’ is. Maar om de haverklap dient zich een nieuwe affaire aan. De meest recente kwestie: het dreigende royement van Toine van Bergen, rebels Statenlid in Gelderland. Onlangs werd bekend dat hij aan de vooravond van het SP-congres op 24 november door het Nijmeegse SP-bestuur uit de partij zou worden gezet omdat hij niet meer in de fractie zit, maar weigert zijn zetel op te geven. Volgens kritische SP’ers wordt het Toine van Bergen zo onmogelijk gemaakt om vragen te stellen op het congres. Het bestuur van de SP heeft heel wat uit te leggen als de partij aanstaande zaterdag bijeen komt in de voormalige Van Nellefabriek in Rotterdam. Hoe heeft de kwestie-Yildirim zo uit de hand kunnen lopen? Is het waar dat kritiek in de SP stelselmatig wordt gesmoord door het partijbestuur? Hoe ondemocratisch is de SP?
Geïntimideerd
Tot een paar maanden geleden was Margriet Twisterling dag en nacht in touw voor de SP. Nu zit ze thuis, op haar tot kantoor verbouwde zolder in de Zwolse binnenstad en zegt: ‘Ik wil niks meer met de SP te maken hebben.’ Jarenlang was Margriet Twisterling fractievoorzitter van de SP in Zwolle. Daar leerde ze Düzgün Yildirim kennen. Ze kregen een relatie, en een dochtertje. Maar in september, toen haar man als lid geroyeerd werd, stapte Twisterling uit de partij. ‘Ik heb van niemand in de partijtop iets gehoord. Geen mailtje, geen telefoontje, niks. Dat is dan de menselijke maat van de SP. We hebben keihard gewerkt voor de SP. En dan word je op zo’n botte manier aan de kant gezet. De visie van de SP is prachtig: menselijke waardigheid, solidariteit. Maar als het erop aankomt, lúlt de partijtop er alleen maar over.’
Een treurig dieptepunt was de beëdiging van Yildirim, half juni in de Eerste Kamer. ‘Ik ben met mijn dochtertje naar Den Haag gegaan. Toen ik binnenkwam in de Eerste Kamer zag ik oude bekenden van de SP staan. Zodra ze me zagen, keerden ze zich van me af, alsof ik een besmettelijke ziekte had. Van Tiny Kox heb ik nog een bos bloemen gekregen. De rest wilde me opeens niet meer kennen.’
Even later verschijnt Düzgün Yildirim zelf aan tafel. Hij zegt dat hij pas besloot aanspraak op de zetel te maken toen een dag na de verkiezingen bleek dat het partijbestuur zijn integriteit in twijfel trok, alsof zijn verkiezing afgesproken werk was. Dat zijn fractiegenoten door het partijbestuur werden geïntimideerd en onder druk gezet om afstand van hem te nemen. En dat er met de partijtop niet over een oplossing te praten viel.
Dat bleek al kort na de verkiezingen, zegt Yildirim, toen Tiny Kox, voorzitter van de SP-fractie in de Eerste Kamer, en partijsecretaris Hans van Heijningen in Zwolle met hem kwamen praten. ‘De enige boodschap was: je moet je zetel opgeven, ander word je geroyeerd. Volgens Yildirim zou Tiny Kox zelfs gedreigd hebben: als hij vasthield aan zijn zetel, zou hij nergens meer aan de bak komen. Aanvankelijk zegt Yildirim tegen Vrij Nederland dat hij het dreigement op band heeft staan, later blijkt dat hij de opname niet kan laten horen. Joris de Koning, oud-afdelingsvoorzitter van de SP in Zwolle, die ook bij het gesprek aanwezig was, kan zich van zo’n dreigement niks herinneren. En Tiny Kox zegt nu: ‘Ik zei: als je vasthoudt aan je zetel, trek je zelf uiteindelijk aan het kortste eind. Dan is er geen plek meer voor je in de partij, en zit je straks in je eentje in de Eerste Kamer. Volgens mij moet je dat niet willen.’
Volgens Kox heeft het partijbestuur juist z’n uiterste best gedaan Yildirim tot rede te brengen maar viel er geen land met hem te bezeilen. ‘Yildirim wist dat het niet de bedoeling was dat hij de zetel zou claimen. Hij heeft zelf jaren in de partijraad gezeten, hij weet precies hoe het bij verkiezingen gaat. Hij heeft, als lid van het partijbestuur en van de partijraad, zonder één enkele opmerking ingestemd met de twaalf mensen die voor de SP in de Eerste Kamer zouden komen. Op geen enkel moment heeft hij aangegeven dat hij zelf in de running was. Hij had zélf zijn fractiegenoten duidelijk moeten instrueren dat het niet de bedoeling was dat ze een voorkeurstem zouden uitbrengen op wie dan ook. Dat heeft hij niet gedaan. Het lijkt er sterk op dat hij heel bewust zijn kans heeft gegrepen om in de Eerste Kamer te komen, tegen het democratische besluit van de partijraad in.’
Geschoffeerd
Maar er is meer aan de hand dan een conflict met een ambitieus partijlid, zoals de partijtop het de afgelopen maanden wil doen voorkomen. De kring SP’ers om Yildirim heen voelt zich geschoffeerd door de partijleiding. Jelma Wiegersma, fractiegenoot van Yildirim in de Provinciale Staten, stapte om die reden uit de partij. ‘Kort na de verkiezingen las ik in de Volkskrant dat Hans van Heijningen had gezegd dat wij tegen het stemadvies in hadden gehandeld,’ zegt Wiegersma. ‘Onze integriteit werd in twijfel getrokken, terwijl wij helemaal niks wisten van een stemadvies. Het enige dat wij te horen hadden gekregen was dat we vooral SP moesten stemmen. Over voorkeurstemmen is niks gezegd. Toch werden wij neergezet alsof we niet loyaal waren. Dat heeft me echt gestoken. En dat Jan Marijnissen vervolgens op televisie zei dat het allemaal maar marginaal gedoe is, vind ik echt vreselijk. Het gevoel dat onze afdeling er niet toe deed kreeg ik helemaal toen het stuk in De Tribune werd geweigerd, het artikel waarin onze meningen en gevoelens nou juist heel helder waren beschreven. Ik stem niet meer op de SP.’
Ook Statenlid Frances Leusink is uit de partij gestapt. ‘Het heeft me vooral gestoord hoe de mensen die een voorkeurstem op Yildirim hadden uitgebracht, door de partijleiding werden neergezet als “deloyaal”, alsof wij van de verkiezingen een tombola zouden hebben gemaakt. Voor mij is het SP-boek nu dicht.’
Statenlid Eric Smeenk werd op de avond van de verkiezingen gebeld door Vincent Mulder, voorzitter van de SP in Hengelo, regiobestuurder en lid van het hoofdbestuur, die wilde uitzoeken wat er mis was gegaan met de voorkeurstemmen. Smeenk had als kersvers Statenlid per volmacht een voorkeurstem op Yildirim uitgebracht. ‘Ik had geen flauw idee dat dat niet mocht,’ zegt Smeenk. ‘Vincent Mulder was erg boos. Ik was totaal overrompeld. Hij eiste dat ik een mail zou sturen aan Yildirim waarin ik hem vroeg zijn zetel terug te geven. Dat heb ik gedaan. Maar hij eiste ook dat ik per brief mijn excuses aan het partijbestuur zou aanbieden. Dat ging me veel te ver.’
Mulder ontkent in een reactie dat hij geëist zou hebben dat Smeenk zijn excuses zou aanbieden, maar Smeenk zegt: ‘Hij heeft het toch echt gezegd. Ik heb er zelfs aantekeningen van.’
Maanden later is Smeenk nog steeds geschokt door de toon die tegen hem werd aangeslagen. ‘Vincent Mulder weet dat ik alle tijd die ik heb aan de partij besteed. Om iemand dan zó onderuit te trappen, dat is geen manier van doen.’ Toch besloot hij bij de partij te blijven, ‘ik ben geen wegloper.’ Daarvoor werd hij later door Hans van Heijningen in een hartelijke mail bedankt. Van Vincent Mulder heeft hij niks meer gehoord.
Hans van Heijningen geeft toe dat er net na de verkiezingen ‘te grote woorden’ zijn gebruikt door het partijbestuur. ‘Het is triest dat er verschillende mensen tussen de raderen zijn gekomen. Dat had anders gekund.’ Individueel heeft hij de Statenleden zijn excuses aangeboden voor de harde woorden van die eerste dagen.
Rick Denkers, onlangs opgestapt als afdelingsvoorzitter van de SP in Emmen, heeft geen goed woord over voor het optreden van de partijleiding. ‘Vanuit de afdeling Emmen heb ik met een paar medestanders vanaf het begin aangedrongen op bemiddeling tussen Düzgün Yildirim en het partijbestuur. Onze brieven werden niet eens beantwoord. Sterker nog: Hans van Heijningen beweerde dat hij onze brieven niet had ontvangen, en Jan Marijnissen zei in Nova glashard dat hij nooit was gevraagd om in het conflict te bemiddelen. Dat was gewoon gelogen.’
Hans van Heijningen in een reactie. ‘Wij hebben talloze verzoeken tot bemiddeling en mediation gekregen, maar er was al snel duidelijk dat bemiddeling geen enkele zin had, gezien de houding van Yildirim. Ook de partijraad in juli heeft dat zo beoordeeld.’
Daarover zegt Yildirim op zijn beurt dat hij Marijnissen in een brief persoonlijk om bemiddeling heeft gevraagd, en dat hij wel degelijk bereid was de zetel op te geven als het partijbestuur zijn excuses zou aanbieden aan de Overijsselse Statenleden en een commissie in het leven zou roepen om de SP te democratiseren. Tiny Kox heeft een hele andere lezing: ‘Yildirim zou zich laten installeren als Eerste Kamerlid, onder de toezegging dat hij plaats zou maken als de Partijraad dat zou beslissen. Maar daar hield hij zich niet aan.’
Volgens Rick Denkers is het probleem dat de partijtop van de SP te krampachtig met kritiek omgaat. Lastige brieven worden niet beantwoord, de websites van de partij worden stelselmatig gecensureerd, kritische leden wordt de voet dwars gezet. Dat merkte Denkers zelf bij de partijraad in juni, waar hij Yildirim kwam verdedigen. ‘Ik had maar twee minuten spreektijd. En ik werd verschillende keren door de voorzitter geïnterrumpeerd. Kamerlid Jan de Wit mocht vier minuten lang ongehinderd het standpunt van de partijtop verdedigen. Zo gaat dat bij de SP. De partij boven alles, dat is de mentaliteit.’
Onbehoorlijk
Elizabeth Bakker, actief SP-lid in Amster­dam, medeoprichter van het ‘Comité Demo­cratisering SP’ en medewerker van de website SPanders.nl, heeft ook ervaren hoe de SP met kritiek omgaat. Eind juni plaatste ze een bericht op de weblog van Düzgün Yildirim, waarin ze opriep tot een discussie over democratisering. ‘We waren heel beschaafd bezig. We spoorden elkaar aan om vooral lid van de SP te blijven. Maar de volgende morgen was de weblog al uit de lucht gehaald.’
Volgens het partijbestuur was de eigenlijke reden van het ingrijpen dat er op de weblog beledigingen werden geuit aan het adres van Ineke Palm, de kandidate voor de Eerste Kamer die van haar twaalfde plaats werd verdrongen door Düzgün Yildirim.
Begin juli stuurde Elizabeth Bakker met enkele andere verontruste SP’ers een brief aan het partijbestuur over de kwestie-Yildirim. ‘Er kwam geen antwoord. Maar we werden tijdens onze eigen kerngroepvergadering wel meteen op het matje geroepen door de Amsterdamse afdelingsvoorzitter, Laurens Ivens. Die vond het onbehoorlijk dat we buiten hem om zomaar een brief aan het partijbestuur hadden geschreven. We werden zo onplezierig behandeld dat we op een gegeven moment maar zijn weggegaan.’
Onderwijl houdt de partijtop vol dat de SP juist een open partij is waar iedere discussie gevoerd kan worden. Totdat er een partijstandpunt is natuurlijk, want dan dienen de rijen zich te sluiten. Tweede Kamerlid Ronald van Raak wijst, als het hierover gaat, graag naar de buren: bij de PvdA wordt altijd eerst een standpunt bepaald waarna de partij vechtend over straat rolt, terwijl de SP eerst discussieert en zich daarna eensgezind achter het partijstandpunt schaart. Jelma Wiegersma, opgestapt SP-Statenlid, weet na de laatste maanden niet meer zo zeker of die mentaliteit wel zo heilzaam is. ‘Misschien is een open discussie toch beter,’ zegt ze. ‘Dan kan kritiek tenminste worden uitgesproken.’
Tiny Kox, de fractievoorzitter in de senaat, denkt dat de partij het ten opzichte van Yildirim niet veel beter had kunnen doen, omdat de Zwolse SP’er volgens hem vanaf het begin onwrikbaar aan zijn zetel vasthield. ‘Maar het is tragisch dat er zoveel andere goede mensen de dupe zijn geworden van het conflict. Daar moeten we zorgvuldiger mee omgaan. We moeten niet meer denken: als we het goed bedoelen, dan komt het wel goed. Omdat we de afgelopen jaren zo snel zijn gegroeid, zitten we in een steeds ingewikkelder positie. Daarom moeten we alles op alles zetten om onze fundamenten te versterken. We moeten onze kaderleden beter selecteren, beter scholen, én beter begeleiden. Dat is de inzet van ons congres.’?Verstandige woorden. Maar volgens de critici zit het probleem niet in het voornemen, maar in de uitvoering. ‘Het antwoord van de partijtop is altijd geweest: het versterken van de greep van de partijtop op de partij,’ zegt Rick Denkers uit Emmen. ‘Dat dreigt nu ook weer te gebeuren. Aan de partijdemocratie wordt niks gedaan.’
Degenen onder de critici die in de SP gebleven zijn hebben nu hun hoop gevestigd op het partijcongres van aanstaande zaterdag, waar ze na een succesvolle handtekeningenactie moties kunnen indienen over, bijvoorbeeld, het scheiden van de functies van fractievoorzitter en partijvoorzitter. Maar er is weinig kans dat zulke voorstellen tot verandering erdoor komen. Elizabeth Bakker van het Comité Democratisering SP houdt graag de moed erin, maar heeft bij lezing van de congresstukken wel de indruk gekregen dat het congres voor het overgrote deel al is dichtgetimmerd. ‘Kritische geluiden op eerdere regiocongressen zijn nauwelijks tot de congresstukken doorgedrongen.’
Tiny Kox zegt dat er door de leden tweehonderdvijftig wijzigingsvoorstellen zijn ingediend, maar ook dat hij een ‘grote eensgezindheid’ in de partij bespeurt. Dat moet het traditionele groepsgevoel zijn waar de SP groot mee is geworden. Eric Smeenk, Statenlid uit Overijssel: ‘Weet je wat ik denk? Dat iedereen elkaar na de speech van Jan Marijnissen weer emotioneel in de armen valt.’ Maar of dat vertoon van eendracht weer nieuwe leden zal trekken is de vraag. Misschien heeft de SP zijn plafond wel bereikt.

Rotte tomaten

Makelaar in macht

Weerstand tegen Pronk groeit bij PvdA-leden
Met een emotionele uithaal naar zijn critici in de partij zette Jan Pronk de verkiezingen voor het voorzitterschap van de PvdA afgelopen weekeinde plotseling op scherp. Tijdens het laatste debat met de andere kandidaat-voorzitters reageerde hij op oud-partijvoorzitter Ruud Vreeman, die in de Volkskrant had gezegd dat Pronk verdeeldheid zou zaaien in de partij. Pronk noemde de kritiek een ‘dolkstoot’, die geregisseerd zou zijn door de partijleiding.
Eerder hadden oud-fractievoorzitter Thijs Wöltgens, senator Klaas de Vries en onderwijsminister Ronald Plasterk ook al laten blijken hem niet de geschikte man te vinden voor het voorzitterschap. En nu ook nog Ruud Vreeman. Pronks uitbarsting was niet onbegrijpelijk. Maar na afloop van het congres was onder PvdA-leden te beluisteren dat hij zijn critici juist in de kaart had gespeeld. Hoe kan een man die zich laat verleiden tot zo’n emotionele uitbarsting de eenheid terugbrengen in de partij? Hartstochtelijk was het wel, slim was het niet. Soortgelijke reacties klonken ook al toen Pronk een paar weken geleden premier Balkenende een leugenaar noemde: een verwijt dat hij de volgende dag inslikte. Deze keer is het de vraag of hij niet te ver is gegaan.
Tot vorige week leek Jan Pronk, de oude idealist, ongehinderd af te koersen op het voorzitterschap van de PvdA. Maar de weerstand in de partij groeit. Daarmee stijgen de kansen van degene die de enige serieuze concurrent van Pronk wordt genoemd: Lilianne Ploumen (45), directeur bij hulporganisatie Cordaid. Met Pronk heeft ze gemeen dat ze zich al jaren inzet voor de verdrukten in de wereld, onder andere bij de hippe ontwikkelingsorganisatie Mama Cash. Net als Pronk vindt ze dat er toch nog een onderzoek naar Irak moet komen, dat Bos de linkse koers van de PvdA krachtiger moet uitdragen, en dat de partij zich niet door focusgroepjes, maar door haar overtuiging moet laten leiden.
Maar op de ideologische drammerigheid die Pronk wel eens wordt aangewreven, is zij moeilijk te betrappen. Ploumen staat bekend als een gedreven, maar pragmatisch bestuurder. Ze beschikt niet over de politieke ervaring van Pronk – ze is pas sinds 2003 lid van de partij. Maar daardoor kan ze zich als onbevangen nieuwkomer presenteren. Ook het feit dat ze vrouw is, de enige vrouw van de zeven kandidaat-voorzitters, zou in haar voordeel kunnen werken.
Ploumen groeide op in Maastricht als dochter van een melkboer. Daar heeft ze hard door leren werken, zegt ze zelf. En ze is er strijdbaar van geworden. In de deftige buurten van Maastricht waar haar vader melk kwam brengen, hingen nog bordjes bij de voordeur: boodschappen achterom. Die standenmaatschappij, dacht ze al als opstandige puber, daar moet het klaar mee zijn. Ze was de eerste in de familie die ging studeren, deed maatschappelijk werk in Rotterdam-Crooswijk en schopte het op haar eenenveertigste tot directeur van een van de grootste hulporganisaties van Nederland. Zo’n levensverhaal wekt warme gevoelens bij gewone PvdA’ers in het land. Met haar zuidelijke karakter kan ze wat warmte brengen in de partij, die bekendstaat als een kille club. En wat humor. Toen staatssecretaris Ahmed Aboutaleb haar vroeg of het Plóémen of Pláúmen was, zei ze: ‘Plóémen natuurlijk. Ik zeg toch ook niet Abautaleb?’
De kandidatuur van Ploumen wordt ook door de top van de partij steeds openlijker gesteund. Klaas de Vries en Ruud Vreeman noemden haar al hun favoriet. In Den Haag gaat het gerucht dat Ploumen op het laatste moment door de getrouwen van Wouter Bos naar voren is geschoven om Jan Pronk de voet dwars te zetten, maar dat ontkent ze met klem. Lang voor de naam van Jan Pronk werd genoemd, zegt ze zelf, werd ze door een paar PvdA-vriendinnen aangemoedigd zich kandidaat te stellen. Dat neemt niet weg dat Ploumen goede contacten onderhoudt met mensen die gelden als vertrouwelingen van Wouter Bos: Bert Koenders, nu minister van Ontwikkelings-?samenwerking, Kamerlid Diederik Samsom, voorheen van Greenpeace, buitenlandwoordvoerder Martijn van Dam, met wie ze in het bestuur van de Evert Vermeer Stichting zit, en staatssecretaris Jet Bussemaker, een goede vriendin. Jan Pronk heeft naar eigen zeggen al vijf jaar niet met Wouter Bos gesproken. Lilianne Ploumen is van de zomer met Bos kennis gaan maken. ‘Je moet toch weten met wie je straks aan tafel zit.’
Bij het kiezen van een voorzitter hebben de PvdA-leden in het verleden een voorkeur voor een buitenstaander aan de dag gelegd, als tegenwicht tegen het Haagse establishment. Maar het is de vraag wie de echte buitenstaander is. Terwijl Pronk in de Jaarbeurs de indruk wekte oude vetes uit te vechten met andere Haagse oudgedienden, verscheen Ploumen als frisse nieuwkomer, en als redelijk alternatief. In haar korte speech zei ze, met gevoel voor de politieke actualiteit: ‘U kunt van mij verwachten dat ik de politieke leiding scherp houd, niet terugdeins voor harde woorden, maar ook niet onnodig polemiseer.’ V
Koole: ‘Stemsysteem in voordeel Ploumen’
In de media bleef onopgemerkt dat het stemsys­teem voor de voorzittersverkiezingen bij de PvdA in het voordeel van Lilianne Ploumen zou kunnen werken. Op het stembiljet dat deze week bij de PvdA-leden in de bus viel, wordt de gang van zaken nog eens uit de doeken gedaan. Er wordt gestemd volgens het ‘alternative vote’-systeem. De PvdA-leden moeten de zeven kandidaten rangschikken op de volgorde van hun voorkeur. Als bij de eerste telling geen enkele kandidaat een absolute meerderheid haalt, valt de kandidaat met de minste ‘eerste keus’-stemmen af. Vervolgens worden de stemmen van de mensen die op deze kandidaat hebben gestemd over de andere kandidaten verdeeld op basis van de tweede voorkeur. Dat proces wordt herhaald totdat een van de kandidaten een absolute meerderheid heeft. Een kandidaat met veel ‘tweede voorkeur’-stemmen heeft dus een groot voordeel ten opzichte van de andere kandidaten. Het is zelfs goed mogelijk dat een controversiële kandidaat, zoals Jan Pronk, wél een relatieve meerderheid haalt, maar toch het onderspit delft, omdat de stemmers massaal een ander als tweede voorkeur hebben opgegeven. En dat zou Ploumen kunnen zijn.
Ruud Koole, PvdA-voorzitter ad interim, geeft toe dat het zo kan uitpakken. ‘Dit systeem is gericht op een breed draagvlak. Dat zou in dit geval inderdaad in het voordeel van Lilianne Ploumen kunnen werken, en in het nadeel van Jan Pronk, als hij niet meteen de absolute meerderheid haalt.’ Koole benadrukt dat het systeem niet is bedacht om Pronk dwars te zitten: ‘Het is al in 2002 ingevoerd, bij de eerste ledenraadpleging van de partij.’
De PvdA-leden kunnen tot volgende week stemmen. Op 24 september wordt de winnaar bekendgemaakt.

Een gedreven vrouw met humor kan ook

Achtergrond / Hoe Mark uiteindelijk van Rita won
Geen crisis in Nederland of prof.dr. Uri Rosenthal wordt er niet bijgehaald. Of op zijn minst de gerenommeerde instelling die de hoogleraar bestuurskunde in Leiden in de jaren negentig oprichtte: het COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement. Volgens de website ondersteunt het COT (waarvan Rosenthal nu voorzitter is) ‘organisaties in de publieke en private sector bij veiligheidsvraagstukken en crisissituaties’. Ook assisteert het ‘bij de voorbereidingen op het ondenkbare’. De Bijlmerramp werd onderzocht, terreurdreigingen en gijzelingsacties. In 1998 redigeerde Rosenthal de bundel Crisis. Oorzaken, gevolgen, kansen, een standaardwerk op dit terrein.
Maar nooit eerder raakte de crisisdeskundige zo persoonlijk betrokken bij een dreigende ramp als de afgelopen week. Als voorzitter van de senaatsfractie van de VVD nam hij deel aan alle vergaderingen die tot de verwijdering van Rita Verdonk leidden. Rosenthal, meteen na afloop van het partijcongres in De Koningshof in Veldhoven: ‘Ik heb er natuurlijk ook als crisisman naar gekeken. Dit was wat wij in vaktermen noemen een uitputtingscrisis. De Tweede Kamerfractie heeft een jaar lang problemen gehad. Het gevoel was: er wordt ons telkens weer een spaak in het wiel gestoken. Elke keer dat het beter leek te gaan, deed Rita Verdonk een uitspraak in de media en begon het geruzie opnieuw. Op een gegeven moment krijg je daar genoeg van. De VVD is van incident naar incident gestrompeld en dat moest een keer afgelopen zijn.’ De voorzitter van het COT: ‘Van de zomer schreef de commissie-Dekker dat Mark Rutte en het partijbestuur zich hebben laten gijzelen om een scheuring binnen de partij te voorkomen. Die gijzeling is voorbij. Het is nu: ruim baan voor Rutte!’
Het watje, het jochie, de grote onzichtbare, werd hij door de aanhangers van Rita Verdonk genoemd. Maar meteen aan het begin van dit parlementaire seizoen sloeg Mark Rutte keihard toe. Gesterkt door de adviezen van senator Rosenthal, oud-minister Kamp en invloedrijke fractieleden als Atzo Nicolaï kwam ook hij tot de conclusie dat genoeg genoeg was. Het duurde overigens wel even voordat de liberale leider de knoop durfde door te hakken. Want de uitputtingscrisis speelt al sinds maart 2006.
Jozias van Aartsen, de vorige aanvoerder, trad vanwege de slechte uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen af en de partijtop hield de ochtend daarna crisisberaad op de kamer van Henk Kamp bij Defensie. Wie wilde Jozias opvolgen, was de vraag. Mark Rutte, toen staatssecretaris van Onderwijs, stak als enige zijn vinger op. Groot was dan ook zijn verbazing toen Rita Verdonk – zelf bij dat crisisberaad aanwezig – zich een paar weken later alsnog kandidaat stelde. Zeker gezien de termen die ze bij haar presentatie op de Bouw-RAI gebruikte. Zij was recht door zee, daadkrachtig en duidelijk. Met andere woorden: Rutte niet.
De oud-personeelsmanager bij Unilever won op het nippertje de race om het lijsttrekkerschap. In het Amsterdamse Hotel Okura werd het glas op hem geheven. Verdonk legde zich er niet bij neer. Met dank aan de Gelderse vastgoedondernemers en schroothandelaren die haar kosteloos helikopters, trucks en boten ter beschikking stelden, voerde ze voor de verkiezingen van 22 november campagne voor zichzelf. Ze weigerde samen met Mark Rutte op de verkiezingsposter te staan. Ook kwam ze niet opdagen voor de opname van een spotje waarin ze met Rutte de tango zou dansen.
Leidersambities
Na de verkiezingen ging het er niet vreedzamer aan toe. De VVD verloor zes zetels en de nummer twee op de lijst – Verdonk – kreeg 620.555 voorkeursstemmen. Reden om een geïmproviseerde persconferentie te beleggen in het Haagse café Plein XIX – recht tegenover het Kamergebouw waar net de afscheidsreceptie van Jozias van Aartsen werd gehouden. Dit is een uniek historisch feit, riep de minister van Vreemdelingenzaken en Integratie. Er moest nodig een commissie van zwaargewichten (Bolkestein, Wiegel) worden ingesteld om de gevolgen in kaart te brengen. Met andere woorden: maak mij tot leider!
Rutte, bang voor een scheuring binnen de partij, deinsde er op dat moment nog voor terug om de couppleger in het openbaar op haar nummer te zetten. Zoals hij er ook het zwijgen toe deed toen Rita Verdonk bij Paul Rosenmöller op de tv honderduit vertelde over haar leidersambities en toen ze hem in HP/De Tijd voor ‘niet rechts genoeg’ uitmaakte. Naar aanleiding van die laatste uitspraak verordonneerde hij wel dat iedereen in de fractie zich voortaan uitsluitend over zijn eigen portefeuille mocht uitlaten. Bij Rita Verdonk was dat: jeugd- en jongerenbeleid.
Pas vorige week kregen fractieleden als Atzo Nicolaï, Edith Schippers en Johan Remkes, die al langer op maatregelen tegen Verdonk aandrongen, hun zin. Aanleiding: het Utrechtse etentje van de oud-minister met ondernemers waarvoor ook journalisten waren uitgenodigd. Zoals Martijn Koolhoven van het dirty tricks-department van De Telegraaf, meestal in de weer met artikelen over linkse complotten en het seksleven van SP-politici (‘Vers vrouwenvlees is voor Harry van Bommel niet veilig’). Uitgerekend tegenover hem beklaagde Verdonk zich erover dat de VVD op immigratiegebied het initiatief volledig overliet aan Geert Wilders. Lees: waarom hebben Henk Kamp en Halbe Zijlstra die portefeuille gekregen en ik niet? Verdonk had wel eens harder naar Rutte uitgehaald maar dit was – in zijn eigen beeldspraak – de druppel die de emmer deed overlopen. De fractie en uiteindelijk ook het partijcongres steunden hem in zijn besluit om de portefeuillehouder jeugd- en jongerenbeleid de deur te wijzen.
Niet handig
Vraag: waarom kwam Rutte nu pas in actie en niet bijvoorbeeld al meteen na de couppoging in Plein XIX? Waarom verschuilde hij zich al die maanden achter formuleringen als ‘Rita en ik zitten politiek volledig op dezelfde lijn’ en ‘we kunnen het persoonlijk uitstekend met elkaar vinden’, als één terloopse opmerking over Geert Wilders nu opeens genoeg blijkt te zijn voor een schop onder haar kont? Het antwoord komt meteen na afloop van het congres van oud-minister van Defensie Frank de Grave, tegenwoordig voorzitter van de Zorgautoriteit: ‘Rutte kon niet eerder ingrijpen. Hij moest de leden die achter Verdonk staan kunnen laten zien: ik heb alles geprobeerd om de boel bij elkaar te houden. Als hij haar eerder uit de fractie had gezet, had hij binnen de partij nooit zoveel steun voor zijn besluit gekregen als nu.’
Je zou zeggen: voor een voormalig personeelsmanager heeft Rutte de zaken niet handig aangepakt. Waarom moest Edith Schippers per se tot vice-fractievoorzitter worden benoemd en niet de vrouw die nummer twee op de lijst stond en bovendien 620.555 voorkeursstemmen kreeg? Waarom mocht Verdonk na een ook in de ogen van Rutte geslaagd ministerschap in de fractie de portefeuille Vreemdelingenzaken niet beheren? Waarom deed hij zo weinig om Verdonk in te pakken – zoals de handboeken personeelsbeleid voorschrijven? Maar dat is te weinig machiavellistisch geredeneerd. Rutte vond ondanks zijn hartelijke woorden aan het adres van Rita kennelijk al langer dat er met haar geen land te bezeilen viel. Het was alleen een kwestie van timing. Of zoals ervaren kracht Frank de Grave het zegt: ‘Eerder had niet gekund. Ook vanuit management-oogpunt heeft Rutte dit heel goed gedaan.’
Volgens Berater – zoals hij zichzelf noemt – Uri Rosenthal kon het niet anders aflopen dan zo: ‘Mark is in mei 2006 door de leden tot fractieleider gekozen. De fractie heeft hem als voorzitter aangewezen. Het gaat er niet eens om of je daar blij mee bent. Het gaat om: als je dat hebt afgesproken en iedereen heeft daar bij gezeten, dan moet je je daaraan houden. Anders wordt de situatie in een partij volstrekt onwerkbaar. Liberalen zijn eigenzinnig, dat is nu eenmaal zo, maar afspraken moet je nakomen. Zoals de Romeinen al zeiden: pacta servanda sunt.’
Ook als het een pyrrusoverwinning voor Rutte wordt – zoals Wiegel voorspelt? Ook als het de VVD zetels kost? Rosenthal: ‘Als sociaal wetenschapper zeg ik: het is een zware toestand, dat valt niet te ontkennen. Maar al die peilingen zijn niet meer dan peilingen. De verkiezingen zijn pas over twee of drie jaar.’
Geen allemansvriend
Heeft Mark, het ‘jongetje met de slappe knietjes’, toch meer cojones dan iedereen dacht?
Kort na zijn aantreden als fractievoorzitter spraken we uitvoerig met hem in de tuin van het Haagse Gemeentemuseum. Ook over zijn persoon en karakter. Het gesprek ging voor een groot deel over Hans Castorp, de hoofdpersoon uit de roman De Toverberg van Ruttes lievelingsschrijver Thomas Mann. Een weifelende jongeman die iedereen te vriend wilde houden en er moeite mee had positie te kiezen. De VVD-leider zei dat hij zich niet in Castorp herkende. Hij was inderdaad gehecht aan een harmonieuze sfeer en goede verhoudingen met zijn omgeving. Maar een allemansvriend, nee.
Rutte toen: ‘Het is niet zo dat ik alleen maar aardig gevonden wil worden. Ik heb niet de behoefte de confrontatie te zoeken als dat niet nodig is. Waarom zou je dat doen als je ook je zin kunt krijgen zonder de onderlinge verhoudingen te beschadigen? Ik ben niet het type dat zegt: ik ben een sterke leider, want ik maak met iedereen ruzie.’ Maar dat kon hij wel, voegde hij eraan toe. Als staatssecretaris van Sociale Zaken had hij tegen de stroom in de decentralisatie van de bijstand erdoor gekregen. Als staatssecretaris van Onderwijs had hij ruzie gemaakt met zo’n beetje alle universiteitsbestuurders. Van hen konden we te horen krijgen dat hij best met zijn vuist op tafel kon slaan. Rutte: ‘Als het moet, doe ik het.’
In Veldhoven gebruikte hij bijna letterlijk dezelfde woorden als in het interview: ‘Ik ben erg gericht op samenwerking en harmonieuze verhoudingen. Maar er komt een moment dat je moet zeggen: genoeg is genoeg.’
Garandeert zijn plotselinge besluitvaardigheid een goede afloop voor de VVD?
Nou, dat moet nog blijken.
In De Toverberg van Thomas Mann aarzelt hoofdpersoon Hans Castorp heel lang tussen de geestelijke stromingen die aan het begin van de twintigste eeuw met elkaar in botsing kwamen: het verlichtingsdenken, de romantiek, het conservatisme. Tijdens een hevige sneeuwstorm komt hij tot het inzicht dat hij zich niet door anderen moet laten leiden, maar zijn eigen weg moet gaan. Hij weet dan nog niet dat hij zijn ondergang tegemoet gaat. Uiteindelijk sneuvelt hij in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog.
Mark Rutte heeft laten zien dat hij – zij het na lang aandringen van anderen – zijn lot in eigen hand durft te nemen. Maar voor de politiek leider van de VVD valt te hopen dat hij de komende tijd niet bezwijkt onder het verbale spervuur van Wilders en Verdonk.

De mini-Machiavelli

Interview Mient Jan Faber
Onder de titel Neo Culpa publiceerde het Amerikaanse tijdschrift Vanity Fair begin dit jaar een gesprek met Richard Perle, architect van de oorlog in Irak, kopstuk van de neoconservatieve beweging en voormalig topadviseur van George Bush. Perle gaf toe dat de oorlog op een fiasco was uitgelopen – daar was geen ontkennen meer aan. Maar de neoconservatieve ideoloog bekende ook dat hij, als hij het over mocht doen, niet nog een keer voor een invasie zou pleiten. ‘Als ik een vooruitziende blik had gehad, en had kunnen zien waar we ons nu in bevinden, en mensen me hadden gevraagd: “Moeten we naar Irak?” dan zou ik waarschijnlijk gezegd hebben: nee.’
Perle was niet de eerste bekende intellectueel aan de andere kant van de oceaan die publiekelijk bekende dat hij zich in Irak had vergist. Kort voor de inval in 2003 was het Francis Fukuyama, tot dan toe vurig voorstander van ingrijpen in Irak, die zich tegen de oorlog keerde. Sindsdien trok in de Amerikaanse media de ene na de andere intellectueel het boetekleed aan, van New York Times-columnist Thomas Friedman, die ooit nog had bepleit Saddam met kruisraketten op de knieën te dwingen, tot houwdegen Robert Kaplan, die in Irak een ideaal bruggenhoofd zag voor het gewapenderhand verbreiden van de democratie in het Midden-Oosten. Van de zomer kwam ook Michael Ignatieff met een spijtbetuiging. In The New York Times bekende de Canadese mensenrechtenactivist, voorheen een uitgesproken voorstander van een humanitaire interventie in Irak, dat zijn emotionele verbondenheid met de Irakezen een realistische kijk op de situatie in de weg had gestaan.
Maar terwijl de zelfkritiek aan de andere kant van de oceaan steeds luider klinkt, blijft het in Nederland opvallend stil. Van de commentatoren die indertijd de inval in Irak steunden, zijn de meesten simpelweg bij hun standpunt over de inval gebleven. Dat geldt niet alleen voor polemisten ter rechterzijde, zoals Leon de Winter, Afshin Ellian en Arend Jan Boekestijn, die altijd graag te keer gaan tegen de gelijkhebberij van links. Ook bedachtzamer commentatoren als Arie Elshout, adjunct bij de Volkskrant, hebben de afgelopen jaren vastgehouden aan hun steun aan de oorlog in Irak, ondanks het desastreuze verloop van de Amerikaanse missie.
Een van de voorvechters van de ‘rechtvaardige’ oorlog is Mient Jan Faber, voormalig algemeen secretaris van het Interkerkelijk Vredesberaad. Aan de vooravond van de oorlog ontpopte hij zich tot voorstander van een omwenteling in Irak. Week in week uit verkondigde Faber op radio en tv dat het Iraakse volk recht had op bevrijding, desnoods met geweld, en zonder resolutie van de Veiligheidsraad. Voor velen kwam het als een verrassing: de voorman van de vredesbeweging die plotseling pleitte voor oorlogsgeweld. Maar zelf vond hij zijn standpunt geheel in lijn met zijn eerdere inzet voor humanitaire interventie op de Balkan, waar NAVO-bombardementen het regime van Milosevic op de knieën dwongen. Binnen de vredesbeweging werd zijn strijdbare standpunt hem niet in dank afgenomen. Radicale pacifisten maakten hem voor verrader uit. In 2004 werd zijn functie afgeschaft, en vertrok hij naar de VU, om zich te gaan bezighouden met ‘Human Security in War Situations’. Nog steeds reist hij van het ene conflictgebied naar het andere. Binnenkort vertrekt hij weer naar Irak om oude vrienden op te zoeken en met eigen ogen te zien hoe de Irakezen proberen de burgeroorlog door te komen.
Sinds de inval zijn er in Irak honderdduizenden mensen omgekomen en vier miljoen mensen op de vlucht gejaagd. Aan Amerikaanse zijde zijn vierduizend doden gevallen, en 28.000 gewonden. De internationale rechtsorde is geschonden, de regio is ontwricht, Irak is een broeinest van islamitisch terrorisme geworden. Is dat het allemaal waard geweest?
‘Nee, natuurlijk is dat het nóóit waard geweest. Maar het is een oneerlijke vraag. Als je die vraag stelt aan de Irakezen, wat moeten ze dan antwoorden? Het is het niet waard geweest, doe ons dan toch maar de gifgasaanvallen van Saddam? Mensen met zo’n dilemma opzadelen, is ethisch totaal onverantwoord. Waar het om gaat, is dat de Amerikanen en de internationale gemeenschap het beter hadden moeten doen in Irak. Dáár is het mis gegaan. En de bevolking is het slachtoffer.’
Verbondenheid met de Irakezen is voor Mient Jan Faber altijd de grote drijfveer geweest om te pleiten voor bevrijding van Irak, desnoods zonder VN-resolutie. In de jaren voor de inval was hij in het Koerdische Noord-Irak, waar Saddam Hoessein hele dorpen had laten uitmoorden met gifgas. Faber sprak met overlevenden die vertelden hoe hun familie was omgekomen, en hij besloot: deze mensen hebben er recht op bevrijd te worden, het regime van Saddam Hoessein moet weg. Hij sprak met soennitische, sjiitische en Koerdische oppositieleiders over Irak na de val van Saddam Hoessein. Maar toen hij begin 2003 zijn boodschap verkondigde in de media, kreeg hij kritiek, juist vanwege zijn persoonlijke betrokkenheid bij de onderdrukte Irakezen. Volgens Ineke Bakker van de Raad van Kerken liet hij zich er daardoor toe verleiden oorlog als de enige oplossing te zien.
Precies dat verwijt maakt Michael Ignatieff zichzelf, in zijn mea culpa in The New York Times. Maar Mient Jan Faber wil daar niks van weten: solidariteit is niet iets dat je overboord kunt zetten.
‘Op de dag van de inval in Irak zat ik bij Nova, en kreeg ik uiteraard de vraag of ik het ermee eens was. Toen heb ik gezegd: ik ben het er niet mee eens, maar ik vind wél dat de Irakezen het recht hebben bevrijd te worden. Dat is het dilemma. Je wil solidair blijven, maar je moet je ook voortdurend afvragen waar die solidariteit toe leidt.’
Toch heeft u voor de inval gepleit.
‘Nee, dat heb ik nooit gedaan. Ik heb altijd gepleit voor de bevrijding van de Irakezen, maar ik zei er altijd bij: zoals het nu gaat, kan het niet.’
Terwijl de Amerikanen de inval voorbereidden, zei u dat Irak bevrijd moest worden. Dan wist u toch dat uw pleidooi opgevat zou worden als steun aan de oorlog?
‘Ik zie best het dilemma, maar ik heb besloten beide kanten te blijven benadrukken, zoveel ik kon: Irak moet bevrijd worden, maar niet op deze manier. Geen sterveling heeft dat begrepen op dat moment, omdat de sfeer zo was dat je alleen maar voor of tegen kon zijn. Maar ik weigerde te doen alsof dat dilemma niet bestond. Ik dacht: als ik nu opeens mijn mond hou over de bevrijding, pleeg ik verraad. Verraad aan mijn vrienden in Irak, en verraad aan mezelf.’
Als u had geweten wat u nu weet, had u dan nog steeds voor de bevrijding van Irak gepleit?
‘Je kunt de geschiedenis niet over doen. Maar ook als ik de risico’s volledig zou hebben gekend, had ik gezegd dat Irak bevrijd moest worden. Maar de vraag klopt niet, want die mogelijkheid is er niet. Je kunt de Irakezen ook niet vragen of ze liever door de kat of de hond gebeten worden. We moesten het doen met de kennis van dat moment. Natuurlijk waren er wel grote risico’s dat het mis zou gaan. Ik hield mijn hart vast. Maar hoe erg het zou worden, was pas achteraf echt te zien.’
U heeft het steeds over de bevrijding van Irak. Maar Irak werd bij elkaar gehouden door de terreur van Saddam Hoessein. Was het niet ongelooflijk naïef te denken dat Irak als staat kon blijven bestaan, en niet onmiddellijk uit elkaar zou vallen?
‘Voor de inval heb ik uitgebreid met alle belangrijke oppositieleiders gepraat. Zij spraken over het voortbestaan van Irak als federale staat, ook de Koerden. Op dat moment leek dat een reële mogelijkheid. Dat zij er niet toe in staat waren, is pas later gebleken.’
Of wilde Mient Jan Faber toen niet zien hoe gruwelijk het mis kon gaan? De eerste fase van de oorlog verliep voorspoediger dan veel critici hadden verwacht. Toen Faber op televisie de beelden zag van juichende Irakezen langs de kant van de weg, moest hij denken aan de bevrijding in 1945, die hij als jongetje meemaakte aan de zijde van zijn vader, een Friese verzetsman. Maar de droom werd al snel verstoord. ‘In de herfst van dat jaar was ik in Bagdad, in Sadr City. Daar vertelden de Irakezen dat ze gejuicht hadden toen de Amerikanen binnenreden, maar dat ze ook borden hadden klaarliggen met: Liberation yes, occupation no. Maar de Amerikanen maakten de ene blunder na de andere. Eerst probeerden ze Ahmed Chalabi als nieuwe leider te parachuteren, maar die had geen enkel vertrouwen van de bevolking. Toen besloten ze Paul Bremer aan te stellen als de nieuwe keizer van Irak. Daardoor hebben ze de Irakezen volledig tegen zich in het harnas gejaagd. Vanaf dat moment werden de Amerikanen alleen nog maar als bezetters gezien, en ging het echt mis.’
Heeft u zich in de Amerikanen vergist?
‘Ik had gedacht dat ze het beter zouden doen. Dat ze er zo’n rommel van zouden maken, had ik nooit gedacht. Ik ging ervan uit dat hun inlichtingendiensten twintig keer zo goed op de hoogte zouden zijn als ikzelf. Dat ze de belangrijkste mensen in de oppositie bij elkaar zouden halen. Dat ze rekening zouden houden met de politieke valkuilen. Het klinkt misschien goedgelovig, maar dat mag je toch verwachten van een supermacht.’
Al snel bleek dat er helemaal geen massavernietigingswapens waren.
‘Voor de inval dacht iedereen dat die wapens er waren. Echt iedereen.’
Dat is niet helemaal waar. Wapeninspecteurs als Hans Blix hadden grote twijfels. En de uiteindelijke presentatie van Colin Powell voor de Veiligheidsraad was flinterdun.
‘Er was inderdaad discussie over. Maar Saddam hád geprobeerd een nucleair programma te ontwikkelen. Hij hád geprobeerd biologische wapens te kopen. En hij hád in het verleden chemische wapens ingezet. Mijn vrienden in Noord-Irak waren er allemaal van overtuigd dat hij het weer zou doen. Toen de Amerikanen de aanval inzetten, plakten ze allemaal hun ramen af met tape. En ik was ervan overtuigd dat als hij die wapens op dat moment niet had, hij geen moment zou aarzelen ze weer te ontwikkelen en te gebruiken als hij de kans zou krijgen. Daarom hadden de Amerikanen haast. Ze waren bang dat er niks gevonden zou worden, dat de sancties zouden worden opgeheven, en dat Saddam weer vrij spel zou krijgen.’
Er is vanaf het begin gezegd dat de inval in Irak in strijd was met het internationaal recht omdat er geen instemming was van de Veiligheidsraad.
‘Dat vind ik geen doorslaggevend argument. Wat telt, is de binnenlandse situatie. Soms is de nood zo hoog – bijvoorbeeld als er een genocide aan de gang is – dat je móét ingrijpen, desnoods zonder de Veiligheidsraad.’
Hans Achterhuis schreef vorige week in NRC Handelsblad: ‘Wie de strijd aangaat zonder uitzicht op een binnen een redelijke termijn haalbaar doel, mag nooit beweren dat hij een rechtvaardige oorlog voert.’
‘Een oorlog kan je alleen rechtvaardig noemen als er een redelijke kans op succes is. Maar Achterhuis suggereert ook, met zijn “redelijke termijn”, dat je alleen interventies voor kortere tijd kunt plegen. Daar ben ik het niet mee eens. Een oorlog kan ook rechtvaardig zijn als er misschien wel tien of twintig jaar gevochten moet worden. Ik moet er niet aan denken dat de Amerikanen na Pearl Harbor hadden gezegd: nou, laat die Duitsers maar hun gang gaan, want als we ingrijpen, zou het best eens lang kunnen duren. In Nederland is het besef dat er soms echt gevochten moet worden helemaal weggezakt. Nederland houdt niet van oorlog. Als er over militaire missies wordt gesproken, hebben we het er vooral over hoe we ergens zo snel mogelijk weg kunnen komen. Zo is het ook in Irak gegaan, en zo dreigt het nu weer te gaan in Afghanistan.’
Bedoelt u dat Nederland in Uruzgan moet blijven?
‘Ja, ik vind van wel. Als je belooft dat je een bijdrage zult leveren aan de stabiliteit in zo’n land, moet je de consequenties dragen. Dan moet je niet weglopen.’
Volgens Michael Ignatieff begint een goed oordeel in de politiek met het besef wanneer we onze fouten moeten toegeven. Welke fouten heeft u zelf gemaakt in de aanloop naar de oorlog?
‘Ondanks al mijn contacten in Irak heb ik onvoldoende voorzien dat het zo uit de hand zou lopen. Ik ben er door mijn gesprekken met allerlei groepen in Irak en Koerdistan geleidelijk achter gekomen dat de cultuur in die regio veel harder is dan je je als westerling kunt voorstellen. Je vijand van vandaag kan je vriend van morgen zijn, en je vijand van óvermorgen. Allianties wisselen razendsnel. Als ik dat toen beter geweten had, waren de alarmbellen misschien harder gaan rinkelen. Ik dacht dat de oppositieleiders hun verantwoordelijkheid zouden grijpen, maar ze waren allemaal bezig met hun eigen, ondoorzichtige belangen. Daar heb ik me echt in vergist. Ik denk wel eens, als ik de ellende in Irak zie: wat hebben we gedaan. Maar toch heb ik er geen spijt van dat ik gepleit heb voor de bevrijding van Irak. Je kán je vrienden in Irak niet vertellen dat Saddam toch maar moet blijven zitten. Dat kán niet. Ik zou dat nog steeds niet over mijn lippen kunnen krijgen.’
Spijt
Francis Fukuyama
Thomas Friedman
Robert Kaplan
Michael Ignatieff
Geen spijt
Afshin Ellian
Leon de Winter
Arie Elshout
Arend Jan Boekestijn

‘Soms is de nood zo hoog dat je móét ingrijpen’

Dat nobele principes bij het CDA al snel naar de achtergrond verdwijnen als het gaat om de macht, werd vorige week treffend geïllustreerd bij een zitting in de Utrechtse rechtbank. Aan de orde: de zaak tussen het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA en de hoofdredacteur van het tijdschrift Christen Democratische Verkenningen, Thijs Jansen.
Een maand geleden kreeg Jansen zijn ontslag aangezegd omdat hij niet goed zou functioneren. Maar ter zitting – waar alleen Vrij Nederland als toehoorder aanwezig was – had de rechter er nog geen twintig minuten voor nodig om vast te stellen dat het arbeidsconflict eigenlijk draait om iets anders: de redactionele vrijheid van het christen-democratische tijdschrift. Onder hoofdredacteurschap van Thijs Jansen heeft het blad zich de laatste jaren ontwikkeld tot een spraakmakend platform, waar ook critici van buiten de partij hun stem laten horen. Maar door de partijtop van het CDA wordt die eigenzinnige koers niet op prijs gesteld. Tijdens de zitting bleek dat Ab Klink, tot een half jaar geleden directeur van het Wetenschappelijk Instituut, nu minister van Volksgezondheid, de hoofdredactie van Christen Democratische Verkenningen geregeld onder zware druk heeft gezet om niet van de partijlijn af te wijken.
Het conflict begon in 2005, toen rechtstheoretica Dorien Pessers, geen CDA-lid, op uitnodiging van Jansen meewerkte aan een nummer over beroepseer. Daarin werden kritische noten gekraakt over het nieuwe zorgstelsel, dat mede door het CDA was opgetuigd. Onder druk van Ab Klink werd een kritische passage geschrapt uit het openingsartikel, waarna Pessers woedend opstapte. Na de pijnlijke affaire werd de redactionele onafhankelijkheid nog eens uitdrukkelijk vastgelegd in een nieuw redactiestatuut, dat ook door het bestuur van het W.I. werd ondertekend. Maar het conflict tussen Klink en Jansen ziekte door. Ook uit een ander openingsartikel, mede ondertekend door gastredacteuren Erik Borgman en Gabriël van den Brink, wilde Klink passages laten schrappen die niet in lijn zouden zijn met het christen-democratisch gedachtegoed. Weer heibel. In februari van dit jaar werd Jansen voor de keuze gesteld: hij moest ‘alle grieven’ van de W.I.-directie erkennen, of hij kon vertrekken. Jansen weigerde te tekenen. In plaats daarvan werkte hij door aan een nieuw spraakmakend zomernummer, waarin oud-minister Pieter Kooijmans de ruimte kreeg het kabinetsbesluit over de steun aan de oorlog in Irak te bekritiseren, tot wrevel van de partijtop. Kort voor publicatie kwam er viavia een niet mis te verstane boodschap van premier Balkenende: ‘Het Torentje maakt zich zorgen.’
Niet lang ná publicatie kreeg Jansen zijn ontslag aangezegd.
Aangepakt
In de rechtszaal zat Evert Jan van Asselt, waarnemend directeur van het W.I., zichtbaar met de kwestie in zijn maag. Op de vraag van de kantonrechter of er nog kans was dat de partijen tot elkaar zouden komen, gaf hij een hakkelend maar veelzeggend antwoord: ‘Wat ik proef bij het bestuur van het W.I. en breder eromheen, daar proef ik zaken die laten zien dat het vertrouwen niet aanwezig is.’
De affaire rond het ontslag van Thijs Jansen past in een breder patroon bij het CDA. In de oppositietijd kregen christen-democratische denkers alle ruimte voor de ‘herbronning’ van de partij, ook als het om politiek gevoelige standpunten ging. Ook partij-ideologen Jan Peter Balkenende en Ab Klink hebben die ruimte benut. Maar nu zij hun ideeën in het kabinet kunnen uitvoeren, blijkt de macht een grote verleiding: tegenspraak vanuit de eigen partij wordt niet langer geduld. De afgelopen jaren werden kritische partijprominenten als oud-minister Bert de Vries en CDJA-voorzitter Ronald van Bruchem hard aangepakt. En nu is de hoofdredacteur van Christen Democratische Verkenningen aan de beurt.
Het CDA zou het CDA niet zijn als het W.I. in de zaak tegen Thijs Jansen geen advocaat uit eigen kring had ingeschakeld: mr. Robertus Hermanus van de Beeten, oud-vicevoorzitter van het CDA, oud-bestuurslid van het W.I., thans lid van de Eerste Kamer. Opmerkelijk genoeg was het dezelfde Van de Beeten die in maart in Trouw schreef dat de vacatures van partijvoorzitter (voorheen Marja van Bijsterveldt) en W.I.-directeur (voorheen Ab Klink) vooral vervuld moeten worden door ‘stevige persoonlijkheden, die niet uitsluitend het coalitiebelang en het uitdienen van de kabinetsrit in het oog houden’.
Maar in de politieke praktijk gelden kennelijk andere eisen.

CDA smoort kritiek

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>De oud-linkse idealen van jong-links</h3>
Onder linkse jongeren is oude rot Jan Pronk, kandidaat-voorzitter van de PvdA, mateloos populair. Jong -links en oud-links slaan de handen ineen.
Na de verkiezingen van 2002 nam Jan Pronk afscheid van de Haagse politiek omdat hij plaats wilde maken voor ‘jonge mensen’. Nu, vijf jaar later, zijn het de jongeren in de partij die hem terughalen als kandidaat-partijvoorzitter. Het is een eigenaardig verbond: jong-links en oud-links slaan de handen ineen om de partij te redden. En Wouter Bos, de sociaal-liberale leider die helemaal niet zit te wachten op een oud-linkse lastpost, heeft het nakijken.
Het moet raar lopen als Jan Pronk, met steun van de jongeren en de linkervleugel in de partij, op 25 september niet gekozen wordt. Als zijn king maker zal niet een prominente partijgenoot de geschiedenis in gaan, maar de 22-jarige rechtenstudent An­toi­ne van Lune uit Maastricht, tevens actief voor de plaatselijke afdeling van de Jon­ge So­ci­a­listen. ‘Van de zomer zat ik een discussiestuk te schrijven over de bestuurscrisis in de partij, met drie elementen,’ zegt Van Lune. ‘De PvdA moet weer een duidelijke linkse koers gaan varen. De voorzitter moet een grotere rol spelen. En de partijraad moet in ere worden hersteld. Toen bedacht ik opeens dat Jan Pronk een heel goede voorzitter zou zijn om dat allemaal voor elkaar te krijgen.’ Van Lune schreef een brief die in korte tijd door een lange lijst jonge en oude sympathisanten werd ondertekend. En waarachtig: Pronk stelde zich kandidaat, met steunbetuigingen uit het hele land. ‘Onder jongeren is Pronk heel populair,’ zegt Van Lune. ‘Dat komt door zijn authenticiteit, denk ik, en zijn bevlogenheid. Dat spreekt jongeren aan. Die willen iemand die er echt voor gaat. En hij heeft ervaring. Jongeren zijn op zoek naar ouderwets idealisme, en naar autoriteit. Die vinden ze in Jan Pronk.’
Establishment Het klimaat is snel omgeslagen in de PvdA. Tot voor kort was jong in en oud uit. De generatie van Niet Nix, de vernieuwingsbeweging rond Erik van Bruggen en Lennaart Booij, ageerde jarenlang tegen de babyboomers die de partij in hun greep hadden: oude zakken moesten weg. De kans kwam in 2003, toen new kid on the block Wouter Bos onverwacht de verkiezingen won. In zijn kielzog drong een heel stel generatiegenoten door in het centrum van de macht: Diederik Samsom, Frank Heems­kerk, Jeroen Dijsselbloem en Staf Depla als Kamer­lid, Erik van Bruggen als campagneadviseur, Michiel van Hulten als partijvoorzitter, Paul Depla later als voorzitter van de Pro­gram­ma­com­missie. Aanvankelijk werden Bos en zijn getrouwen nog op handen gedragen door de jongeren in de partij. Maar de glans was er snel vanaf. ‘De generatie van Bos is te veel in compromissen blijven hangen,’ zegt Van Lune. ‘Daar houden jongeren niet van. De laatste paar jaar zijn ze Bos gaan zien als iemand van het establishment, een bestuurder die te makkelijk van standpunt wisselt.’ Dat merkte Van Lune al toen hij vorig jaar meewerkte aan de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen. ‘De PvdA was erg impopulair onder jongeren. Als je iets gelooft, moet je er ook voor staan. Maar dat deed Bos niet. Daarom stemden zoveel jongeren op de SP.’ Sinds de kabinetsformatie is het er niet beter op geworden. ‘De Irak-oorlog wordt niet onderzocht. Er wordt niets gedaan tegen de topinkomens in het bedrijfsleven. En het ontslagrecht staat op losse schroeven. Daardoor krijgen jongeren nog meer het gevoel dat ze niet worden vertegenwoordigd.’
Dat geldt ook voor het thema internationale solidariteit. Opinieonderzoek heeft Bos geleerd dat de gemiddelde kiezer de Derde Wereld en het klimaat niet belangrijk vindt. In het verkiezingsprogramma was er dan ook weinig over te vinden. Tot woede van jongeren in de partij. Dat bleek in oktober vorig jaar, toen Bos tijdens een debat van de Evert Ver­meer Stich­ting flink om de oren kreeg van boze studenten. ‘Jongeren van nu zijn globalisten,’ zegt Martijn Lampert van onderzoeksbureau Moti­vac­tion. ‘Zeker de linkerflank heeft een sterk gevoel voor internationale solidariteit. Ze vinden het klimaat, en de Derde Wereld weer veel belangrijker dan de generatie die het nu voor het zeggen heeft.’
En daar was opeens Jan Pronk, die alles is wat Wouter Bos niet is: een onverbeterlijke wereldverbeteraar, een stijfkoppige idealist, getekend door meer dan dertig jaar ervaring, in Den Haag en in de internationale arena. Tot voor kort verguisd als oud-linkse drammer, nu omarmd als redder van de partij.
De onverwachte populariteit van Pronk onder jongeren doet denken aan de ontvangst die oud-premier Ruud Lubbers ten deel viel toen hij in 2005 op Lowlands een speech kwam geven over het thema ‘Red de Wereld!’ Een paar duizend studenten trakteerden de oud-Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen op een minutenlang ovationeel applaus, om vervolgens eerbiedig naar zijn verhaal te luisteren. Dries van Agt, die zich ook tot idealist heeft ontpopt, overkomt hetzelfde als hij in het land over zijn betrokkenheid bij de Palestijnse zaak gaat praten. Vorig weekend was het Pieter van Vollenhoven, net als Lubbers geboren in 1939, die tijdens Lowlands de handen op elkaar kreeg.
Hetzelfde verschijnsel doet zich voor rondom de paus: de onverzettelijke Benedictus is zo mogelijk nóg populairder onder jongeren dan Johannes Paulus II, die al als een popster aanbeden werd.
Het is de ironie van de geschiedenis. De paus, Lubbers, Van Agt en Van Vollenhoven: door een hele generatie anti-autoritaire babyboomers werden ze bespot als rechtse regenten. Nu worden ze door de kinderen van diezelfde babyboomers geestdriftig toegejuicht. Net als Jan Pronk, die volgens de wetten van de babyboomgeneratie allang was afgeserveerd. ‘Pronk en de paus,’ zegt Paul Lucardie van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen. ‘Het is een patroon, al worden ze vast niet graag met elkaar vergeleken.’
Ook volgens Martijn Lampert van Motivac­tion staat het onverwachte verbond tussen jongeren en autoritaire oude heren niet op zichzelf. ‘Jongeren hebben weer meer respect voor autoriteit dan eerdere naoorlogse generaties,’ zegt hij. ‘In de jaren zestig en zeventig zetten de babyboomers oudere generaties bij het vuil. Niet Nix opereerde in dezelfde geest. Maar de jongeren van nu zijn juist op zoek naar wijsheid, naar ervaring. Jongeren hebben een grote behoefte aan iconen. In de popmuziek, in religieus opzicht, en in de politiek. Ze groeien op in gezinnen waarin alles altijd onderhandelbaar is, met ouders die de hele tijd proberen hun vrienden te zijn. Juist daarom hebben ze er grote behoefte aan te horen wat níét onderhandelbaar is.’
Dan zijn ze bij Wouter Bos aan het verkeerde adres, weet Antoine van Lune. ‘De generatie van Bos heeft zich in de PvdA veel te veel laten leiden door spin doctors en focusgroepen, die zeggen wat ze moeten vinden. Ze laten zich kennelijk niet leiden door hun idealen, maar door wat haalbaar is. Voor jongeren is dat een dodelijke houding. Een politiek leider moet staan voor zijn idealen. Die strijdbaarheid missen jongeren in de generatie van Wouter Bos.’
Volgens René Cuperus van de Wiardi Beck­man Stichting, co-auteur van het kritische boekje Verloren slag over de verkiezingen van vorig jaar, is dat de vinger op de zere plek. ‘Bij de PvdA dreigt het falen van Wouter Bos het falen van zijn generatie te worden,’ zegt hij. ‘Het is toch eigenlijk een zwaktebod, hoe goed Jan Pronk ook is, dat iemand uit de jaren zeventig nu de partij moet redden.’
</div>

Pronk is net de paus

Rondgang / De oud-linkse idealen van jong-links
Na de verkiezingen van 2002 nam Jan Pronk afscheid van de Haagse politiek omdat hij plaats wilde maken voor ‘jonge mensen’. Nu, vijf jaar later, zijn het de jongeren in de partij die hem terughalen als kandidaat-partijvoorzitter. Het is een eigenaardig verbond: jong-links en oud-links slaan de handen ineen om de partij te redden. En Wouter Bos, de sociaal-liberale leider die helemaal niet zit te wachten op een oud-linkse lastpost, heeft het nakijken.
Het moet raar lopen als Jan Pronk, met steun van de jongeren en de linkervleugel in de partij, op 25 september niet gekozen wordt. Als zijn king maker zal niet een prominente partijgenoot de geschiedenis in gaan, maar de 22-jarige rechtenstudent An­toi­ne van Lune uit Maastricht, tevens actief voor de plaatselijke afdeling van de Jon­ge So­ci­a­listen. ‘Van de zomer zat ik een discussiestuk te schrijven over de bestuurscrisis in de partij, met drie elementen,’ zegt Van Lune. ‘De PvdA moet weer een duidelijke linkse koers gaan varen. De voorzitter moet een grotere rol spelen. En de partijraad moet in ere worden hersteld. Toen bedacht ik opeens dat Jan Pronk een heel goede voorzitter zou zijn om dat allemaal voor elkaar te krijgen.’ Van Lune schreef een brief die in korte tijd door een lange lijst jonge en oude sympathisanten werd ondertekend. En waarachtig: Pronk stelde zich kandidaat, met steunbetuigingen uit het hele land. ‘Onder jongeren is Pronk heel populair,’ zegt Van Lune. ‘Dat komt door zijn authenticiteit, denk ik, en zijn bevlogenheid. Dat spreekt jongeren aan. Die willen iemand die er echt voor gaat. En hij heeft ervaring. Jongeren zijn op zoek naar ouderwets idealisme, en naar autoriteit. Die vinden ze in Jan Pronk.’
Establishment
Het klimaat is snel omgeslagen in de PvdA. Tot voor kort was jong in en oud uit. De generatie van Niet Nix, de vernieuwingsbeweging rond Erik van Bruggen en Lennaart Booij, ageerde jarenlang tegen de babyboomers die de partij in hun greep hadden: oude zakken moesten weg. De kans kwam in 2003, toen new kid on the block Wouter Bos onverwacht de verkiezingen won. In zijn kielzog drong een heel stel generatiegenoten door in het centrum van de macht: Diederik Samsom, Frank Heems­kerk, Jeroen Dijsselbloem en Staf Depla als Kamer­lid, Erik van Bruggen als campagneadviseur, Michiel van Hulten als partijvoorzitter, Paul Depla later als voorzitter van de Pro­gram­ma­com­missie. Aanvankelijk werden Bos en zijn getrouwen nog op handen gedragen door de jongeren in de partij. Maar de glans was er snel vanaf. ‘De generatie van Bos is te veel in compromissen blijven hangen,’ zegt Van Lune. ‘Daar houden jongeren niet van. De laatste paar jaar zijn ze Bos gaan zien als iemand van het establishment, een bestuurder die te makkelijk van standpunt wisselt.’ Dat merkte Van Lune al toen hij vorig jaar meewerkte aan de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen. ‘De PvdA was erg impopulair onder jongeren. Als je iets gelooft, moet je er ook voor staan. Maar dat deed Bos niet. Daarom stemden zoveel jongeren op de SP.’ Sinds de kabinetsformatie is het er niet beter op geworden. ‘De Irak-oorlog wordt niet onderzocht. Er wordt niets gedaan tegen de topinkomens in het bedrijfsleven. En het ontslagrecht staat op losse schroeven. Daardoor krijgen jongeren nog meer het gevoel dat ze niet worden vertegenwoordigd.’
Dat geldt ook voor het thema internationale solidariteit. Opinieonderzoek heeft Bos geleerd dat de gemiddelde kiezer de Derde Wereld en het klimaat niet belangrijk vindt. In het verkiezingsprogramma was er dan ook weinig over te vinden. Tot woede van jongeren in de partij. Dat bleek in oktober vorig jaar, toen Bos tijdens een debat van de Evert Ver­meer Stich­ting flink om de oren kreeg van boze studenten. ‘Jongeren van nu zijn globalisten,’ zegt Martijn Lampert van onderzoeksbureau Moti­vac­tion. ‘Zeker de linkerflank heeft een sterk gevoel voor internationale solidariteit. Ze vinden het klimaat, en de Derde Wereld weer veel belangrijker dan de generatie die het nu voor het zeggen heeft.’
En daar was opeens Jan Pronk, die alles is wat Wouter Bos niet is: een onverbeterlijke wereldverbeteraar, een stijfkoppige idealist, getekend door meer dan dertig jaar ervaring, in Den Haag en in de internationale arena. Tot voor kort verguisd als oud-linkse drammer, nu omarmd als redder van de partij.
De onverwachte populariteit van Pronk onder jongeren doet denken aan de ontvangst die oud-premier Ruud Lubbers ten deel viel toen hij in 2005 op Lowlands een speech kwam geven over het thema ‘Red de Wereld!’ Een paar duizend studenten trakteerden de oud-Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen op een minutenlang ovationeel applaus, om vervolgens eerbiedig naar zijn verhaal te luisteren. Dries van Agt, die zich ook tot idealist heeft ontpopt, overkomt hetzelfde als hij in het land over zijn betrokkenheid bij de Palestijnse zaak gaat praten. Vorig weekend was het Pieter van Vollenhoven, net als Lubbers geboren in 1939, die tijdens Lowlands de handen op elkaar kreeg.
Hetzelfde verschijnsel doet zich voor rondom de paus: de onverzettelijke Benedictus is zo mogelijk nóg populairder onder jongeren dan Johannes Paulus II, die al als een popster aanbeden werd.
Het is de ironie van de geschiedenis. De paus, Lubbers, Van Agt en Van Vollenhoven: door een hele generatie anti-autoritaire babyboomers werden ze bespot als rechtse regenten. Nu worden ze door de kinderen van diezelfde babyboomers geestdriftig toegejuicht. Net als Jan Pronk, die volgens de wetten van de babyboomgeneratie allang was afgeserveerd. ‘Pronk en de paus,’ zegt Paul Lucardie van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen. ‘Het is een patroon, al worden ze vast niet graag met elkaar vergeleken.’
Ook volgens Martijn Lampert van Motivac­tion staat het onverwachte verbond tussen jongeren en autoritaire oude heren niet op zichzelf. ‘Jongeren hebben weer meer respect voor autoriteit dan eerdere naoorlogse generaties,’ zegt hij. ‘In de jaren zestig en zeventig zetten de babyboomers oudere generaties bij het vuil. Niet Nix opereerde in dezelfde geest. Maar de jongeren van nu zijn juist op zoek naar wijsheid, naar ervaring. Jongeren hebben een grote behoefte aan iconen. In de popmuziek, in religieus opzicht, en in de politiek. Ze groeien op in gezinnen waarin alles altijd onderhandelbaar is, met ouders die de hele tijd proberen hun vrienden te zijn. Juist daarom hebben ze er grote behoefte aan te horen wat níét onderhandelbaar is.’
Dan zijn ze bij Wouter Bos aan het verkeerde adres, weet Antoine van Lune. ‘De generatie van Bos heeft zich in de PvdA veel te veel laten leiden door spin doctors en focusgroepen, die zeggen wat ze moeten vinden. Ze laten zich kennelijk niet leiden door hun idealen, maar door wat haalbaar is. Voor jongeren is dat een dodelijke houding. Een politiek leider moet staan voor zijn idealen. Die strijdbaarheid missen jongeren in de generatie van Wouter Bos.’
Volgens René Cuperus van de Wiardi Beck­man Stichting, co-auteur van het kritische boekje Verloren slag over de verkiezingen van vorig jaar, is dat de vinger op de zere plek. ‘Bij de PvdA dreigt het falen van Wouter Bos het falen van zijn generatie te worden,’ zegt hij. ‘Het is toch eigenlijk een zwaktebod, hoe goed Jan Pronk ook is, dat iemand uit de jaren zeventig nu de partij moet redden.’

Achtergrond / Wijkenplan dreigt vast te lopen
Het kabinet is nog geen half jaar bezig. Maar wat het paradepaardje van het kabinetsbeleid moet worden – de aanpak van de veertig ‘probleemwijken’ – dreigt nu al vast te lopen in onenigheid over de financiering. Een groot deel van het geld moet komen van de woningcorporaties, die volgens politiek Den Haag veel meer van hun enorme vermogens in de samenleving moeten investeren. Voor het zomerreces leken de corporaties het in menig opzicht snel eens te kunnen worden met minister Vogelaar van Wonen, Wijken en Integratie over de financiering van haar Wijkenplan, totdat Wouter Bos, minister van Financiën, de zaak op scherp zette. De corporaties zijn bereid de komende vier jaar drie miljard euro te investeren in verbetering van de wijken, als ze zelf zeggenschap houden over het geld. Maar Bos wil dat het geld in een fonds wordt gestort waarvoor het kabinet eindverantwoordelijk is, en niet de corporaties.
Ook binnen het kabinet bestaat onenigheid over de financiering, want Ella Vogelaar, die de onderhandelingen met de corporaties aanvoert, zit tussen Bos en de corporaties in. Zij vindt dat de corporaties waar mogelijk zélf over hun investeringen moeten kunnen beslissen en dat alleen een hoogstnoodzakelijk deel via een publiek fonds moet lopen. Op 13 juni, tijdens een congres van de branchevereniging van woningcorporaties Aedes, sprak Vogelaar over de ‘harde noten’ die gekraakt moesten worden en weigerde ze een verbond te sluiten met een zaal vol corporatiebestuurders, naar later bleek omdat ze de hete adem van Wouter Bos in haar nek voelde.
In het actieplan ‘Van Aandachtswijk naar Krachtwijk’ (de oude titel ‘Van Probleemwijk naar Prachtwijk’ vond men bij nader inzien toch wat stigmatiserend) dat Vogelaar een maand later naar de Kamer stuurde, is de hand van Bos duidelijk te herkennen. Op het eerste gezicht staat het plan bol van de gezamenlijkheid, het handelsmerk van dit kabinet: ‘samen werken aan de inhoud’ is het motto, het kabinet wil niets liever dan een ‘bondgenootschap’ met gemeenten, bewoners, scholen en corporaties. Maar onder het kopje ‘financiering’ zijn zulke warme teksten ver te zoeken. Daar wordt zonder omhaal vastgesteld dat de corporaties 750 miljoen per jaar extra moeten investeren in de wijken, en dat het geld moet worden gestort in een publiek fonds onder eindverantwoordelijkheid van het kabinet.
In de onderhandelingen tussen Ella Vogelaar en de woningbouwverenigingen, die volgende week worden hervat, stuit dat plan op groot verzet.
Volgens Willem van Leeuwen, voorzitter van Aedes, is zo’n publiek fonds onnodig, onwerkbaar en bovendien onrechtmatig. ‘We zijn bereid die investeringen te doen,’ zegt hij, ‘maar niet op deze manier. Als de minister eindverantwoordelijk wordt voor het geld dat wij willen investeren, zijn wij de zeggenschap kwijt. Dan is het geen investering meer, maar een heffing. En dat is onrechtmatig, want de corporaties zijn geen publieke, maar private organisaties. Als het kabinet aan deze constructie vasthoudt, gaan wij procederen, desnoods tot aan het Europese Hof. Dat kan jaren duren, en dat is in niemands belang.’
Boekhoudkundige truc
Door de eindverantwoordelijkheid voor de investeringen naar zich toe te trekken, versterkt het kabinet zijn greep op de corporaties. Dat is niet onbegrijpelijk: sinds hun verzelfstandiging begin jaren negentig zijn de maatschappelijke investeringen van de woningbouwverenigingen ondanks voortdurende aansporingen van de politiek ver achtergebleven bij de groei van hun vermogen. Niet voor niets werd vorig jaar in de verkiezingsprogramma’s van alle grote partijen gedreigd met heffingen om de corporaties tot maatschappelijke investeringen te dwingen.
Maar volgens Aedes heeft Bos nog een andere beweegreden: door de miljardeninvestering van de corporaties bij te schrijven op de rijksbegroting heeft hij een grotere kans om een belangrijke doelstelling uit het regeerakkoord te realiseren: één procent begrotingsoverschot in 2011. ‘Het is een boekhoudkundige truc van Bos om zijn begroting op te krikken,’ zegt Willem van Leeuwen. ‘Daar laten wij ons niet voor gebruiken.’
Een paar zinnetjes in het Actieplan, toegevoegd op instigatie van Wouter Bos, wijzen inderdaad in die richting. ‘De inzet van het kabinet is om afspraken te maken over een investeringprogramma ten behoeve van de wijkaanpak en de betaalbaarheid, waarbij tegelijkertijd recht wordt gedaan aan de financiële uitgangspunten van het kabinetsbeleid.’ Over het publieke fonds wordt opgemerkt dat het geld met een ‘vertraagd ritme’ zal worden uitgegeven. Met andere woorden: Bos pot het geld een tijdje op.
Ook onder wetenschappers wordt bezwaar gemaakt tegen die constructie. Wouter Beekers, onderzoeker aan de VU, schreef laatst in NRC Handelsblad dat een heffing op het kapitaal van de corporaties strijdig is met de rechtsstaat. Dat vindt ook Hugo Priemus, hooggeleerd volkshuisvestingsdeskundige aan de TU Delft. ‘Ik begrijp best dat de politiek met heffingen dreigt,’ zegt Priemus, ‘maar de woningcorporaties zijn private instellingen. Heffingen zijn juridisch helemaal niet mogelijk. Als het kabinet een heffing in deze vorm doorzet, kan Aedes jarenlang gaan procederen, met een grote kans op succes.’
Versnipperaar
Inmiddels heeft Aedes het kabinet een alternatief aangeboden om de lasten op de rijksbegroting te verlichten: de corporaties zouden overheidsgebouwen zoals scholen en ziekenhuizen kunnen overnemen. ‘Inleveren nee, investeren ja,’ noemt Willem van Leeuwen dat. Maar zit men daar in het onderwijs en in de zorg wel op te wachten? De projectontwikkelaars maken zich in ieder geval al boos over concurrentievervalsing. Zo slepen de onderhandelingen zich voort, onderbroken door het zomerreces.
De onenigheid tussen de corporaties en het kabinet begon al vóór het kabinet was aangetreden. In de laatste maanden van het vorige kabinet wist Pieter Winsemius, kortstondig minister van VROM, de corporaties te bewegen tot een plan voor grootschalige investeringen in de wijken, onder verwijzing naar de dreigende heffingen in de verkiezingsprogramma’s. Maar op 2 februari, op de dag dat de corporaties het op een Aedes-congres eens werden over hun ‘Antwoord aan de samenleving’, bleek dat de onderhandelaars van de nieuwe regeringspartijen hadden besloten de huren te bevriezen. Daardoor lopen de corporaties de komende jaren honderden miljoenen aan inkomsten mis en kon het plan van Aedes meteen in de versnipperaar.
Dat zit Pieter Winsemius, de eigenlijke bedenker van de huidige wijkenaanpak, nog steeds dwars. ‘Het was een ongelooflijk goed aanbod van de corporaties,’ zegt hij. ‘Hun voorstel om de woonlasten via huurquota te beperken, was veel socialer dan de bevriezing van de huren waar de coalitiepartners mee zijn gekomen. Dat is een veel botter instrument. Het plan van Aedes hield in dat de huren laag zouden blijven voor degenen die het het meest nodig hebben. Er zou extra geld gaan naar de kwetsbare buurten. En er zouden flinke maatregelen komen voor energiebesparing. Het is doodzonde dat het kabinet niet op dat aanbod is ingegaan.’
Niet blij
Dat Wouter Bos de extra investeringen van de corporaties nu wil laten beheren door het kabinet, vindt Winsemius ‘niet zo handig’. Volgens de oud-bewindsman zouden de corporaties hun investeringen zelf moeten beheren, binnen de spelregels van de minister, en moet het kabinet alleen ingrijpen als de corporaties in gebreke blijven. Geheel in overeenstemming met het principe van het vorige kabinet: eigen verantwoordelijkheid. ‘Daar wijkt Wouter Bos nu van af. Kennelijk wil hij de controle van het kabinet over de investeringen in de wijken vergroten. Maar dat is geen goed idee. Als je de aanpak van de wijken vanuit Den Haag gaat sturen, werkt het niet. Het kabinet heeft het al maanden over de dialoog met de samenleving. Maar daar komt in dit geval weinig van terecht. Ik kan me heel goed voorstellen dat de corporaties niet blij zijn.’
Volgens Winsemius doen veel corporaties wel degelijk goed werk. ‘Die moet je niet afstraffen met een algemene heffing, zoals het kabinet nu van plan is. In de politiek bestaat altijd de neiging om semi-publieke instellingen zoals de NS af en toe aan te pakken. “NS’en”, noemde ik dat toen ik in het kabinet zat. Dat gebeurt nu bij de corporaties. Het kabinet en de corporaties kunnen elkaar het leven heel erg zuur maken. Maar productief is dat allemaal niet.’
Ferd Crone, financieel expert van de PvdA-fractie, verwacht dat Wouter Bos en Ella Vogelaar het voor Prinsjesdag wel eens zullen worden, met de corporaties en met elkaar. ‘Gelukkig trekken ze aan dezelfde kant van het touw.’
Maar Pieter Winsemius vindt dat het geruzie tussen Bos, Vogelaar en de corporaties al veel te lang heeft geduurd. ‘Het gaat erom dat we de buurten verbeteren. Als het kabinet zo over de financiering blijft steggelen, kan er jaren vertraging optreden. Dat zou ontzettend jammer zijn. Als we echt iets aan de kwetsbare buurten willen doen, kunnen we ons geen Haagse spelletjes veroorloven.’

Wie betaalt de ‘prachtwijken’?

Een trouwe bondgenoot

Thijs Niemantsverdriet

‘Weg met de managers’

Interview Gerrit Zalm
‘Ik heb Jan Peter Balkenende pas goed leren kennen toen ik in 2002 fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer werd. Ik was toen ook onderhandelaar bij de kabinetsformatie. Net als het jaar daarop. Ik kwam uit het paarse kabinet, ik kende de CDA’ers niet goed. Toen Balkenende fractiewoordvoerder financiën was, had ik wel met hem te maken gehad.’
Vanwege een verbouwing is het ministerie van Financiën tijdelijk ondergebracht in een kantoorpand aan de rand van de Haagse binnenstad. Hoog boven het straatgewoel ligt een station van de Randstad Rail, die de bestuurders van de hofstad zoveel hoofdbrekens heeft gekost: begrotingsoverschrijdingen, wissels die niet werken, een VVD-wethouder die tot aftreden werd gedwongen. De tramlijn die vlak langs de ramen van de ambtenaren loopt, maakt een surrealistische indruk – als een scène uit de film Metropolis van Fritz Lang. Het enige verschil met die film is dat het supermoderne vervoermiddel niet rijdt. Het station ligt er totaal verlaten bij. Het is 20 februari 2007 en Gerrit Zalm heeft zijn spullen al ingepakt. Over een paar dagen zal zijn opvolger Bos zijn intrede doen. Aan de vergadertafel op zijn ministerskamer kijkt Zalm terug op de viereneenhalf jaar dat hij een van de belangrijkste steunpilaren was van het kabinet-Balkenende.
Het eerste contact met Jan Peter Balkenende (toen financieel woordvoerder van het CDA) liep niet helemaal bevredigend. ‘Ik heb hem gechoqueerd. Tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen van 1999 kreeg ik van het CDA het verwijt dat ik de hand niet genoeg op de knip hield. Maar ondertussen wilde die partij zelf meer geld voor zorg, onderwijs en de lage inkomens. Balkenende verweet me in het debat dat ik cadeautjes uitdeelde en dat vond ik hypocriet.
Daarom zei ik: “Dit doet mij denken aan vier mannen die een avondje uitgaan. Drie van hen willen naar Yab Yum, de vierde naar een concert. Uiteindelijk gaan ze toch met zijn vieren naar het bordeel. De volgende dag roept de vierde: “Schande dat jullie naar Yab Yum zijn gegaan.”’ Balkenende reageerde volkomen ontdaan, vertelt Zalm. Zo’n grap kon je in het café maken, maar niet in een parlementair debat, vond hij. Zo ging je niet met elkaar om. ‘Na afloop zeiden mijn adviseurs: “Dat had je nooit tegen hem moeten zeggen. Hij kan daar helemaal niet tegen.” Toen heb ik hem uitgenodigd voor een lunch bij Calla’s in de Laan van Roos en Doorn. Daar hebben we het bijgelegd. Ik heb gezegd dat ik hem niet wilde kwetsen. Ik heb netjes mijn spijt betuigd.’ Bulderende lach: ‘Jan Peter heeft – laat ik het zo zeggen – een ander gevoel voor humor dan ik.’
Bij de formatie van 2002 verscheen ook Piet Hein Donner in het leven van Gerrit Zalm. De gereformeerde jurist was door de koningin tot informateur benoemd. ‘Hij kwam op een zondag bij me thuis op bezoek. Op de fiets. Eigenlijk had ik geen zin om te onderhandelen. Het CDA had tijdens de verkiezingscampagne geroepen dat Paars een zooitje was en ik voelde me daardoor aangesproken. Ik dacht: joh, doe het zelf! Maar Donner zei dat ze de bestuurlijke ervaring van mij en de VVD niet konden missen. Toen ben ik maar gaan onderhandelen en daar ben ik tamelijk goed in.’
Voor het kabinet met VVD en LPF schreef Donner een regeerakkoord vol christelijke noties als ‘de onderlinge betrokkenheid versterken’ en ‘gemeenschappelijke waarden waarborgen’. Zalm leed daar niet vreselijk onder. ‘De ergste teksten heb ik eruit gegooid.’
Toch had u het tijdens het debat over de regeringsverklaring over tegeltjeswijsheden.
‘Dat is uit zijn context gehaald. Als fractieleider heb ik een vrij complimenteus verhaal gehouden over die regeringsverklaring. Ik zei: prima, al zitten er wel wat tegeltjeswijsheden in. Ik had geen kritiek op de strekking maar op het taalgebruik. Er zaten nogal wat slagzinnen in als “fatsoen moet je doen”. Ik vond dat literair een beetje plat, een beetje vulgair. Mijn uitspraak over tegeltjeswijsheden is de geschiedenis ingegaan als een aanval op het waarden- en normenverhaal van het CDA, maar dat is echt onzin. Later dat jaar heb ik in de Kamer nog een verhaal gehouden over normen en waarden vanuit liberaal perspectief. Over de categorische imperatief van Kant – ja ja, ik ben niet van de straat. Het was een heel doorwrocht verhaal, al zeg ik het zelf.’
Zalm vond het vooral van belang dat het kabinet-Balkenende in sociaal-economisch opzicht veel ambitieuzer was dan de paarse coalitie. Toen de LPF een jaar later werd ingeruild voor D66 en Zalm weer minister van Financiën werd, deed het kabinet er nog een schepje bovenop.
‘We wilden veel hervormingen doorvoeren. Het was een record in de Nederlandse geschiedenis. De Wet Werk en Bijstand, vut en prepensioen, de WAO, de stelselherziening in de zorg, de ondernemersbelasting die omlaag moest. Het was veel meer dan Paars had aangedurfd. Inhoudelijk vond ik de kabinetten met het CDA veruit het meest bevredigend.’
De vakbonden noemden het kabinetsbeleid asociaal.
‘Dat zeggen ze altijd als je aan het hervormen bent.’
De bonden namen het Balkenende kwalijk dat hij het accent niet meer legde op solidariteit, maar op het dragen van je eigen verantwoordelijkheid.
‘Daar kon ik me juist goed in vinden. Eigen verantwoordelijkheid is een typisch liberaal beginsel.’
Waren de eerste drie kabinetten-Balkenende meer liberaal dan christen-democratisch?
‘Er zaten wel CDA-elementen in die wij niet uit onszelf bedacht zouden hebben. De inkomenstoeslagen in het zorgstelsel bijvoorbeeld.’
Balkenende I viel al na zevenentachtig dagen.
‘Dat kwam door de LPF. Daar was het elke week feest.
Vanaf de eerste dag kwamen de journalisten bij me langs om mijn commentaar te vragen op de laatste verwikkelingen. Het was niet fraai wat er gebeurde. Uiteindelijk ging het niet meer.’
In oktober 2002 kreeg u het verwijt dat u de stekker eruit trok.
‘Dat zit anders in elkaar. Het CDA en wij waren het erover eens dat het niet meer ging. Maar Balkenende meende op grond van adviezen van zijn staatsrechtgeleerden dat hij dat zelf niet kon zeggen, maar dat de fractievoorzitters het moesten doen. Verhagen wilde het juist aan Balkenende overlaten. Toen heb ik maar gezegd: de stekker moet eruit. Dat was bingo voor mijn tegenstanders. Voor ik het wist werd ik een messentrekker genoemd en was ik “die man met dat valse lachje”. Daar heb ik behoorlijk last van gehad.’
Met D66 duurde het langer dan met de LPF, maar uiteindelijk kwam ook Balkenende II ten val.
‘D66 vond ik een stuk collegialer, maar ze begonnen te twijfelen aan hun kabinetsdeelname toen de gekozen burgemeester door de PvdA-fractie in de Eerste Kamer werd afgeknald. Ze hadden geen ruzie met de coalitiepartners, maar kwamen er onderling niet meer uit. Uruzgan gaf problemen, Boris Dittrich trad af, daarna kwam hun overdreven reactie op de brief van Verdonk over Ayaan. Ongelukkig, want we waren lekker bezig met onze hervormingsagenda.’
Januari 2006 zat u de ministerraad voor. Alexander Pechtold had in ‘Opzij’ de politiek vuil en vunzig genoemd. De ministers gedroegen zich volgens hem vreselijker dan wie ook. U gaf Pechtold op de persconferentie er stevig van langs. Hij was woedend.
‘Pechtold had zijn collega-ministers beledigd. Dat kun je als vergadervoorzitter niet zomaar laten passeren. In de ministerraad heb ik een ironisch, cabaretesk verhaal over hem gehouden. Ik zei: Alexander, we zijn het helemaal met je eens. Ik heb hem virtueel een bezem overhandigd om de Augiasstal uit te mesten. Het werd stil in de vergadering. Je kon een speld horen vallen. Toen legde Pechtold uit dat het niet op ons sloeg, maar op spindoctors als Jack de Vries.Ik heb gezegd: hoe dan ook, je moet dit goedmaken. Dat heeft hij helaas maar mondjesmaat gedaan. Hij weigerde zijn excuses aan te bieden. Dat vond ik vervelend. De emoties in de ministerraad zijn zelden zo hoog opgelopen als toen.’
Najaar 2004 – vlak na de moord op Van Gogh – gebruikte u de persconferentie ook voor een uitspraak die veel stof deed opwaaien. Namens het kabinet verklaarde u de oorlog aan het moslimterrorisme. De CDA’ers gingen meteen op de rem staan.
‘Zoiets loopt anders dan je denkt. Journa­listen als Frits Wester bleven maar doorvragen of we niet in oorlog waren. Toen heb ik dat uiteindelijk maar bevestigd. Ik heb daar overigens geen spijt van. Voetbal is oorlog, we zijn in oorlog met de vakbeweging – dat vind iedereen heel normale termen. Maar als je zegt dat we in oorlog zijn met het terrorisme wordt dat je kennelijk kwalijk genomen. Het werd uitgelegd als een aanval op alle Nederlandse moslims. Zo had ik het natuurlijk niet bedoeld. Integendeel.’
Bij het begin van het kabinet-Balkenende was u al acht jaar minister van Financiën geweest. De premier en alle andere CDA’ers hadden geen enkele regeringservaring. Wat vond u ervan opeens te moeten samenwerken met groentjes in de politiek?
‘Ik heb daar wel voordeel van gehad. Zowel tijdens de formatieonderhandelingen als bij de jaarlijkse gesprekken over de begroting. Maar mijn voorsprong heb ik op een nette manier gebruikt, zonder mijn collega’s te bedriegen.’ Daar is die bulderend lach weer: ‘Wel ten voordele van mezelf, maar niet ten nadele van anderen. Bij de begrotingsvoorbereiding zei Balkenende altijd: laat Zalm dat maar doen. Dat deed Kok trouwens ook. Ik voerde gesprekken met elke collega afzonderlijk met het doel er samen uit te komen. Als ze zich dan een beetje schappelijk opstelden, was er met mij meestal wel te praten. Van die gesprekken hield ik de premier netjes op de hoogte. Als ik het uiteindelijke resultaat in de ministerraad presenteerde, gingen ze voor me klappen.’
Vond u Balkenende een goede vergadervoorzitter?
Lange stilte. Dan: ‘De premier gaf me veel vrijheid en dat is me uitstekend bevallen. Onder Paars werd ik door Elsevier al de schaduwpremier genoemd. Vanaf 2003 was ik behalve minister van Financiën ook vice-premier en aanvoerder van het VVD-smaldeel in het kabinet. Dan kunnen ze niet om je heen. Bovendien had ik door mijn ervaring een voorsprong op de anderen. Alleen Johan Remkes en Hans Hoogervorst hadden eerder in het paarse kabinet gezeten, maar alleen als staatssecretaris. De CDA’ers waren allemaal nieuw. Ik kan me wel vinden in de typering die Cees Veerman laatst op de radio van mij gaf. Zalm was de oplossingsmachine van het kabinet, zei hij. Dat vind ik een leuke typering. Ik verzin graag oplossingen, ook op andere terreinen dan Financiën.’
Hoe zou u uw relatie met Balkenende typeren?
‘Ik kon mijn gang gaan en de minister-president respecteerde dat. Ik vond de samenwerking heel plezierig.’
Is Jan Peter Balkenende gegroeid in zijn rol als premier?
Weer een lange stilte: ‘Tja, zo kijk ik er niet tegenaan. Daar kan ik geen goed antwoord op geven. Ik moet zeggen: in Europa was zijn optreden van meet af aan heel goed. Hij laat zich niet snel door de Fransen en Duitsers imponeren. We hebben een miljard van de EU teruggekregen. Dat is écht ook aan hem te danken.’
Was er een goede persoonlijk chemie tussen Balkenende en u?
‘Er was geen sprake van een bijzondere chemie. We respecteerden elkaar. Het was geen vriendschap maar dat is ook niet nodig. Als je maar een goede werkrelatie hebt. Met Joop Wijn heb ik wel vriendschap gesloten. Maar dat kan niet met iedereen.’
Het ministerie van Financiën vond dat vut en prepensioen moesten worden aangepakt. Dat veroorzaakte een frontale botsing tussen de CDA’ers in het kabinet en de vakbeweging. Uiteindelijk moest u eraan te pas komen om het weer bij te leggen. Raar verhaal.
Zalm, de enige Nederlander die lid is van FNV, CNV en het Alternatief Voor Vakbond van Mei Li Vos: ‘Ik ben op een bepaald moment gebeld of ik met Lodewijk de Waal wilde lunchen. Ik denk dat ze bij de vakbeweging dachten: als we met Zalm praten, heeft het tenminste effect. En we zijn eruit gekomen. Ik kon het goed vinden met Lodewijk de Waal. Hij wist dat ik de relatie met de vakbeweging zeer op prijs stel. Toen ik vijfentwintig jaar lid was van de FNV, is hij me persoonlijk het speldje komen opprikken.’
Niet Aart Jan de Geus maar u legde het bij met de vakbeweging. Opeens was u ook nog schaduwminister van Sociale Zaken.
‘Van mijn gesprekken heb ik De Geus keurig op de hoogte gehouden. Hij heeft gerespecteerd dat ik dat karwei beter kon klaren dan hij op dat moment. Dat vond ik erg goed van hem.’
Pas helemaal aan het eind van het conflict schoven Balkenende en De Geus bij het overleg aan.
‘Anders was het helemáál het Zalm-akkoord geworden. Dat kon het CDA niet laten gebeuren.’
Wat zijn uw kwaliteiten als onderhandelaar?
Lachend: ‘Ik kan niet alleen rekenen, ik ben ook aardig thuis in het sociaal-economisch beleid als geheel. Het gaat op zulke momenten om flexibiliteit en creativiteit. En een grap op zijn tijd doet het goed. Het is me ook in moeilijke situaties altijd gelukt het ijs te breken.’
U heeft geen last van lange tenen?
‘Daar heb ik geen last van, nee.’
Voorjaar 2005 sloten De Geus en u met de fractieleiders een compromis over de uitvoering van de WAO – na een hooglopend conflict binnen de coalitie. Waarom kwam de premier daar niet aan te pas?
‘O, dat was toeval. De premier moest in de Kamer bij een debat over Europa zijn. Ik zat daar ook bij, maar ik kreeg verlof om weg te gaan. Op de werkkamer van Maxime Verhagen hebben we het probleem weten op te lossen. Daarna zijn we netjes bij Balkenende langs gegaan om daar verslag van uit te brengen.’
In december van dat jaar viel het tweede kabinet-Balkenende bijna over de wens van het CDA om de burgers te compenseren voor de gestegen energieprijzen. U wilde per se niet voor het CDA buigen. Waarom speelde u het toen zo hard?
‘De koopkracht bleek beter uit te vallen dan verwacht en toch hield de CDA-fractie vast aan de eis dat er een tegemoetkoming voor de energieprijzen zou komen. Toen werd ik boos omdat de redenering niet deugde. Verhagen dacht kennelijk: die Zalm is een aardige man, die geeft wel toe. Maar ik ben dwars blijven liggen. Het CDA heeft zich op mijn halsstarrigheid verkeken. Vervolgens liep het hoog op. Ik had er echt geen zin in.’
Welke rol speelde Balkenende in dat conflict?
‘Ik heb er veel met hem over gesproken. Maar hij had toen zijn CDA-pet opgezet. Hij zei de hele tijd: we moeten er wel met Verhagen zien uit te komen. Maar ik ben niet door de pomp gegaan. Het CDA wilde driehonderd miljoen euro en het zijn er uiteindelijk zeventig geworden. Jan Peter zei nog: kunnen we niet tussen die bedragen middelen? Nee, zei ik, want ik heb gelijk.’
Nu regeert het CDA met de PvdA. Wilden ze van de VVD af?
‘In augustus 2006 kwamen ze opeens met een verkiezingsprogramma waarin het accent werd verlegd van hervormingen naar investeren in de maatschappij. Ik vond dat ze daarmee met terugwerkende kracht afstand deden van het kabinetsbeleid. Ik heb ze gezegd dat ik dat een slechte zaak vond. Maar ik ben er niet zeker van dat ze van ons af wilden. Ik vermoed dat het CDA dacht: we moeten de achterban paaien met een sociaal verhaal, maar als we op 22 november samen de meerderheid halen, gaan we verder met de VVD. Balkenende had plezierige ervaringen met ons. En hij had de nachtmerrie van de onderhandelingen met Wouter Bos in 2003 nog scherp op zijn netvlies. Maar dat scenario werd doorkruist door de verkiezingsuitslag. Toen konden ze niet verder met ons.’
Rita Verdonk had het aan de stok met Ayaan Hirsi Ali. U met Jozias van Aartsen. Verdonk en Rutte vochten elkaar de tent uit. Misschien dachten ze bij het CDA: het is ons teveel een rommeltje bij de liberalen.
‘Ik denk niet dat de perikelen binnen de VVD doorslaggevend zijn geweest voor het CDA.’ Schaterend: ‘Maar voor de kiezer wel!’
Het CDA heeft afscheid genomen van de confrontatiepolitiek met het maatschappelijk middenveld. Vanaf nu moet alles weer samen.
Wegwerpend gebaar: ‘Ach, flauwekul. Er zijn nog nooit zoveel sociale akkoorden gesloten als met de VVD in de regering.’
Gaat u de politiek missen?
‘De politiek niet, wel het ministerie van Financiën.’
Waarom heeft u eigenlijk voor een politieke loopbaan gekozen?
‘Ik héb niet voor een politieke loopbaan gekozen. Ik wilde minister van Financiën worden. De politiek kreeg ik er gratis bij.’
Thijs Broer en Max van Weezel (red.), ‘De Geroepene – het wonderlijke premierschap van Jan Peter Balkenende’, uitgeverij Balans, €16,95, voor VN-lezers €14,50, zie de bon op pag. 92 of www.vn.nl/webshop

‘Ik kon mijn gang gaan’

Interview Joris Voorhoeve
oris Voorhoeve, oud-minister van Defensie, laat er geen twijfel over bestaan: de Nederlandse missie in Uruzgan moet niet worden verlengd. ‘De lasten binnen de NAVO zijn ongelijk verdeeld. Er is een klein groepje landen dat altijd de zwaarste missies op zich neemt, waaronder Nederland. Er wordt altijd op ons gerekend als loyale, bereidwillige bondgenoot. Nu groeit de druk op de regering om de Nederlandse troepen in Uruzgan te laten blijven na het einde van de missie volgend jaar. Maar dat moeten we niet laten gebeuren. Dit is het moment om keihard te zijn. Nederland moet wel betrokken blijven bij Afghanistan, maar het moet minder en anders.’
Dus u bedoelt dat Kamp Holland moet worden opgeheven?
‘De missie moet worden overgedragen aan een andere bondgenoot. We hebben getekend tot augustus 2008. Dan zit onze taak erop. Dat moeten we nu heel duidelijk zeggen, om andere landen ertoe te bewegen ons af te lossen. We moeten bereid zijn het heel hard te spelen.’
Is Nederland té bereidwillig als het om zulke gevaarlijke missies gaat?
‘Nederland doet meer dan de meeste andere landen. Dat betekent niet dat Nederland te veel doet, maar dat de andere landen te weinig doen. Het is free riders-gedrag: met de bus mee door te profiteren van wat de anderen betalen. We moeten onze bereidheid aan vredesmissies bij te dragen gebruiken als hefboom om andere landen zo ver te krijgen meer te doen.’
De opvattingen van Joris Voorhoeve over militaire missies buiten de grenzen zijn getekend door zijn ervaringen als minister van Defensie ten tijde van de val van Srebenica. De Nederlandse troepen werden naar Bosnië gestuurd met een gebrekkig mandaat en zonder goede afspraken over aflossing. Nederlandse soldaten keken machteloos toe terwijl duizenden moslims werden afgevoerd. Die traumatische gebeurtenis heeft de liberale politicus jarenlang achtervolgd. Na zijn vertrek uit de politiek werd het stil rond Joris Voorhoeve. Hij werd lid van de Raad van State en hoogleraar Internationale Veiligheidsstudies aan de Nederlandse Defensie Academie. Nu, voor het eerst in jaren, vindt hij het tijd om zijn stem te laten horen. Niet als lid van de Raad van State, benadrukt hij, maar als deskundige in de internationale betrekkingen. In zijn statige werkkamer bij de Raad van State waarschuwt Joris Voorhoeve voor de ‘afwentelmentaliteit’ van de bondgenoten, waar hij indertijd als minister mee te kampen heeft gehad. ‘Als andere landen hun verantwoordelijkheid niet nemen, komt Nederland in Uruzgan in de klem,’ zegt hij, ‘net als indertijd in Bosnië. Als we nú niet duidelijk maken dat de bondgenoten niet eindeloos op ons kunnen rekenen, gaat het mis. Dan wordt het een missie zonder einde.’
Toen Voorhoeve in 1994 minister van Defensie werd, had het vorige kabinet al getekend voor de missie naar Srebrenica. Er was een gebrekkig mandaat. En voor de aflossing na anderhalf jaar was niets geregeld. ‘Ik was er dag en nacht mee bezig,’ zegt Voorhoeve. ‘Ik heb Kofi Annan, toen onder-secretaris-generaal voor veiligheidssituaties, gevraagd om aflossing door een andere VN-lidstaat. Hij zei: “That is an understandable but very difficult request.” Ik hóór het hem nog zeggen. Maar toen hij het verzoek rondstuurde: doodse stilte. Vervolgens ben ik zelf acht landen gaan bewerken om de missie over te nemen. Overal kreeg ik “nee” te horen. Uiteindelijk was alleen Oekraïne bereid. Op 15 juli 1995 zouden ze binnenrijden. Maar op 11 juli vielen de Serviërs aan.’ Voorhoeven zwijgt. ‘Dat is wat ik wil onderstrepen: de Nederlandse regering moet niet afwachten, maar keihard over de aflossing onderhandelen.’
Ondanks optimistische berichten vanuit het NAVO-hoofdkwartier wordt de situatie in Uruzgan steeds dreigender. Aan Nederlandse zijde is de eerste dode door een bermbom gevallen. Van de wederopbouw in het zuiden van Afghanistan komt vrijwel niets terecht. ‘We moeten reëel zijn en erkennen dat Nederland maar een klein deel van de problemen in Afghanistan kan helpen oplossen. We moeten ervoor zorgen dat we niet een te zware steen optillen, die op onze voeten kan vallen.’
Kan de NAVO de strijd in het zuiden van Afghanistan op den duur winnen?
‘Nee, dat denk ik niet. De grote stroom jonge mannen die uit de madrassa’s in Noordwest-Pakistan met honderd dollar en een kalasjnikov Afghanistan in gestuurd worden, zal blijven aanhouden. Ik heb zelf in de jaren tachtig en negentig vele malen gereisd in Afghanistan en het grensgebied van Pakistan, eerst als medewerker van de Wereldbank, later als Kamerlid. Ik ken de mentaliteit van de Pashtuni’s. Het gaat om soennitische fundamentalisten, die grote vijandschap vertonen tegen alles wat anders is. Als je ze ontmoet, lijken ze zo uit het Oude Testament te komen lopen, maar dan met een kalasjnikov. Het zijn trotse, boeiende mensen, en ze zijn ongelooflijk gastvrij. Maar zodra er een conflict is, grijpen ze naar de wapens. Er wordt niets uitgepraat, er wordt direct geschoten. Het is een volstrekt ontwricht gebied, dat al eeuwen verscheurd wordt door twisten tussen stammen en buitenlandse mogendheden. Dat wordt nog eens versterkt door de drugshandel.
Die problemen zullen blijven bestaan, wat de NAVO ook doet. Het is een nobel en belangrijk streven om van Afghanistan een moderne, democratische staat in de twintigste eeuw te maken. Maar daar is grootscheepse, langdurige ontwikkeling voor nodig, van vele tientallen jaren. De NAVO kan dit niet oplossen. Er bestaat geen militaire oplossing van de problemen in Afghanistan. Dat kan alleen als de EU en de VN zich veel meer inspannen om wederopbouw mogelijk te maken. Het is goed dat Nederland doet wat het kan. Maar de lasten zijn ongelijk verdeeld. Een handjevol landen doet iets in
Afghanistan. Verder blijft het bij mooie woorden.’
Nederland wordt door sommige bond­genoten bekritiseerd omdat de troepen in Uruzgan te veel met hun eigen veiligheid bezig zouden zijn.
‘We moeten ons niet laten laten opjutten. De bijdrage wordt echt niet beter als er meer soldaten sneuvelen. Agressie werkt agressie in de hand. Zolang we nog in Uruzgan zijn, gaat het erom dat we stabiliteit brengen, zodat de wederopbouw een kans krijgt. Als je een schooltje helpt bouwen, en de ochtend na de opening hangt het schoolhoofd met doorgesneden keel aan de deurpost, is dat verschrikkelijk. Zulke dingen kunnen we helpen voorkomen. Maar niet ten koste van alles. Je moet in Nederland kunnen uitleggen waarom Nederlandse jongens en meisjes daar moeten sneuvelen. Je moet aan ouders in drie zinnen kunnen vertellen waarom het offer van hun kind nodig was. Ik heb dat als minister een aantal keren moeten doen. Dat is niet makkelijk. De Nederlandse bevolking is bereid om een klein aantal slachtoffers te accepteren. Maar als het er veel worden, wordt er geroepen dat de troepen naar huis moeten. En dat kan ik goed begrijpen.’
Wat zou Nederland na het vertrek uit Uruzgan wél moeten doen in Afghanistan?
‘Nederland zou een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de opbouw van de rechtsorde – justitie, politie en gevange­niswezen – door training en monitoring. De Nederlandse marechaussee zou die taken heel goed kunnen uitvoeren. Dat is een uitvoerbare missie, die past bij de Nederlandse traditie.’
Nederland heeft lange tijd een gidsfunctie willen vervullen in de internationale politiek. Is dat een rol die Nederland nog steeds moet spelen?
‘Nederland heeft veel geleerd van Srebrenica. Er is een verfijnd toetsingskader, waaraan nieuwe militaire missies moeten voldoen. En de Nederlandse strijdmacht is profes­sioneler en harder geworden. Maar misschien hebben we nog onvoldoende geleerd dat we harde voorwaarden moeten stellen. Dat zal in Uruzgan moeten blijken. We moeten niet weer het slachtoffer worden van ons idealisme. Het is een paradox: om goede doelen te bereiken moet je soms heel hard zijn, anders ga je zelf aan die goede doelen ten onder.’
Volgende week verschijnt de Afghanistan-special van Vrij Nederland. Op 15 mei organiseert VN met de Universiteit Leiden om 20.00 uur het debat ‘Terug uit Afghanistan?’ Steenschuur 25 in Leiden.

Joël Broekaert

‘Nederland moet niet in Uruzgan blijven’

<div class="wpg-element lead-bold">
Het ministerie van Defensie moet een einde maken aan de doof­potcultuur, vindt oud-bevelhebber van de landstrijdkrachten Hans Couzy. En Balkenende moet een onderzoek naar de steun aan de oorlog in Irak toestaan. &#8216;Nederland is braaf achter Amerika aangehobbeld. Ik vind dat ónbegrijpelijk.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Bij de krijgsmacht heerst een cultuur van het zwijgen,&#8217; zegt Hans Couzy. &#8216;Bij Defensie vindt men nog steeds dat er geen fouten kunnen worden gemaakt. Als je de vuile was buiten hangt, krijg je er onmiddellijk van langs. Zodra een militair meldt dat er iets is misgegaan, gaat zijn baas wild om zich heen slaan. Dat is bepaald geen aanmoediging voor openheid. Die doofpotcultuur wordt nog eens versterkt door de politiek, die vaak buitenproportioneel op fouten reageert. Daar wil ik niks mee goedpraten. Maar in iedere organisatie worden fouten gemaakt. Daar móét over gesproken kunnen worden. Geslotenheid past niet meer in deze tijd.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Sinds twee mariniers vorige week uit de school klapten over intimidatie en bedreigingen in de krijgsmacht, is de discussie over de doofpotcultuur bij Defensie in alle hevigheid losgebrand. De twee militairen zeiden in Nova dat ze zwaar onder druk zijn gezet om verklaringen af te leggen die sergeant-majoor Eric O. zouden vrijpleiten van het overtreden van de &#8216;geweldsinstructie&#8217;, waardoor in 2003 een Iraakse plunderaar door een dodelijk schot werd geraakt. Eric O. werd na twee rechtszaken vrijgesproken, maar de verklaringen werpen een nieuw licht op de zaak. Volgens Hans Couzy, oud-bevelhebber van de landstrijdkrachten en voorzitter van de Federatie van Nederlandse Officieren, moet de kwestie worden opgevat als aansporing om de doofpotcultuur te doorbreken. &#8216;Er is een totale cultuuromslag nodig, op alle niveaus,&#8217; zegt hij. &#8216;Zo’n hardnekkig probleem los je niet op met een dagorder. De top zal het voorbeeld moeten geven. En het moet niet bij woorden blijven. Hogere officieren róépen nu allemaal dat ze openheid en transparantie heel belangrijk vinden, maar in de praktijk zie ik er nog niks van. Je zult hogere leidinggevenden heel intensief moeten begeleiden, bijvoorbeeld door coaching, zodat ze er voortdurend aan worden herinnerd dat ze openheid moeten stimuleren.&#8217;
Zelf kwam Couzy in zijn tijd als bevelhebber van de Landmacht, van 1992 tot 1996, keer op keer in de publiciteit met zijn openlijke kritiek op de plannen van zijn politieke superieuren, vooral rondom de uitzending van Nederlandse troepen naar Srebrenica. Hij verzette zich fel tegen het besluit de soldaten met een krachteloos mandaat naar de enclave te sturen. Toen Srebrenica twee jaar daarna onder de voet werd gelopen door de troepen van generaal Mladic, nam hij zijn soldaten in bescherming tegen vaak keiharde kritiek. Later kreeg Couzy het verwijt dat hij de politiek onvoldoende had geïnformeerd over mogelijke oorlogsmisdaden, waarvoor hij verantwoording aflegde voor de parlementaire commissie die Srebrenica onderzocht. &#8216;Als bevelhebber heb ik zelf door schade en schande moeten leren hoe belangrijk openheid is. Ik realiseer me dat ik daarin soms tekort ben geschoten. Maar juist daardoor kan ik uit eigen ervaring zeggen dat het anders moet.&#8217;
Sinds zijn vertrek uit de landmacht in 1996 is het stiller geworden rond de man die indertijd wel &#8216;de plaag van Den Haag&#8217; werd genoemd. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Twee jaar geleden werd Hans Couzy voorzitter van de Federatie van Nederlandse Officieren. En nu laat hij zijn stem weer horen. Over de doofpotcultuur bij Defensie. Over de missie in Afghanistan. En over de weigering van premier Balkenende om onderzoek te laten doen naar de besluitvorming over de Nederlandse steun aan de inval in Irak. &#8216;De politiek mag openheid van de krijgsmacht verwachten. Maar de politiek moet zelf ook open durven zijn. Ik vind het onbestaanbaar dat premier Balkenende nog steeds het onderzoek naar de besluitvorming over Irak blokkeert. Ik begrijp wel dat hij bang is voor gezichtsverlies. Maar hij kan de waarheid niet blijven tegenhouden. Er móét een onderzoek komen naar Irak. Zo’n belangrijk besluit mag je niet lichtvaardig nemen. En je hoort er verantwoording voor af te leggen. Zeker als je je, zoals Balkenende, vier jaar lang hebt gepresenteerd als de man van normen en waarden. In moreel opzicht is hij het verplicht, en in democratisch opzicht. De Kamer heeft recht op informatie. Dat staat hij nu in de weg.&#8217;
Sinds &#8216;Srebrenica&#8217; heeft Nederland een aantal lessen geleerd. Militaire missies moeten aan veel strengere criteria voldoen, zoals een duidelijk mandaat en een duidelijke commandostructuur. Maar één belangrijke les wil maar niet tot de politiek doordringen, meent Couzy. &#8216;Als we iets hadden moeten leren van de militaire missies van de laatste decennia, dan is het wel dat geweld niet de oplossing is van politieke conflicten. Bommen helpen niet. Dat geldt voor de vredesmissie in Bosnië, voor het ingrijpen van de Navo in Kosovo, en zeker voor de inval in Irak. Iedereen wist dat er na de dood van Saddam een strijd om de macht zou komen. Dat het een burgeroorlog zou worden, is totaal geen verrassing. En toch heeft Amerika zich laten leiden door het idee dat je met geweld een regime change kan opleggen, en zelfs democratie. Er is in die tijd al voortdurend gezegd: begin pas aan zo’n actie als je een politieke oplossing in beeld hebt. Anders maak je het alleen maar erger. Dat is gebeurd. En Nederland is er braaf achteraan gehobbeld. Ik vind dat ónbegrijpelijk.&#8217;
Vorige week bracht <a href="http://reporter.kro.nl/uitzendingen/2007/irakoorlog/irakoorlog.aspx" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://reporter.kro.nl/uitzendingen/2007/irakoorlog/irakoorlog.aspx">KRO’s Reporter</a> een geheime nota van Buitenlandse Zaken aan het licht waaruit blijkt dat Nederland indertijd vrijwel kritiekloos de Amerikaanse argumenten voor een inval in Irak heeft overgenomen. De Nederlandse inlichtingendiensten wisten dat het bewijs voor het bestaan van massavernietigingswapens in Irak flinterdun was, maar de regering bracht alleen naar buiten wat van pas kwam bij het legitimeren van de inval.
&#8216;Dat verbaast me niks,&#8217; zegt Couzy. &#8216;Nederland wil heel graag loyaal zijn en geen vuile handen maken. Daarom is er gekozen voor politieke steun aan de inval. Maar de vraag is: hoever gaat die loyaliteit? Iedereen die er een beetje in thuis was, had grote bedenkingen bij het verhaal van de Amerikanen. Maar de Nederlandse regering trok zich daar niets van aan en herhaalde letterlijk de Amerikaanse argumenten: dat Saddam een &#8216;reële dreiging&#8217; zou zijn voor het Westen, en dat hij over massavernietigingswapens zou beschikken. De Nederlandse regering beweerde dat ze zich mede baseerde op rapporten van de inlichtingendiensten, maar ook dat berustte niet op de waarheid.&#8217;
De regering heeft dus het parlement voorgelogen? &#8216;De regering heeft op zijn minst een belangrijk deel van de waarheid verzwegen. Dat wordt nu nog eens bevestigd door de halsstarrigheid waarmee Balkenende zich verzet tegen een onderzoek.&#8217;
U was geen voorstander van de inval in Irak. Ligt het anders in Afghanistan? &#8216;Ja, dat vind ik wel. In Afghanistan was er wél een plan hoe het verder zou moeten na het verdrijven van de taliban. Nederland heeft daar vanaf het begin heel actief aan bijgedragen. De ministeries van Buitenlandse Zaken, Defensie en Ontwikkelingssamenwerkinghebben heel intensief samengewerkt aan een vijfjarenplan. Dat verklaart mede waarom het daar nu veel beter gaat dan in Irak, zeker in de noordelijke provincies. Ook in Uruzgan doen Nederlandse militairen heel goed werk.&#8217;
Van wederopbouw komt daar nog weinig terecht. Vooralsnog wordt er vooral gevochten. &#8216;Dat is waar. Ik ben laatst bij een briefing geweest van de laatste Nederlandse commandant van het Nederlandse bataljon in Uruzgan. Daar bleek dat er in Uruzgan veel meer gevochten wordt dan hier in het nieuws komt. Laten we wel wezen: we hebben geluk gehad dat er aan Nederlandse kant nog geen doden gevallen zijn. Dat geluk laat ons een keer in de steek. Maar de Nederlandse militairen zijn heel professioneel. Om met de wederopbouw te beginnen, moet het eerst veilig zijn. Bij het debat over de uitzending naar Uruzgan in de Kamer deed de PvdA alsof de wederopbouw door de Nederlanders te scheiden zou zijn van de vechtmissie. Ik vond dat schandalig. Bij een vertrouwelijke briefing van de Kamer was al gebleken dat vechten en opbouwwerk hand in hand zouden gaan. De Kamer wist precies hoe de vork in de steel zat.&#8217;
In augustus eindigt de Nederlandse missie in Uruzgan. Moet Nederland zich dan uit het gebied terugtrekken? &#8216;Alleen als er een ander land bereid is de missie van ons over te nemen. Maar het ziet er niet naar uit dat dat gaat lukken. Minister Bot van Buitenlandse Zaken heeft het in de laatste maanden van zijn ministerschap nog geprobeerd in Noorwegen. Het antwoord was nee. Ik verwacht niet dat zich op korte termijn nog een andere kandidaat zal aandienen. De druk op Nederland om in Uruzgan te blijven, zal de komende maanden steeds groter worden. De politiek zal daar een beslissing over moeten nemen. Maar bij Defensie liggen de scenario’s al klaar voor als de missie verlengd wordt. De voorbereidingen zijn al in gang gezet, de eenheden worden nu al getraind. Dat lijkt me verstandig. Ik vind: als je wederopbouw vooropstelt, zoals Nederland, kun je het niet maken na twee jaar weg te lopen. Niet tegenover de Afghanen die je aan hun lot overlaat, en niet tegenover de Nederlandse soldaten die er elke dag hun leven wagen. Dan is alles wat de afgelopen paar jaar met heel veel pijn en moeite is opgebouwd in één klap weg.&#8217;
</div>

‘Ik ben een echte poker-player’

De ondergangsstemming bij de SPD

Rotte tomaten

Makelaar in macht

Een gedreven vrouw met humor kan ook

De mini-Machiavelli

‘Soms is de nood zo hoog dat je móét ingrijpen’

CDA smoort kritiek

Pronk is net de paus

Pronk is net de paus

Wie betaalt de ‘prachtwijken’?

Een trouwe bondgenoot

‘Weg met de managers’

‘Ik kon mijn gang gaan’

‘Nederland moet niet in Uruzgan blijven’

Hans Couzy: ‘Balkenende kan de waarheid niet tegenhouden’