Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Gedachten op maandagochtend
Joe Biden heet de man die Barack Obama als running mate moet helpen het Witte Huis te veroveren. Geen verrassende keuze, zeggen de kenners: Obama is onervaren met buitenlandse politiek, dus komt het fraaie internationale cv van Biden &#8211; voorzitter van de Foreign Relations Committee in de Amerikaanse Senaat &#8211; goed van pas. In één opzicht is de keuze toch opmerkelijk. Een van Obama&#8217;s unique selling points is zijn jeugdige elan. Joe Biden daarentegen is al stevig op leeftijd (vijfenzestig jaar oud). Natuurlijk, zijn zilvergrijze haren zullen de Obama-campagne ongetwijfeld het nodige cachet en senioriteit geven. Maar in de VS is het de bedoeling dat een vice-president na acht jaar voor zijn eigen kansen gaat. Stel, Obama wordt in november gekozen. Wanneer Biden aan de beurt is, in 2016, heeft hij de gezegende leeftijd bereikt van drieënzeventig jaar &#8211; één jaar ouder dan Obama&#8217;s tegenstander John McCain nu.
In &#8216;Old Europe&#8217; (copyright: Donald Rumsfeld, 76) gaat dat toch anders. Hier zou een politicus van pensioengerechtigde leeftijd niet zo snel meer op een stembiljet belanden. In Nederland waren de lijsttrekkers van de vijf grootste politieke partijen bij de laatste verkiezingen gemiddeld vijfenveertig jaar en negen maanden oud &#8211; jonger dan Barack Obama.
Toch heeft Europa een stevige obsessie met oude mensen. Of liever gezegd: met het overschot daaraan. Al jaren maken Europese beleidsmakers zich grote zorgen om het almaar dalende vruchtbaarheidscijfer. Europese vrouwen krijgen gemiddeld veel minder baby&#8217;s dan hun seksegenoten in de Verenigde Staten of Afrika &#8211; en dat heeft straks grote gevolgen voor de economie.
Vandaar dat Le Monde afgelopen zaterdag jubelend opende met nieuwe cijfers waaruit blijkt dat de Franse vrouw gemiddeld 2,0 kinderen krijgt. Daarmee is het land &#8211; dankzij een actief gezinsbeleid dat al decennia loopt &#8211; &#8216;Europees kampioen geboortes&#8217;, meldde de krant apetrots. De grote verliezers in de Europese babywedloop zijn de katholieke landen (minus Ierland): in Italië worden gemiddeld 1,35 kinderen per vrouw geboren, in Spanje 1,38 en in het überpaapse Polen slechts 1,27. (Nederland zit met gemiddeld 1,7 kind in de middenmoot.)
Het gebrek aan Europese baby&#8217;s springt zo in het oog dat de New York Times er in juni een groot artikel aan wijdde. Conclusie: als je een hoger geboortecijfer wilt, heb je of ruimhartige sociale voorzieningen nodig (Scandinavië: 1,84 kind), of een flexibele arbeidsmarkt (Verenigde Staten: 2,1).
Terug naar Amerika. Daar nemen presidentskandidaten de laatste jaren steeds vaker een actieve zestigplusser als running mate. De Republikein Bob Dole (73) had in 1996 Jack Kemp (61), zijn partijgenoot George W. Bush koos in 2000 voor Dick Cheney (bijna 60 en hartpatiënt). De Democraat Al Gore nam dat jaar ook een kompaan die al enigszins op leeftijd was: Joe Lieberman (inmiddels 66).
Obama&#8217;s keuze past bij nader inzien dus netjes in een nieuwe trend in de Amerikaanse politiek. Bovendien creëert hij op deze manier, bewust of onbewust, een nieuwe overeenkomst met de man aan wie hij wel vaker doet denken: John F. Kennedy. Bij de verkiezingen van 1960 koos de jeugdige JFK net als Obama voor een oudere, ervaren straatvechter uit de Senaat: de Texaan Lyndon B. Johnson. Hopelijk eindigt de parallel hier. Drie jaar later werd Johnson namelijk zelf president nadat Kennedy vermoord was.
Slate magazine ontdekte deze week een andere, wat minder voor de hand liggende analogie: tussen Barack Obama en Pepsi Cola. Volgens het onlinemagazine bestaat er een aantal opmerkelijke overeenkomsten tussen de presidentskandidaat en de frisdrankfabrikant. Zo lijken de logo&#8217;s van Pepsi en Obama 2008 sprekend op elkaar en nam Obama het tijdens de primaries als een soort &#8216;politieke Pepsi&#8217; op tegen de het machtige Coca-Cola-establishment van Bill en Hillary Clinton. De grootste overeenkomst schuilt volgens Slate in de link met de jeugd. Obama doet het goed bij jonge kiezers; Pepsi richt zich al decennia lang op jeugdige consumenten (reclameslogan uit de jaren tachtig: &#8216;The choice of a new generation&#8217;).
Toch voorspelt de Obama-Pepsi-connectie weinig goeds voor november aanstaande. Alle marketingtrucs ten spijt is Pepsi de eeuwige nummer twee achter Coca-Cola gebleven. Ook al koos een meerderheid van de consumenten bij een geblinddoekte smaakproef (de fameuze &#8216;Pepsi challenge&#8217;) voor Pepsi &#8211; de coladrinker kocht uiteindelijk altijd weer het vertrouwde Coke. Oeps. Waar wordt de Democratische Conventie ook al weer gehouden? In het Pepsi Center in Denver. (TN)
Een waggelende ridder
Het was een indrukwekkende ceremonie, toen Nils Olav afgelopen juli tot ridder werd geslagen. Honderddertig leden van de Noorse Koninklijke Garde waren present in vol ornaat, plus honderden toeschouwers. Er werd een boodschap voorgelezen van koning Harald, die hem prees om zijn &#8216;loyaliteit, moed en talent&#8217;. Toch leek Nils Olav niet bijster onder de indruk van de vertoning. Meteen na het symbolische klapje op beide schouders met het zwaard waggelde hij weg. De laureaat is namelijk een pinguïn uit de dierentuin van Edinburgh. Sinds de jaren tachtig is hij een mascotte van de Noorse gardisten, die ieder jaar naar Schotland komen voor de militaire taptoe. De verheffing in de adelstand is voor pinguïn Nils niet de eerste militaire eer die hem ten deel viel: er bestaat een bronzen standbeeld van hem, en in 2005 werd hij tot honorair kolonel van de Koninklijk Garde verheven. (TN)
59,1 jaar
De gemiddelde leeftijd van mannen in Rusland. Vijf jaar geleden was het 58,6 jaar, maar vijftig jaar geleden lag het maar liefst drie jaar hoger. De gemiddelde leeftijd van vrouwen loopt internationaal wel redelijk in de pas: 73,0 jaar. Het verschil tussen mannen en vrouwen komt nagenoeg volledig op het conto van drankgebruik. Russische mannen drinken, en niet zo&#8217;n beetje ook. Ook de omstandigheden in het leger helpen niet: jaarlijks komen meer Russische soldaten om door niet-gevechtshandelingen dan dat er Amerikaanse militairen in Irak sneuvelen. Maar wellicht verandert dat, nu Medvedev heeft bepaald dat de dienstplicht naar één jaar wordt teruggebracht &#8211; daardoor zijn er geen tweedejaars meer om de eerstejaars te ontgroenen. (PvO)
Overschat
Jerry Seinfeld
In de jaren negentig maakte hij de leukste comedyserie ter wereld, daarna hoorden we bijna niets meer van hem. Nu maakt Jerry Seinfeld reclame voor het impopulaire besturingsprogramma Widows Vista. Een &#8216;has been&#8217;-acteur als ambassadeur voor &#8216;has been&#8217;-software.
Onderschat
Willem Breuker
Eigenhandig zette hij de moderne Nederlandse jazz op de kaart, maar volgens het nieuwe Fonds voor de Podiumkunsten maakt hij nog &#8216;nauwelijks artistieke ontwikkeling&#8217; door. Dus kreeg componist Willem Breuker voor de komende vier jaar precies 0 euro subsidie.
In Vrij Nederland 6 september 2008:
Herstel 6/9/8 In de cijferrubriek van VN 35 staat dat 59,1 de gemiddelde leeftijd in Rusland is. Dit had moeten zijn: de gemiddelde levensverwachting.
Obama kiest oud
Frankrijk kiest jong
Kennedy koos oud
Democraten kiezen jong

Thijs Niemantsverdriet

Pieter van Os

Week 35

Gedachten op maandagochtend
De gigantische bedragen die vooral Amerikaanse rechters regelmatig toewijzen aan een klagende partij in een civielrechtelijke strafzaak, zorgen voor vette koppen in de dagbladen. Daaruit kan het beeld ontstaan dat aanklagen profijtelijk is. Dat is niet zo, blijkt uit een onderzoek dat het gerenommeerde Journal of Empirical Legal Studies komende maand publiceert. Dagblad The New York Times mocht de conclusie deze week al publiceren. Die luidt: &#8216;De overgrote meerderheid van civiele rechtszaken levert de partij die de procedure aanspant minder geld op dan de som die de tegenpartij al eerder, buiten de rechtbank, als compensatie aanbood.&#8217; Kortom: beide partijen verliezen. De verdedigende partij omdat de rechtszaak vervelende publiciteit genereert, de klagende partij omdat die minder krijgt dan het bedrag dat hij of zij eerder weigerde. De grote winnaars, zo stellen de onderzoekers, zijn de advocaten. Het impliciete advies van het onderzoek: luister niet te vaak naar ze.
Ook bedrog levert lang niet altijd zo veel op als potentiële slachtoffers denken. De Postbank waarschuwde via een persbericht al haar klanten voor een &#8216;valse e-mail&#8217;. De ontvangers van de mail werd gevraagd naar inloggegevens. Maar ondanks de paniek bleken er voorzover bekend geen klanten gedupeerd door de valse mail. &#8216;De klanten zijn alerter geworden,&#8217; zei een woordvoerder van de bank. Wie de valse e-mail leest, komt tot een andere conclusie. De openingszin: &#8216;Actualiseer uw persoonlijke records bijgevolg dat u zult niet lopen tegen het lijf enig toekomstige problemen met de on live-service&#8217;. De aanhef daarboven: &#8216;Lieve klant van Postbank&#8217;. Conclusie: De Roemeen of Nigeriaan die snode plannen heeft met de inloggegevens van de Postbankklanten zal niet genoegen kunnen nemen met de gratis vertaalsites op het internet. Er bestaan grenzen aan de bereidwilligheid van mensen mee te werken met oplichters.
Onzetaal.nl kwam met nog een aantal aardige voorbeelden van vertaalkwesties die door vertaalsites als Babelfish de wereld in zijn geslingerd. Zo worden bakjes crème brûlée in menig Nederlands restaurant &#8216;verbrand roomijs&#8217; en schijnt babelfish&#8217; onkunde de kaart van Chinese restaurants te verrijken met gerechten als &#8216;door de overheid misbruikte kip&#8217; en &#8216;neuk een vissehoofd&#8217;.
Dat roept om meer babelfish-vertalingen. Het belangrijkste punt uit het boek van GroenLinks-Kamerlid Wijnand Duyvendak blijkt in vertaling niet zo veel problemen te veroorzaken. Diefstal (met inbraak) levert een keurig burglary, Einbruchsdiebstahl of vol avec refractor op. Ingewikkelder, maar nog steeds goed te doen, wordt het als de reactie van Femke Halsema op Duyvendaks verleden in de Engelse vertaling op de achterflap wordt meegenomen: moreel verwerpelijk wordt door Yahoo&#8217;s babelfish vertaald als moral contemptible. Googles vertaalmachine doet het dan beter: morally reprehensible.
Het vertalen van wetenschappelijk onderzoek naar aansprekende conclusies is minder vaak een probleem. Al kan het ook te opzichtig. &#8216;In veertig jaar tijd zouden alle Amerikaanse volwassenen aan overgewicht kunnen lijden,&#8217; kopte persbureau Reuters deze week. Het baseert zich op een groot, door de Amerikaanse overheid gesubsidieerd onderzoek. Het kan, zeker. Maar is het waarschijnlijk? De Amerikaanse onderzoekers trekken de stijgende lijn van het percentage mensen met overgewicht door, en komen dan inderdaad uiteindelijk in 2048 op honderd procent. &#8216;Dat is de richting waar we naar toe gaan&#8217;, zegt dr. Lan Liang van de Agency for Healthcare Research and Quality. Zo kennen we er nog een paar. In 1995 was een vat olie 25 dollar en vandaag 116,7. Denk niet na, trek een lijn als de gezondheidsdeskundigen en kom uit op 428 dollar in 2021. Of neem de gemiddelde levensverwachting. Trek de lijn van de afgelopen jaren door en dan komt de mensheid uit op 117 in het jaar 2100. Het aantal filialen van McDonald&#8217;s in China zal dat jaar de tienduizend passeren en de wereldbevolking de 13,4 miljard. Waarschijnlijk loopt het toch iets anders.
Kwalitatief onderzoek levert meer op. In het laatste nummer van het wetenschappelijke tijdschrift Neurocase schreven psychologen uit Londen over een tienjarige Britse jongen die lijdt aan zo&#8217;n sterke vorm van dwangneurose, dat hij zich sinds elf september 2001 intens schuldig voelt.
Omdat hij er die dag niet in slaagde op de &#8216;correcte manier&#8217; op &#8216;een bepaalde witte straatmarkering&#8217; te stappen, meent hij de aanslagen op het World Trade Center op zijn geweten te hebben. (MM, PvO)
De nieuwe Jacky O.?
Het kan raar lopen in een mensenleven. Een jaar geleden nog was Carla Bruni een alleenstaande moeder die was gedumpt door haar laatste geliefde. En nu is ze getrouwd met Nicolas Sarkozy en de first lady van Frankrijk. In Vanity Fair van deze maand vertelt het voormalige fotomodel openhartig over haar leven en de coup de foudre met de Franse president. Het is haar droom om op haar veertigste nog een kind te krijgen dat ze wil opvoeden in het Élysée. Ook wijdt ze uit over haar vorige minnaars, onder wie Eric Clapton, met wie ze op haar eenentwintigste een verhouding had. Niet veel later wisselde ze Clapton in voor Mick Jagger, met wie ze jarenlang een geheime verhouding had, zeer tot verdriet van Jaggers toenmalige vrouw Jerry Hall. Bruni zegt dat ze nog steeds een goede relatie heeft met de Stones-zanger. Ze weet zeker dat president Sarkozy het niet erg vindt dat ze met veel ex-geliefden een goede band onderhoudt: &#8216;Ze zitten in mijn hart. Het is niet goed om te ontkennen wat is geweest.&#8217; (HEB)
86,4 mannen per 100 vrouwen
In China is er een mannenoverschot van zo&#8217;n tien miljoen. Oorzaak: de ongezonde combinatie van de één-kind-politiek, de legale en veilige abortuspraktijk in China, de voorkeur van ouders voor een jongetje en de wonderen van de echo. Door doktoren te verbieden het geslacht te verklappen, proberen de autoriteiten wel iets eraan te doen, vooralsnog zonder succes. Vrij verkeer van personen zal wellicht meer uithalen, want de grote steden van Brazilië kampen met een nijpend tekort aan mannen. Vooral Rio de Janeiro: door een combinatie van vergrijzing en een opvallend hoog moordcijfer (40 per 100.000 inwoners) leven in de stad op iedere 100 vrouwen slechts 86,4 mannen. (PvO)
Overschat
De Olympische Spelen
Er gaan steeds meer stemmen op om de Spelen in 2028 naar Nederland te halen. Slecht plan! Regels, procedures en boze bewoners zullen de aanleg van stadions en wegen tot een drama maken van het kaliber HSL of Noord/Zuidlijn. Niet doen dus.
Onderschat
Joop Munsterman
Hij begon ooit als schoonmaker bij dagblad Tubantia, maar inmiddels is Joop Munsterman de hoogste baas bij krantenconcern Wegener. Als voorzitter hielp hij subtopper FC Twente de Champions League in. Kortom: de succesvolste Tukker van Nederland.

Harm Ede Botje

Maurits Martijn

Week 33

<div class="wpg-element paragraph">
16-08-2008 Door Pieter van Os
Kort voor zijn vakantie legde Laurens Borst, de zender­manager van Radio 1, voor de EO-radio nog eens uit wat hij hoopt te veranderen op de nieuwszender. Het moet minder afstandelijk. Dichter bij de belevingswereld van de luisteraar. ‘We moeten naar de toon van De Wereld Draait Door.’
Omroepmedewerkers kennen deze teksten van Borst. Net als zijn verlangen meer royalty-, auto- en computernieuws op de zender te krijgen. Maar in het interview ging hij een stap verder. Borst had zich geërgerd aan een VPRO-presentator die een gesprek voerde met twee bekende wetenschappers, waaronder natuurkundige Robbert Dijkgraaf. Al gaat Dijkgraaf door als kampioen toegankelijk uitleggen van ingewikkelde materie, Borst had er geen touw aan vast kunnen knopen. Waarom was niet gevraagd, bromde Borst: ‘Zeg professor, wat antwoord je aan je vrouw als ze ’s ochtends aan de keukentafel vraagt wat je vandaag gaat doen?’
Dat schoot journaliste Ingeborg Beugel in het verkeerde keelgat. In een woedende bijdrage aan het brancheblad De Journalist ging ze tekeer tegen de netmanager: de uitspraak was niet alleen seksistisch, maar ook reden voor ontslag. ‘Weg met die man.’
Achter het verwijt van seksisme schuilt de woede om de nieuwe zenderindeling. Vanaf volgende week zijn documentaires, langere reportages en onderzoeksjournalistiek verhuisd naar de avonden en de weekeinden. Beugel: ‘Radio 1 is ten prooi gevallen aan de niet aflatende nivelleringsdrift en debilisering van zijn overwegend manlijke baasjes.’ En: ‘Hilversum was al een verschraald landschap, met plannen als die van Borst (en de NOS) wordt het een talentloze woestijn.’
Zwaar op de hand Een van die programma’s die volgens de journaliste nog wel door de beugel kan, is De Ochtenden van de VPRO. En het onderzoeksjournalistieke Argos. Ze verliezen hun prominente plaats op de zender. De Ochtenden gaat naar middagen en de titel houdt dus op te bestaan. Hoe hoog dat de VPRO-makers zit, bleek afgelopen zaterdag opnieuw bij de begrafenis van Gerard Legebeke, de eindredacteur van Argos en een van de breinen achter De Ochtenden. VPRO-eindredacteur Kees Schaepman plaatste het einde van De Ochtenden in een symbolische lijn met Legebekes overlijden. En niet alleen bij de VPRO bestaat ergernis over de nieuwe zenderindeling. Henk van Hoorn, voormalig hoofdredacteur van de NOS-radio en nog altijd invloedrijk radioman, betreurt ‘de hang naar lucht en licht’. Die toont zich vooral in de beloning van de radiomakers van de KRO, die op hun beurt hebben beloofd ’s ochtends op de radio door te zullen praten met de gast van het ontbijtprogramma op de tv. ‘Niet echt een teken van trots,’ zegt een omroepmedewerker verbolgen.
Van Hoorn: ‘Radio 1 is vaak zwaar op de hand en bij tijd en wijle ook behoorlijk saai. Dus er is wel een probleem. Maar ik denk niet dat het verstandig is om ook van Radio 1 een soort Radio 2 te maken. Als methode om meer mensen te lokken, zal het nieuwe plan vast werken. Het succes van het vederlichte Radio Tour de France bewijst dat wel. Maar wil je dat alles op elkaar gaat lijken? Ook Radio 5 is overdag al geen zender meer voor debat en documentaires. Waar moet de luisteraar naartoe die verlangt naar serieuze informatieve programma’s?’
VPRO-man Kees Schaepman wijst er nog eens op dat Borsts plannen niet uit financiële nood zijn geboren. ‘Hij gelooft echt in zijn popularisering. Toch vind ik het nogal armoedig, zelfs als je het met hem eens zou zijn, om programma’s met enige ambitie te verbannen naar de marge. Het zou veel interessanter zijn om te praten over manieren waarop die programma’s een groter publiek kunnen bereiken.’
Want ook Schaepman erkent dat er een probleem is. Het marktaandeel van de zender daalde de laatste vijf jaar van negen naar zeven procent. Daar staat tegenover dat de veelgeprezen zender BNR nog altijd niet meer dan 0,5 procent marktaandeel bezit.
Wouter Kurpershoek, momenteel presentator bij EénVandaag maar jarenlang als correspondent verbonden aan Radio 1, ging onlangs met Laurens Borst in debat over de popularisering. ‘Waar ik me niet comfortabel bij voel, en dat is het punt dat ik in dat debat probeerde te maken, is dat de discussie sinds het overlijden van Fortuyn altijd gaat over de vraag: wel of niet op de hurken. Terwijl de discussie eigenlijk moet gaan over de vraag: hoe ver moeten makers op de hurken gaan? Waar houdt populariseren op?’
Voordat de roep om popularisering luid werd, bestond vooral het verlangen naar minder overlappingen en, lomp gezegd, naar meer eenvormigheid. Want het amalgaam van verschillende omroepen zou de ‘herkenbaarheid’ van de zender in de weg staan. Het resultaat was de creatie, dertien jaar geleden, van het Radio 1 Journaal. Dat dagelijkse actualiteitenprogramma was tevens het antwoord op de talloze consultancybureaus die, op uitnodiging, in hun rapporten over Hilversum hadden geconcludeerd dat verschillende redacties vaak hetzelfde doen.
Vijfjaarlijkse telling Helaas hebben de efficiëntieslagen die uit hun adviezen volgden, geleid tot een ergerlijke eenvormigheid, een klacht die tegenwoordig zelfs valt te beluisteren op de werkvloer bij de NOS, grote boosdoener in de ogen van de andere omroepen. Want waar vroeger de nieuwsredacties van de verschillende omroepen nog wel eens voor een andere invalshoek kozen bij dezelfde kwestie of hetzelfde nieuwsfeit, verspreidt de NOS via teletekst, website, radio en televisie voortdurend hetzelfde nieuws, met dezelfde invalshoek, hetzelfde commentaar, dezelfde deskundigen en dezelfde oneliners.
Te veel van hetzelfde is de dood in de pot, legt oud-hoofdredacteur van de NOS-radio Henk van Hoorn uit. Maar het verlangen van alle omroepen (‘te veel’, volgens Van Hoorn) om zich te profileren in de concurrentie met anderen, maakt het tegelijkertijd nagenoeg onmogelijk om van Radio 1 een succes te maken. Efficiëntieverbetering en het verlangen naar een eigen geluid van de zender staan haaks op de verwoede pogingen van de omroepen zich te profileren. En die zullen in de komende maanden in heftigheid alleen maar toenemen, omdat de vijfjaarlijkse telling er weer aankomt. De mediawet eist van de omroepen dat ze op dat meetmoment minimaal honderdvijftigduizend betalende leden hebben, een aantal waarover de nervositeit groot is, en niet alleen bij kleine omroepen als Llink en Max.
Opvallend genoeg verliest het Radio 1 Jour­naal in het nieuwe zendschema de middagedities. In ruil daarvoor mag ze met nieuwsflitsen inbreken in andere programma’s. Volgens Borst zal dat zo’n acht keer per dag gebeuren. Van Hoorn zegt dat het mooi klinkt, maar waarschuwt: ‘Overschat niet het aantal keren dat er werkelijk urgent nieuws is op één dag. De voorbeelden die Borst geeft zijn het oppakken van Karadzic of een heftig Kamerdebat. Daar zijn er niet acht van per dag. En dus vergroot je het risico op canards. Breek je in om een brand te melden in Eindhoven, blijkt een uur later de zaak in no time geblust. Met dat soort nieuws vervreemd je de luisteraar evengoed van je als met saaie, taaie programma’s.’
</div>

Radio 1 reorganiseert. Op de hurken

<div class="wpg-element paragraph">
16-08-2008 Door Pieter van Os
Geen Nederlander durft het nog: Nederland bewieroken als ‘tolerant’, ‘open’ en ‘betrouwbaar’. In het buitenland gebeurt het nog wel. De Amerikaanse anarchist en gepensioneerde bibliothecaris Richard Kempton doet het bijvoorbeeld in zijn onlangs gepubliceerde boek Provo. Amsterdam’s Anarchist Revolt, het resultaat van een jarenlange studie naar de Provo-beweging.
Zelf keek ik al jaren uit naar de eind­versie van de tekst. Want toen ik Kempton twintig jaar geleden voor het eerst ontmoette, vertelde hij er al over. Dat was in San Francisco. Kemptons fascinatie voor de Nederlandse provobeweging vond ik destijds opmerkelijk, omdat ik, zestien jaar, in de zonnige ambiance van Californië juist vol was van Amerika, niet van Nederland. 
Bovendien was San Francisco de plaats die zelf een minstens even roemrucht jaren zestig verleden had als het ‘magies sentrum’ in Amsterdam. Dat bevestigde Kempton en trots leidde hij me rond in dat ‘andere Amerika’, dat met enig speuren altijd weer groter lijkt dan vaak gedacht. Er bleek in die dagen zelfs een trotskistische boekhandel in San Francisco. De klanten ervan werden geacht net zo neerbuigend te praten over de neo-marxistische boekhandel aan de andere kant van de stad als de eigenaar. 
Wandelend van gebouwen die ooit dienst hadden gedaan als Californisch anarcho-syndicalistisch bolwerk, naar woonhuizen van voor mij volstrekt onbekende Steinbeckadepten, hield Kempton niet op te praten over zijn ervaringen, jaren eerder, in Amsterdam, over Nederlandse woorden, Nederlandse gebruiken – althans in zijn ogen – en de voorhoedepositie van een land dat hem niet alleen zijn grote liefde had geschonken, maar ook hernieuwde hoop in de mensheid. No less. 
Geïntrigeerd geraakt door deze Amerikaanse Provofan, bracht ik twee jaar later een zonnige kerst bij hem en zijn Nederlandse vrouw door. Ik kwam er in aanraking met een fenomeen dat de historicus James Kennedy vele jaren later mooi zou verwoorden, ondermeer in het artikel ‘radicale bekeringen’. Kennedy is een aanzienlijk bekendere Amerikaanse Nederlandwatcher dan Kempton, en van andere politieke snit, maar ook getrouwd met een Nederlandse vrouw. In een poging Nederlanders hun eigen zucht tot consensusvorming uit te leggen, de ‘radicale bekeringen’ uit de titel van het artikel, vertelt Kennedy dat het in Amerika veel gewoner is om je standvastig en voor altijd te wentelen in de principes van de eigen subcultuur, al is die cultuur hopeloos uit de mode. Terwijl in Nederland ‘de beschermers van de oude orde [&#8230;] hun oude principes overboord gooien en de nieuwe ideeën in hun armen sluiten,’ zoals Kennedy schrijft, is het in Amerika niet on­gewoon om je met enkele gelijkgestemden terug te trekken op een eiland van het eigen gelijk, in een zee van tegenstand. Daarom kom je zelfs vandaag de dag in Amerika hippies tegen. Ze zijn oud en stakkerig, net als hun fel­gekleurde Volkswagenbusjes met vlinder­stickers. Maar ze zijn er wel, en ze peinzen er niet over de zaak te verraden door zich aan te passen aan nieuwe modes en inzichten.
Ook Richard Kempton zat in 1989 op zo’n eiland. Terwijl we samen naar een van de laatste bioscopen in San Francisco reden waar films werden vertoond die zijn veertienjarige dochter ‘smerig’ noemde, hijzelf ‘libertair’ en de goegemeente ‘softporno’ (later zou RTL deze films nog jarenlang uitzenden in nachtelijke uren), vroeg ik hem of hij dacht dat de sfeer uit de late jaren zestig Amerika ooit opnieuw zou aandoen. Ja, zei hij, daarvan was hij overtuigd. Al is het tijdsgewricht nu materialistisch, legde hij uit, over een jaar of tien zou alles weer anders zijn. ‘Het progressieve levensgevoel is volgens Kempton,’ zo staat in mijn aantekeningenboekje van die tijd, ‘evengoed onderhevig aan conjuncturele golven als de groei van de kapitalistische economie.’
Creatieve energie Denkt hij dat nog steeds? De uitgever, Autonomedia, lijkt de conjuncturele opgang van het progressieve levensgevoel met Kemptons 158 pagina’s tellende studie in elk geval een handje te willen helpen. Volgens de cover gaat het hier namelijk niet louter om een samenvatting voor een Engelstalig publiek van de gebeurtenissen rond een Nederlandse fenomeen uit de tegenbeweging, maar om een poging om ‘hedendaagse lezers te inspireren met de ervaringen en experimenten van Provo.’ De hoop van Autonomedia, uitgever van anarchistische, poststructuralistische en neo-marxistische boeken, is zelfs dat lezers dankzij het boek ‘strategieën’ ontwikkelen. Deze ‘bijdrage aan onze geheime geschiedenis van onderen’ moet zorgen ‘voor een connectie tussen verleden en heden’, aldus het voorwoord, opdat ze ‘besmettelijk blijkt en anderen infecteert met de drang om Provo’s leiding te volgen.’ Zowel dat ‘geheime’ als de hoop op ‘besmetting’ zegt iets over de politieke ernst waarmee de marginale, maar in absolute aantallen niet geringe extreme linkervleugel in Amerika opereert.
Maar Kempton is zelf aanzienlijk minder ernstig dan zijn uitgever. Op bezoek in Amsterdam, op een mooie julimorgen van dit jaar, vertelt hij in een zelfrelativerend betoog vol kwinkslagen over zijn worstelingen met ‘de mensen van de uitgeverij’ en de bloed­ernstige afnemers van hun producten. Die denken volgens hem Hegeliaans. ‘Via these en antithese heeft de geschiedenis voor hen doel en bestemming. Aanvankelijk kenden ze Provo helemaal niet, maar vanaf het moment dat ze een eerdere versie van mijn boek hadden gelezen, wisten ze zeker dat dit fenomeen onderdeel moest zijn van het grote plan waarvan de geschiedenis is doortrokken. Daarom heb ik ook hoofdstukken moeten toevoegen over de relatie van Provo met de Franse situationisten, over Provo in België, over de betekenis van Sartres opvattingen voor een revolutionaire groep als Provo, en zo meer. Toch heb ik ondanks de druk van de uitgever proberen vast te houden aan mijn nadruk op de esthetische kracht van de Provo-manifestaties.’ 
Kemptons liefde voor Provo betreft vooral ‘het poëtische taalgebruik’, de ‘creatieve energie’. Kempton: ‘Het was een groot kunstwerk dat, zoals grote kunst betaamt, eenmalig was, niet te herhalen, en anders dan links Amerika denkt, ook te bewonderen los van welke hedendaagse wereldwijde ontwikkeling ook. Want al was Provo onderdeel van een internationale tegenbeweging uit een bepaalde periode in de geschiedenis van de mensheid, ze verdient meer te zijn dan een voetnoot bij de internationale gebeurtenissen van de jaren zestig.’ 
Klaas komt Richard Kempton werd in 1935 geboren uit joodse ouders in Los Angeles. Hij studeerde ­semitische talen aan de universiteit van Berkeley, bij San Francisco. Dat was nog voordat het instituut uitgroeide tot het centrum van de flower power, een hippiebeweging die haar naam dankte aan het lukraak planten, als daad van burgerlijke ongehoorzaamheid, van bloemen op naargeestige parkeerterreinen. Als ­zesentwintigjarige bracht Kempton tijd door in Parijs, om daar Frans te studeren. In datzelfde jaar, 1961, ontmoette hij de Nederlandse Suzanne Gerson, in Joegoslavië. 
Ze waren beiden vrijwilliger in een werkkamp, georganiseerd door de toenmalige regering van Tito. Suzanne Gerson was de dochter van twee Duitsers die zich in de jaren dertig in Nederland vestigden – haar joodse vader groeide uit tot een van de meest gezaghebbende Rembrandtkenners van Nederland. Kempton en Gerson trouwden in het stadhuis van Den Haag. In Berkeley schreef Gerson daarna voor een cursus linguistic anthropology een scriptie over het taalgebruik van Provo. Het onderwerp ­fascineerde haar man mateloos. Dat blijkt ook uit het boek, waarin Kempton meermalen benadrukt dat de ondoorgrondelijkheid van het Nederlands ervoor heeft gezorgd dat Provo internationaal niet de positie heeft gekregen, en pioniersreputatie, die de beweging volgens hem verdient. In het boek citeert hij ook graag zinnen in het Nederlands, een taal waarin hij kan lezen, niet spreken. 
Als dertiger bezocht Kempton enkele keren een happening van Robert Jasper Grootveld bij het Lieverdje in Amsterdam. Hij kan er nog eindeloos over vertellen. Net als over de ludieke teksten van de Provo’s. Alsof hij het nog nooit eerder aan iemand heeft verteld, neemt hij nog eens de actie ‘Klaas komt’ door, de tekst die plotseling overal in de stad opdook. Dat Claus von Amsberg uiteindelijk zou komen, een toevalligheid waar vooral Mulisch veel van heeft gemaakt, vindt Kempton ook nu nog van een prachtige schoonheid. Gestelde vragen brengen hem in zijn enthousiasme niet van de wijs, maar dat kan ook te maken hebben met de doofheid die hem in de laatste twintig jaar steeds hardnekkiger kwelt. 
Zijn breedsprakigheid moet hem ook parten hebben gespeeld bij de voltooiing van zijn manuscript. Hij heeft er lang over gedaan en zijn uitgever noemde een eerdere versie een ‘uncut gem’, wat niet vriendelijk was bedoeld. Toch is het eindresultaat opvallend overzichtelijk en zeker niet te lang. Het bevat een vrij feitelijke, chronologische reconstructie van de gebeurtenissen uit midden jaren zestig, met veel aandacht voor de happenings van Grootveld, de rellen voor het oude gebouw van De Telegraaf en het huwelijk van prinses Beatrix in 1966.
Gidsland Kemptons typisch Amerikaanse zelfverzekerde houding over de overtuigingskracht van de eigen idealen zorgde lange tijd voor enige spanningen in het gezin Kempton. Zijn Nederlandse vrouw was meer dan hij meegegaan met de tijd en kon haar ergernis over Kemptons versteende maatschappijvisie niet altijd verhullen. Inmiddels is zij overleden. Kempton is drieënzeventig en denkt ook genuanceerder over de huidige zeggingskracht van een historisch fenomeen als Provo. De beweging vormde een levend kunstwerk dat net als alle grote kunst moeilijk valt te herhalen. Zelfs ‘het levensgevoel’ dat erbij hoorde, zal wellicht niet meer terugkeren. Dingen gaan voorbij. Ik herinner hem aan zijn uitspraak uit 1989. ‘The frames of reference’ zijn veranderd, antwoordt hij, in de hele wereld.
Kempton lijdt niet onder dat inzicht. Hij blijkt nog altijd verliefd op het land van zijn overleden vrouw. Natuurlijk heeft hij gehoord over de recente discussies in Nederland over ‘islamificering’, dubbele nationaliteiten, en het verlangen van opeenvolgende regeringen om immigranten te vernederlandsen. Hij moet er een beetje om lachen. Hij is toch al in een uitstekend humeur, omdat hij die ochtend twee exemplaren van zijn boek heeft zien staan op een boekenplank in Scheltema, de boekhandel aan het Amsterdamse Koningsplein. Hij fantaseert wat het boek met Nederlandse lezers kan doen. Want al levert het historici geen nieuwe inzichten op bij hun pogingen de gebeurtenissen van de Provobeweging te reconstrueren, ook Kempton erkent dat wel, toch is het een fascinerend document. Door de projectie van de auteur laat het iets zien van de fascinatie voor Nederland zoals die ook nu nog bestaat in progressieve kringen in de rest van de wereld, in het bijzonder in Amerika. Nederland als baken, wellicht zelfs gidsland, in een tijd dat de inwoners zelf hopeloos met elkaar overhoop liggen over vragen van reconstructie, behoud, identiteit en afbakening.
Kempton wil graag nog een stap verder gaan, want alleen ‘fascinerend’ is voor hem niet genoeg. ‘Misschien kan het jullie enige zelfwaardering teruggeven.’ 
Dat brengt het gesprek op de politieke ­‘beweging’ Trots op Nederland, van het voormalige PSP-lid, gewezen gevangenisdirectrice en minister van Integratie Rita Verdonk. Haar stemmers blijken uit een recente peiling minder trots op Nederland dan hun landgenoten. ‘Het zou mij niets verbazen,’ zegt Kempton, ‘als juist zij die zich verdiepen in een beweging die de Nederlandse samenleving moedwillig en spelenderwijs wilde ontwrichten, daardoor juist weer enige trots op die samenleving terugvinden.’ 
</div>

Trots op anti-Nederland, een Amerikaanse anarchist over Provo

Monogamie &#038; economie
IN HET VERRE VERLEDEN WAARDEERDEN MANNEN vooral kwantiteit in vrouwen en kinderen. In traditionele, weinig ontwikkelde samenlevingen is dat nog altijd zo. De kwaliteit van kroost en echtgenotes is pas gaan tellen in ontwikkelde samenlevingen, waarin de hiërarchische positie minder wordt bepaald door niet-werkgerelateerd inkomen, als geërfd kapitaal, grond en bloedlijn.
Dit is zowel het uitgangspunt als de uitkomst van onderzoek door drie Israëlische economen. Onder de kop &#8216;The Mystery of Monogamy&#8217; publiceerde het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift American Economic Review een verslag van hun onderzoek. De economen baseerden de ontrafeling van het mysterie van de monogamie op gegevens over familiegrootte, welvaart en opleidingsniveau in Ivoorkust. Dat Afrikaanse land kent zowel monogame als polygame gezinnen. &#8216;Een van de voorspellingen van ons model,&#8217; zo licht Omer Moav telefonisch vanuit Jeruzalem toe, &#8216;zegt dat traditioneel rijke mannen die hun welvaart te danken hebben aan niet-werkgerelateerd inkomen, veel geld uitgeven aan verscheidene echtgenotes van lage kwaliteit. Vrouwen van hoge kwaliteit zullen er juist naar streven om de enige vrouw te zijn van een man van hoge kwaliteit, die een werkgerelateerd inkomen geniet.&#8217;
Met het woord &#8216;kwaliteit&#8217; doelt Moav op opleidingsniveau. Kennis. In economen-taal: human capital. Omdat dit &#8216;menselijk kapitaal&#8217; in ontwikkelde samenlevingen een bepalende rol speelt in de hoogte van het salaris en de plaats in de pikorde, zijn mannen geïnteresseerd geraakt in het produceren van intelligente kinderen. Daarvoor hebben ze een vrouw &#8216;van hoge kwaliteit&#8217; nodig. Niet iedere vrouw is dat. Het veroveren van zo&#8217;n vrouw &#8216;kost&#8217; mannen dus meer dan het huwen van vrouwen wier kwaliteit er louter in is gelegen veel kinderen te baren. De hoge prijs, zo gaat de economische redenering van Moav cum suis vervolgens, maakt dat &#8216;topmannen&#8217; in een ontwikkelde samenleving een offer brengen: ze accepteren de sociale norm slechts één vrouw tegelijk te trouwen. Moav: &#8216;Zelfs terwijl de ongelijkheid tussen mannetjes niet is afgenomen.&#8217;
Apenrots
Dat is winst voor de mannetjes onder aan de apenrots. In traditionele samenlevingen moesten die het zonder vrouw stellen. In monogame samenlevingen trouwen zelfs zij, zij het met een vrouw van lagere kwaliteit.
Zit er bij dit onderzoek geen addertje onder het gras? Misschien. Economen denken voornamelijk in prikkels, niet in historische realiteiten. Zo is het onwaarschijnlijk dat de geschiedenis van de mensheid geen rurale, traditionele samenleving telt waarin monogamie de strikte norm was. Neem de Europese Middeleeuwen. Moav reageert: &#8216;Maar monogamie als strikte norm heeft tot voor kort eigenlijk nooit bestaan. Polygamie was altijd en overal de praktijk, of het nu wettelijke erkenning verdiende of niet.&#8217;
Geraadpleegde antropologen blijken enthousiast over het onderzoek. Nienke Muurling, die cum laude promoveerde op een onderzoek naar huwelijkspraktijken in Mali, vertelt over de argumenten die Malinese mannen geven voor hun &#8216;veelwijverij&#8217;. &#8216;Ze zeggen dat ze veel kinderen nodig hebben voor hun oudedagsvoorziening en om te werken op het land. Dat bevestigt in zekere zin de theorie van de Israeliërs. Tegelijk denk ik inderdaad dat in meer kennisintensieve hoeken van de Malinese samenleving monogamie vaker voorkomt.&#8217; Muurling deed ook onderzoek naar Malinese families in Frankrijk. Anders dan volgt uit het onderzoek van Moav c.s., houden die families hun polygame praktijken in stand. Haar verklaring: &#8216;Culturele gebruiken veranderen niet ineens. Zeker niet onder immigranten die vasthouden aan hun identiteit in een verder volkomen nieuwe en vreemde wereld.&#8217;
Serieel monogaam
Strijdige beweringen komen wel van de in Amerika bekende antropologe Helen Fisher. De wetenschapper van de Rutgers Universiteit in New Jersey haalt graag de evolutietheorie erbij om uit te komen bij de bewering dat de mens &#8216;van nature&#8217; serieel monogaam is; altijd met zijn tweetjes, maar zelden een leven lang. Ze schreef recent zelfs over een &#8216;monogamie-gen&#8217;. De mens zou dat gemeen hebben met de prairiemuis. Evolutiebiologen hebben reeds gewaarschuwd voor de vergaande conclusies van de antropoloog Fisher. Sterker, ze blijken eerder genegen de Israëlische economen gelijk te geven, zo bevestigt de evolutiebiologe Hester Korthals Altes. &#8216;Verklaringen voor poly- of monogamie kun je inderdaad het beste in sociale omstandigheden zoeken. Polygamie komt immers wel in Afrika voor en niet meer in het Westen.&#8217;
De evolutiebiologe, verbonden aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, ziet wel biologische voordelen van polygamie in primitieve samenlevingen: &#8216;In een onzekere wereld, waarin kinderen ineens kunnen overlijden door oorlog, geweld of ziekte, is het verstandig om zoveel mogelijk nageslacht te hebben. Mannen zoeken daarom zoveel mogelijk vrouwen, terwijl een vrouw, die slechts in een beperkte periode vruchtbaar is, het sterkste en machtigste mannetje zoekt. Gevolg: polygamie.&#8217;
Maar dit is niet in strijd met het onderzoek van de economen. Dr. Korthals Altes haalt er zelfs twee recente onderzoeken van genetici bij die de these van de economen tenminste ten dele ondersteunen. De artikelen stonden enkele jaren geleden in het Journal of Molecular Evolution en tonen aan dat aanzienlijk minder mannen dan vrouwen hebben bijgedragen aan de samenstelling van onze huidige genenpool. Moav blijkt niet op de hoogte van deze onderzoeken, maar zo gaat dat in de gespecialiseerde wetenschap.

Veelwijverij is uit

Gedachten op maandagochtend
Iedereen die wilde laten zien dat hij bestaat, sloot zich afgelopen weekend aan bij de gay canal parade in Amsterdam. Duizenden homo’s, de burgemeester van Amsterdam, Kamerleden van GroenLinks en D66, bewindslieden van de PvdA. Sinterklaas voer maar liefst twee keer mee. Rita Verdonk, als zelfverklaard beschermvrouwe van Sinterklaas, was er niet. Of ook weer wel, maar dan geïmiteerd door een nicht met een masker en een groot roer in zijn knuisten.
Wanneer besta je? Wanneer besta je niet? Het zijn vragen van alledag nu de echte en virtuele wereld steeds meer door elkaar lopen. Is seks met minderjarigen strafbaar als het plaatsvindt in de virtuele wereld van ‘Second Life’? Terwijl justitie al lange tijd worstelt met deze vraag, blijkt het bedrijfsleven deze hoek van de virtuele wereld massaal te verlaten. Grote bedrijven als ING, Deutsche Post, Adidas, Dell en Mercedes hebben hun virtuele kantoren in Second Life gesloten. Het effect op hun omzet bleek te gering. Dan had Edward Davidson, ook wel ‘The Spam King’ meer bereikt. Hij verdiende tonnen aan het versturen van e-mailreclame. Wie schrijft die blijft, maar Davidson is niet meer. Hij werd veroordeeld tot eenentwintig maanden werkkamp, ontsnapte ?deze week en schoot zichzelf en zijn gezinsleden dood.
Van Davidson geen last meer, maar de ‘halfdoden’ spammen daarentegen des te meer. Het Duitse maandblad Neon bedacht een mooie term voor de ‘bijna virtuele’ mensen die via vriendensites als Hyves, LinkedIn, MySpace, StayFriends, Facebook en Schoolbank.nl plotseling verschijnen via de inbox van iedereen die zich bij zo’n site heeft aangemeld: Zombie-Freunde. ‘Sinds ik mij heb aangemeld,’ schrijft Anne Lemhöfer in het meest recente nummer, ‘hebben ze mijn e-mail geblokkeerd.’ Om het beeld te complementeren, liet het blad foto’s maken van gevaarlijke en vooral smerig ogende zombies die zich op de lezer proberen te storten. In de deuropening.
‘Laat die deur dan ook dicht!’ zullen verdedigers van de vriendensites opmerken. Maar Lemhöfer had kennelijk juist de virtuele vriendschapsnetwerken nodig om te ontdekken dat ook zij een product is van een geïndividualiseerde samenleving waarin je vervelende oud-klasgenoten (daar gaat haar verhaal voornamelijk over) naar welbevinden kunt verbannen uit je leven en gedachten. Want opvallend genoeg veroorzaakt het medium dat vaak getypeerd wordt als individualistisch, anoniem en zelfs ‘onecht’, hinder die verdraaid echt is, zo bewijst Lemhöfer.
Zie ook de man uit Helle­voet­sluis, die deze week werd aangehouden omdat hij automobilisten via de website ‘Hyves’ had opgeroepen om de A15 bij Rotterdam af te sluiten voor al het verkeer. Daarmee wilde hij protesteren tegen de hoogte van de brandstofaccijnzen. Het Openbaar Ministerie zag er een duidelijk geval van opruiing in en hield hem aan. Vergelijkbaar met ‘brand’ roepen in een schouwburg die niet in brand staat. Uit een zaak die daarop volgde, bleek dat meer dan honderd jaar geleden al de vrijheid van meningsuiting tenminste voor de rechter niet absoluut is. De man uit Hellevoetsluis hangt vijf jaar cel of 16.750 euro boete boven het hoofd. De reacties op internet zijn fors. ‘Mensen snappen schijnbaar nog steeds niet dat Nederland een politiestaat is,’ schrijft iemand die zijn reacties op het internet steevast ondertekent met ‘Brompot’. De kwestie zegt iets over de vermeende anonimiteit van internet. Hoe serieus moet je de mensen nemen die via een ‘vriendensite’ als Hyves opvattingen, verlangens en zelfs opruiende teksten kenbaar maken? Zijn ze virtueel en hun uitspraken echt, of andersom? En bestaat ‘Brompot’?
Maurice de Hond werd eerder veroordeeld vanwege laster, nadat hij via zijn website de klusjesman schuldig verklaarde in de zaak-Louwes. Nu kondigt hij aan in september te beginnen met een zogenaamd web 2.0-project voor sport. Het is bij hem nog meer dan bij anderen altijd de vraag: is het echt of niet? Bestaan de kansen die hij zijn eigen bedrijven, het internet, politici en veroordeelden toedicht werkelijk, of bestaan die slechts in zijn virtuele wereld? Rita Verdonk staat daarin momenteel op achttien zetels. (RvdG, PvO)
Overschat
Alexandr Solzjenitsyn
Solzjenitsyn was een groot man. Hij bracht ?de waarheid over de goelag naar buiten ?en trotseerde het naargeestige Sovjet-regime. Jammer alleen dat hij de afgelopen twintig ?uitgroeide tot een tierende anti-democraat ?met neo-tsaristische denkbeelden.
Onderschat
gay pride
Maar liefst vijf PvdA-bewindslieden deden ?afgelopen weekend mee aan het jaarlijkse roze dansfeestje in de Amsterdamse grachten. Slim stukje electorale profilering. Niemand die de ?sociaal-democraten nog kan verwijten dat ze nergens voor staan.
Mamma is boos
In de Amerikaanse campagne voor de presidentsverkiezingen groeit klein nieuws traditiegetrouw in een mum van tijd uit tot groot nieuws. Momenteel zorgt Kathy Hilton daarvoor. De moeder van televisiebekendheid Paris Hilton is woedend op presidentskandidaat John McCain. Hoe kon hij zijn tegenstander Barack Obama in een verkiezingsspotje vergelijken met haar dochter? McCain suggereerde dat Obama misschien wel net zo beroemd is als Paris en zangeres Britney Spears, maar dat hij daarmee nog niet een groot president is. Roem zegt immers niets over inhoud. Het was een ouderwets staaltje negative campaigning, dat zich nu tegen McCain dreigt te keren. ‘Hoe durft hij zo’n onzinnig filmpje te maken terwijl miljoenen Amerikanen hun huizen en hun banen verliezen?’ fulmineerde Kathy op de website huffingtonpost.com. Ze kondigde aan dat ze haar steun aan de campagne van McCain stopt. Eerder doneerde ze 4600 dollar aan de Republikeinse campagne. McCain reageerde beteuterd: ‘We wilden een humoristisch filmpje maken en dat is gelukt.’ (HEB)
28 procent van de dag
Basex, een onderzoeksbureau in New York, heeft berekend hoe kort de gemiddelde ?aandachtsspanne is van een ‘kenniswerker’. Oftewel iedereen die dagelijks achter ?een computer zit. Elke drie minuten, aldus het onderzoek van Basex, verlegt de westerse kenniswerker de aandacht. Even de mail checken, een telefoontje opnemen, een berichtje posten op een weblog, enzovoorts. Leidinggevenden moeten ?oppassen, aldus het onderzoeksbureau, want maar liefst 28 procent van de dag gaat op aan die veelal zinloze activiteiten, afleidingen waartegen de werknemer geen weerstand kan, of wil, bieden. Moeilijkheid: ook de leidinggevenden behoren tot de kring der kenniswerkers. (PvO)

Robert van de Griend

Week 32

Gedachten op maandagochtend
Deze week kreeg VVD-Kamerlid Henk Kamp het te kwaad. &#8216;Het lijkt wel of er een campagne van linkse rechters is om alles wat goed is aan de inburgering weer af te breken,&#8217; brieste hij in de media. Die &#8216;campagne&#8217; begon in Roermond, waar de rechtbank een eis vernietigde die het vorige kabinet aan gezinshereniging stelde: Nederlanders die hun buitenlandse partner naar Nederland willen laten komen, moeten honderdtwintig procent van het minimumloon verdienen. Kort erna bepaalde een Amsterdamse rechter dat het verplichte examen Nederlands voor gezinsherenigers in het land van herkomst onwettig is.
Rechterlijke macht versus gekozen volksvertegenwoordigers. De wind waait weer eens van West naar Oost, want in Amerika ergeren conservatieven zich al sinds de jaren tachtig aan het hoogste rechtscollege, dat in hun ogen &#8216;links&#8217; en &#8216;activistisch&#8217; is. Mooiste voorbeeld is het boek Courting Disaster, waarin oud-presidentskandidaat en &#8216;religieus leider&#8217; Pat Robertson beschrijft hoe het Hooggerechtshof bestaat uit &#8216;black-robed tyrants&#8217; die de macht van eerlijke, gelovige Amerikanen afpakken. Zoek op Amazon.com en je leest dat &#8216;customers who bought this item also bought&#8217; Men in Black. How the Supreme Court is Destroying America.
Ondertussen stoppen die linkse Amerikaanse rechters recordaantallen burgers achter de tralies. Nergens in de wereld zit zo&#8217;n hoog percentage van de bevolking opgesloten; iedere week manifesteert het vermeende &#8216;linkse gedoe&#8217; van de Amerikaanse rechters zich in merkwaardig hoge straffen voor niet al te schokkende delicten. Zo hangt er een zesjarige gevangenisstraf boven het hoofd van de zesenvijftigjarige Keith Walendowski, die afgelopen zaterdag de openbare orde verstoorde door in de eigen tuin met een geweer op zijn eigen grasmaaier te schieten. Omdat het ding niet wilde starten. &#8216;Ik kan dat doen,&#8217; verklaarde Walendowski, &#8216;omdat het mijn grasmaaier is en mijn tuin, dus ik mag erop schieten als ik dat wil.&#8217; Quod non, want regels zijn regels.
Dat is internationaal en van alle organisaties. Zelfs Al-Qaida blijkt er een vrij gangbare en bureaucratische wijze van verantwoording op na te houden. Uit memoranda, brieven en kasboeken, die door Amerikaanse militairen werden meegenomen uit verlaten Afghaanse trainingskampen, blijkt dat de nummer 1 evil do-er kort voor de aanslagen op het WTC geplaagd werd door een bonnetjesaffaire. Al-Qaida-leider Muhammad Ataf schreef in een pittige brief aan de explosievenexpert Abu Khabab dat die zich binnenkort uitgebreid diende te verantwoorden voor talloze slordige declaraties. &#8216;Ik ben werkelijk geschokt over wat je hebt gedaan.&#8217; Khabab had geweigerd een bonnetje in te leveren bij de Al-Qaida-&#8216;accountant&#8217; voor de vijfenzeventigduizend roepies die hij had gekregen om zijn familie in Egypte te bezoeken. Ook had hij nooit de airconditioner teruggegeven die niet van hem, maar &#8216;van alle broeders&#8217; was. Daarnaast had hij tijdens een ziekteverlof onterecht drieduizend roepies aan zijn salaris laten toevoegen, en had hij memo&#8217;s meegenomen die het &#8216;Sharia-instituut&#8217; toebehoorden. Bovendien, zo benadrukte de geschokte Ataf in zijn brief, moest Khabab de aan hem uitgeleende auto zo spoedig mogelijk terugbrengen naar &#8216;het Al-Qaida gasthuis&#8217;.
Enkele van de &#8216;broeders&#8217; van Ataf worden momenteel berecht door militaire tribunalen in Amerika. De geldigheid van die tribunalen wordt door hun advocaten tot aan het Hooggerechtshof aangevochten. Een inmiddels bekende strategie, vooral onder oud-politici. Deze week werd bekend dat Radovan Karadzic in navolging van Slobodan Milosevic de autoriteit van het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag betwist. Nog opvallender was dat Desi Bouterse opnieuw de rechtszaak tegen hem en elf andere verdachten van de Decembermoorden wist uit te stellen door de rechter van partijdigheid te betichten. Het argument van zijn raadsman: de echtgenoot van de rechter geeft vechtsportlessen in een sporthal die toebehoort aan de politieke partij van Bouterses grote rivaal Venetiaan. En, o schande, de echtgenoot blijkt daarvoor geen huur te betalen. De rechtszaak werd voor onbepaalde tijd uitgesteld.
Intussen zag Henk Kamp zich gesteund door minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin, die in hoger beroep ging tegen de uitspraken van de rechters in Roermond en Amsterdam. De minister toonde zich minder gefrustreerd dan Kamp. &#8216;De rechters doen hun werk.&#8217; Maar even gedecideerd: &#8216;Er zijn soms onderwerpen waarover juristen van mening kunnen verschillen.&#8217; (RvdG, PvO) V
Overschat
Carla del Ponte
Negen jaar lang verklaarde Carla del Ponte, hoofdaanklager van het Joegoslavië-tribunaal, dat de arrestatie van Karadzic nabij was. Negen jaar lang lukte dat niet. Een half jaar na Del Pontes vertrek zit de Bosnisch-Servische schurk plots in de cel. Pech? Of slechte timing?
Onderschat
Carlos Sastre
Carlos Sastre deed altijd leuk mee in de Tour de France, maar een winnaar was hij nooit. In de herfst van zijn carrière pakt de drieëndertigjarige Spanjaard nu de grootste wielerprijs ter wereld. Op schone wijze? Laten we het hopen.
billen op de vlag
In Rwanda schalden de luidste oproepen tot beestachtigheid uit de radio. In Kenia kwamen ze via blogs en sms-berichten. Chinezen hacken westerse sites waarop aardige woorden staan over Tibet. Op Facebook zijn groepen te vinden als &#8216;Kosovo is Servisch&#8217;. En het zogenaamde &#8216;Podblanc&#8217; biedt alle voorstanders van &#8216;blanke belangen, cultuur en politiek&#8217; een alternatieve Youtube vol racisme. Toch kunnen de wereldwijd groeiende nationalistische gevoeligheden ook zonder de allernieuwste communicatietechnologie. Dat bewees een kwestie in Peru deze week. De showgirl Leysi Suarez had zich naakt laten fotograferen op een paard, voor een vrij onschuldig ogend weekbladomslag. Moeilijkheid: de Peruaanse vlag diende als zadel. Het bracht vooral de minister van Defensie tot grote woede. Inmiddels heeft de regering laten weten over te gaan tot vervolging van Suarez. Haar hangt vier jaar gevangenisstraf boven het hoofd. (PvO)
30 miljoen
Het aantal bomen dat de wereldwijde boekenindustrie jaarlijks vernietigt. Ter vergelijking: Nederland telt naar schatting 500 miljoen bomen. Of: het milieuprogramma van de VN wil voor het einde van 2009 zeven miljard nieuwe bomen hebben geplant. Ethiopië plantte er afgelopen jaar 700 miljoen.
Is het e-boek een oplossing? Dat is de vraag, zegt Tyson Miller, oprichter van Green Press Initiative. Elk traditioneel boek is qua CO2-uitstoot goed voor ongeveer een kilometer autorijden. Door de elektriciteit die benodigd is voor vervaardiging en gebruik komt het e-book tot een veelvoud daarvan. Maar ook dan geldt: hoeveel e-books zijn er in omloop? En hoe vaak wil een lezer een nieuwe? (PvO)

Week 31

De pensioengerechtigde leeftijd
Zelden haalt een betrokkene in de discussie over de pensioengerechtigde leeftijd de geschiedenis erbij. Zelfs Donner niet, die volgens zijn politieke tegenstanders te vaak vrij theoretiseert over de kwestie. Zoals twee weken geleden in De Telegraaf, toen hij opperde dat het voorstel van de commissie Bakker niet voldoende is. Bakker stelt voor om vanaf 2016 in stappen van een maand per jaar uit te komen bij een AOW-gerechtigde leeftijd van 67 jaar in 2040. Of eind mei, toen Donner in de nota &#8216;Men is zo oud als men zich voelt&#8217; voorstelde dat de verplichte pensioenering uit de cao wordt geschrapt.
Wel, bij deze dan enige geschiedenis. Het eerste door de overheid uitgekeerde pensioen kwam er dankzij de Duitse staatsman Otto von Bismarck. In 1889. De man was toen zelf 74 jaar, de gemiddelde levensverwachting in Duitsland 45 jaar. Alleen de allertaaisten haalden de door Bismarck bedachte pensioengerechtigde leeftijd van 70. Daarna werd de pensioengerechtigde leeftijd ingezet als onderdeel van loononderhandelingen, en 70 werd 65. Nederland nam dat over in 1957, onder het vierde kabinet Drees. Het betekende destijds dat de oudste zeven procent van de bevolking niet meer hoefde te werken. Als dat percentage vandaag de dag als maatschappelijk wenselijk zou gelden, zo berekende een heldere geest bij Het Financieele Dagblad, dan zou Donner 72 jaar als AOW-gerechtigde leeftijd moeten nemen. Veel hoger dan de 67 jaar van de commissie-Bakker, en ook meer dan de 70 die de 59-jarige Donner zelf oppert.
Maar 65 werd internationaal een nagenoeg heilig jaartal. Tot in de jaren tachtig, toen verschillende Europese regeringen poogden de werkloosheid te bestrijden met arbeidstijdverkorting en vervroegde uitdiensttreding (vut). In Frankrijk leidden deze regelingen er zelfs toe dat in 2005 nog slechts 37,8 procent van de mensen tussen de 55 en 64 jaar een baan had en dat sommige ambtenaren al op hun 50ste mochten afzwaaien. De situatie in Frankrijk is nog nauwelijks veranderd. Toen onlangs een groot Frans bedrijf in India overnamegesprekken ging voeren met een 72-jarige Indiase CEO, moest het via een plaatsingsbureau van topondernemers veel moeite doen om iemand te vinden die tenminste ouder was dan 55.
Opvallend genoeg blijft de gemiddelde levensverwachting groeien. Momenteel is die in Nederland 79,5 jaar. Daar komt bij dat een 65-jarige vandaag de dag door de medische vooruitgang nog niet oud is. Hoogleraar ouderengeneeskunde aan de Universiteit van Leiden zei deze week tegen NRC Handelsblad: &#8216;Mensen van 75, díé zijn oud. Tot die leeftijd is er in de regel niets aan de hand.&#8217; Dat is ook te zien in de laatste Indiana Jones-film, waarin een montere Harrison Ford (65) opnieuw de titelrol speelt. Ook maakt de Amerikaanse presidentskandidaat John McCain geen uitgebluste indruk, hoewel hij de oudste presidentskandidaat ooit is. Al moet gezegd: McCains leeftijd, in augustus 72, wordt door vriend en vijand als zijn achilleshiel gezien. Het democratische congreslid Murtha was het hardst in zijn kritiek. Hij meende dat John McCain een slechte president zal zijn, want dat is &#8216;geen oudemannenbaan&#8217;. Murtha is zelf 75 jaar oud.
Onhandige intellectueel
In Nederland is de gemiddelde leeftijd waarop het werk wordt neergelegd 62. Het CBS gaat uit van een gemiddelde levensverwachting van 82 jaar in 2050. Het idee dat sociale rechtvaardigheid op alle terreinen afkalft, blijkt hiermee toch tenminste op één terrein aantoonbaar onjuist. Toch beklaagden de afgelopen dagen nagenoeg alle politici zich over Donner. Ook zijn geloofsgenoten van het Christelijk Nationaal Vakverbond, zo leert een telefoontje naar vice-voorzitter Rienk van Splunder, vinden dat Donner zijn mond had moeten houden. Splunder: &#8216;Het kabinet verzekerde ons dat de verhoging van de leeftijd niet aan de orde is. Dat staat ook in het regeerakkoord. Voorlopig belooft ze ook niets te doen met de aanbeveling van de commissie-Bakker. Nu Donner nog geen twee weken na die belofte dit balletje opgooit, schendt hij het vertrouwen van de vakbonden.&#8217; Van Splunder vraagt zich zelfs af of het CDA hierdoor op dit punt nog wel een &#8216;betrouwbare partij&#8217; is.
Van Splunder schetst een beeld van Donner als politiek onhandige intellectueel. &#8216;Tekenend is dat hij direct na het interview met de Telegraaf met een grote doos vol boeken op reis ging naar Italië.&#8217; Hierin echoën de woorden van PvdA-Kamerlid Tichelaar, die in reactie op Donners uitspraken zei: &#8216;We hebben geen behoefte aan dit gefilosofeer.&#8217;
Toch is het geen gek idee om de politiek te laten sturen door ideeën. Of om inhoudelijk in te gaan op de gedachten van Donner, al was het maar omdat het probleem niet zal verdwijnen &#8211; zo getuigen de vele recente maatregelen in andere Europese landen. (In Engeland is de pensioengerechtigde leeftijd bijvoorbeeld 68 in 2044. In Duitsland 67 in 2012 voor iedereen die na 1963 is geboren, en in Spanje mag iedereen met goedkeuring van zijn werkgever doorwerken tot zijn 70ste).
Ook kan dat openlijke &#8216;gefilosofeer&#8217; lang vergeten stemmen terugbrengen in het debat. Zoals die van wijlen Pieter Johan Roscam Abbing, een socialistische dominee die als hoogleraar wijsgerige ethiek tevens belangrijk opiniemaker was in de protestants-christelijke wereld van Splunder en Donner. In 1973 verscheen zijn boek De eerlijke inkomensverdeling. Roscam Abbing oppert daarin de hoogte van inkomens te koppelen aan het plezier en ongenoegen dat wordt beleefd aan het uitoefenen van een beroep. Hoe vervelender het werk, hoe groter de beloning moet zijn.
Omdat de arbeidsmarkt wordt gedomineerd door vraag en aanbod (twee woorden die opvallend zelden voorkomen in het lijvige boek van Roscam Abbing) zijn de voorstellen die de ethicus doet onwerkbaar. Pogingen ertoe vereisen bovendien een onaanvaardbare hoeveelheid overheidsdwang. Toch kunnen de gedachten van iemand als Roscam Abbing het gesprek over de pensioengerechtigde leeftijd alleen maar meer ziel geven. Want ongehinderd door te veel cijfers van CBS, Rekenkamer en ministerie van Financiën, zal elke vrije gedachtewisseling over de kwestie uitkomen bij het gelijk van de vakbonden als het gaat om zwaar lichamelijk en geestdodend werk, en bij het ongelijk van de vakbonden als het gaat om arbeid die de werkende meer voldoening verschaft dan een onmetelijk grote zee aan vrije tijd. Grote vraag tussen al dit gelijk blijft natuurlijk wel waar de grens ligt tussen energieschenkend en energievretend werk. Mag Mick Jagger, inmiddels met AOW, ook volgende week nog blijven zingen? Roscam Abbing zou geen enkel bezwaar hebben gezien in het geven van een antwoord op deze vraag. Donner zou voor Jagger misschien zelfs een uitzondering willen maken en de Brit al veel eerder met pensioen hebben gestuurd.
Zo&#8217;n gedachte-experiment laat zien hoe paternalisme tot uiterst onaangenaam overheidsbeleid kan leiden. Tegelijk is juist in een liberale samenleving waarin zelfbeschikkingsrecht wordt gevierd, voor iedereen duidelijk dat veertig jaar in de metaalindustrie een andere behandeling verdient, ook van de politiek, dan veertig jaar papier verschuiven door ambtenaren, advocaten of weekbladredacteuren. En erover &#8216;filosoferen&#8217; kan al helemaal nooit kwaad.

Lobbyen in Washington
Op een middelbare school in het stadje Billings, in de staat Montana, zei Barack Obama het luid en duidelijk: &#8216;Na bijna dertig jaar in Washington ziet John McCain niet meer wat voor ons inmiddels volkomen helder is: dat lobbyisten niet zomaar onderdeel zijn van het systeem, maar onderdeel van het probleem.&#8217; Enkele dagen daarvoor &#8211; het was laat in mei &#8211; had McCain, de Republikeinse presidentskandidaat bij de komende verkiezingen, een van zijn belangrijkste campagnemedewerkers aan de kant gezet vanwege zijn banden met lobbygroepen. Dit voormalig Congreslid uit Texas was de vijfde op rij die de campagne van McCain moest verlaten in verband met lobbyactiviteiten. Pijnlijk, omdat ook McCain van zijn verklaarde weerzin tegen lobbyisten een centraal punt van de campagne heeft gemaakt. Hij heeft bovendien een reputatie hoog te houden als strijder tegen de groeiende invloed van lobbyisten in Washington.
McCain liet het er niet bij zitten en reageerde op Obama&#8217;s speech door publiekelijk aandacht te vragen voor de aanzienlijk meer ontspannen regels die Obama hanteert ten aanzien van lobbyisten in zijn gevolg. Ook riep McCain zijn Democratische tegenstrever op eerlijk te zijn over &#8216;de lange lijst federale lobbyisten die hem adviseren over beleidskwesties&#8217;.
Spilzucht
Sindsdien proberen beide kandidaten elkaar te overtreffen in hun uitgesproken weerzin tegen de lobbyisten. Dat is begrijpelijk. In de afgelopen jaren ontstond commotie, ook buiten Washington, door enkele omkoopschandalen waarbij prominente lobbyisten waren betrokken. Tegelijkertijd is de invloed van de lobbyisten in de regeringsperiode Bush jr. alleen maar toegenomen, waardoor de walging nog verder is gegroeid. Het aantal in DC geregistreerde lobbyisten verdubbelde in de laatste zes jaar, om in 2007 uit te komen op 34.750. Dat zijn tachtig lobbyisten per afgevaardigde. En 347 per senator.
Ook de bedragen die lobbyisten hun klanten rekenen, verdubbelden in vijf jaar tijd. Vorig jaar, zo berekende het Center for Responsive Politics, betaalden bedrijven gezamenlijk 2,81 miljard dollar aan enkele grote lobbyfirma&#8217;s. Hierbij zijn dan nog niet eens de bedragen gerekend die bedrijven rechtstreeks in de partijkas van politici storten.
Het effect van dat lobbyen is goed te meten. Het aantal regelingen dat het bedrijfsleven meer dan honderd miljoen per jaar kost, is in dezelfde jaren met vijftien procent gedaald. Tegelijk zijn de overheidsuitgaven in Amerika sinds 2000 met maar liefst 32 procent gegroeid. En dat onder een Republikeinse president die zegt te geloven in een kleine overheid. (Alleen onder de Democratische president Johnson, die onder Republikeinen doorgaat als de Sinterklaas van de Amerikaanse staatshoofden, kwam de groei van de overheidsuitgaven in de buurt van het spectaculaire cijfer dat Bush cum suis genereerden.)
Natuurlijk, een deel van deze groeiende spilzucht heeft te maken met de oorlog in Irak. Maar er worden jaarlijks ook miljarden dollars uitgegeven aan &#8216;speciale projecten&#8217; via zogenaamde earmarks. Het &#8216;oormerk&#8217;, of &#8216;ezelsoor&#8217; is een belangrijk instrument in het verbond van Washington met de lobbyisten. Als een wet eenmaal is goedgekeurd door het Congres maar nog niet door de president is ondertekend, kunnen Congresleden er nog extra bepalingen inschuiven. Deze extra bepalingen, de &#8216;earmarks&#8217;, maken geld vrij voor projecten waarmee Congresleden hun stemmers in de eigen staat plezieren. In de afgelopen jaren werd jaarlijks meer dan dertig miljard dollar op deze manier vrijgemaakt, drie keer zo veel als in de jaren negentig.
Holbewoners
De grens tussen lobbyen en ordinaire omkoping is dun. Een berucht voorbeeld is dat van lobbyist Jack Abramoff, een vertrouweling van de Republikeinse partijstrateeg Karl Rove. Abramoff had voor zes indianenstaten geregeld dat ze casino&#8217;s mochten blijven uitbaten zonder veel belasting te betalen. Tegelijk organiseerde hij oppositie tegen deze inheemse volkengroepen, opdat ze hem nog meer zouden betalen om hun speciale positie te behouden. In totaal betaalden de Native Americans Abramoff 82 miljoen dollar. In ruil daarvoor, zo bleek tijdens de rechtszitting, noemde de lobbyist zijn klanten in vertrouwelijke mails &#8216;holbewoners&#8217; en &#8216;idioten&#8217;.
Tot afgrijzen van het Republikeinse partijestablishment leidde John McCain de Senaatscommissie die de wandaden van Ambramoff publiek maakte. McCain trok daarbij fel van leer en concludeerde: &#8216;Het systeem is kapot.&#8217;
Zo kapot, dat het misschien niet meer valt te repareren, ondanks de daadkrachtige retoriek die beide presidentskandidaten momenteel loslaten op de lobbybranche. Want er zit een adder onder het gras: lobbyen werkt. Dat is nu ook bevestigd door onderzoek dat drie bedrijfseconomen vorige maand publiceerden.
De drie wetenschappers verdeelden Amerikaanse beursgenoteerde bedrijven in twee groepen: een groep die wel geld uitgaf aan lobbykantoren en een groep bedrijven die dat niet deed. In drie jaar tijd bleken de actief lobbyende bedrijven meer winst te genereren dan de bedrijven die geen aanwezigheid in DC hadden gekocht. En niet zo&#8217;n beetje ook: het verschil bleek maar liefst acht procent. Voor grote multinationals betekent dat een verschil van honderden miljoenen dollars.
Miljonair
Behalve prachtige getallen en grafieken (zie vn.nl) geeft het onderzoek een aardig inzicht in de bedragen die bedrijven spenderen aan lobbyfirma&#8217;s. Zo heeft General Electric de grootste lobbypot: 18,7 miljoen dollar op jaarbasis. Ook zijn de stijgende inkomens van de lobbyisten terug te vinden in het onderzoek. Oud-politici kunnen in een klap miljonair worden door naar K Street te verhuizen, de straat in Washington waar de meeste lobbyfirma&#8217;s kantoor houden. Er is daardoor zelfs een kleine industrie ontstaan. Het is inmiddels zover dat zo&#8217;n vijfhonderd, veelal zwarte inwoners van DC, een bescheiden inkomen genereren met in de rij staan voor commissievergaderingen van het Congres. Voor gemiddeld twintig dollar per uur houden zij een plaatsje warm voor een lobbyist. Die kan zijn tijd immers aanzienlijk rendabeler doorbrengen.
Het succes van lobbyisten en hun salarissen verschaffen beide presidentskandidaten nog een andere dan een electorale reden om te hoop te lopen tegen de makelaars in invloed: er is ook een financiële prikkel. De stijgende inkomens van de lobbyisten hangen direct samen met de groeiende salariseisen van de eigen campagnemedewerkers. Om goed ingevoerde persoonlijk medewerkers niet te verliezen aan de lobbyfirma&#8217;s, betalen Amerikaanse politici tegenwoordig al jaarsalarissen van boven de driehonderdduizend dollar.
Probleem met deze redenering is wel dat als Obama en McCain het voor elkaar krijgen het arbeidsaanbod voor lobbyfirma&#8217;s te laten dalen terwijl de vraag naar lobbywerk uit het bedrijfsleven blijft groeien, de beloning voor lobbyen alleen maar zal stijgen. Daar is geen van de kandidaten mee gediend, zeker niet als hun verontwaardiging oprecht is. John McCain en Obama moeten op hun woorden letten.

Lonend probleem

Gedachten op maandagochtend
Juist in The country of the free zijn de zielen bijzonder fijngevoelig. Afgelopen week ontstond er in progressieve kringen in Amerika een enorm gedoe over een omslag van het weekblad The New Yorker. Obama is te zien in islamitisch gewaad, met een tulband op zijn hoofd. Zijn vrouw draagt een geweer over de rug, de beide echtelieden geven elkaar een fist-bump. Aan de muur hangt een portret van Osama Bin Laden en in de open haard brandt de Amerikaanse vlag. Titel: &#8216;The Politics of Fear.&#8217;
Voor de geschoolde lezers van The New Yorker is het direct duidelijk: dit is het angstvisioen waarmee Republikeinse campagnestrategen de blanke brave middenklasse ertoe willen brengen nooit ofte nimmer op deze presidentskandidaat te stemmen. Maar bedoelingen betekenen maar weinig als het om beledigen gaat, zo bevestigden afgelopen week de talloze verontwaardigde reacties. Een schandalige cartoon, zo oordeelde niet alleen John McCain, maar vooral ook veel Democraten, waaronder de campagnewoordvoerder van Barack Obama.
The New Yorker had het kunnen weten. Het is nog maar enkele jaren geleden dat de burgemeester van Columbus, Georgia, zijn excuses aanbood aan een burgerrechtenactiviste omdat zij gekwetst was door een bananen etende politieagent bij een protestmars van zwarte Amerikanen. In een uitgebreide brief excuseerde de burgemeester zich voor &#8216;ongemakkelijke associaties&#8217;, terwijl hij benadrukte dat er van kwade opzet geen sprake was geweest. &#8216;Na lange uren staan op straat, hadden de politieagenten behoefte aan voeding, vooral aan kalium, dat in bananen en enkele andere vruchten zit.&#8217;
Niet veel later moest Monty Montezuma het veld ruimen, de mascotte van de Fighting Sioux, sportteam van de San Diego State University. Al was Monty niet beledigend bedoeld &#8211; en zeker geen satire &#8211; je wist maar nooit. De sportbond besloot zelfs dat álle namen van sportteams moesten verdwijnen waar Native Americans (geen indianen zeggen!) aanstoot aan kunnen nemen. Dat uit peilingen bleek dat de grote meerderheid van oorspronkelijke Amerikanen de namen niet als beledigend ervaren, maakte niet uit. De Braves, Chiefs, Aztecs en, meest beledigend, de Savages; ze moesten er allemaal aan. Dit tot tevredenheid van de Amerikanen die gehandicapten de &#8216;differently abled&#8217; noemen en het begrip &#8216;temporarily able-bodied&#8217; reserveren voor gewone (pas op voor dat woord!) mensen. &#8216;Tijdelijk valide&#8217;, heel correct, want het is hooghartig om te veronderstellen dat je nooit aan de beurt bent. Iedereen gaat ooit dood, wordt ziek, zwak of misselijk.
Het campagneteam van Obama had gewild dat New Yorker-hoofdredacteur David Remnick zijn lezers had beschermd tegen het eigen mogelijke onbegrip, of domheid. Dat soort paternalisme is natuurlijk niet louter Amerikaans. Hier vind je het de laatste tijd ook terug bij de SP. Onder het banier &#8216;sterrenbeeld melkkoe&#8217; is de partij deze week een actie begonnen die moet leiden tot een verbod van astro-tv, uitzendingen waarin kaartleggers, astrologen en andere &#8216;spiritueel specialisten&#8217; tegen betaling de toekomst voorspellen. Het bedrog zit hem voor de SP niet zozeer in de onzin die in de uitzendingen over sterrenbeelden wordt uitgekraamd, maar in het eindeloos aan een duur lijntje houden van de bellers. Niet anders dan bij de belspelletjes, waartegen de SP al eerder succesvol in actie kwam. Zegt de waarzegger op de buis dat &#8216;de lijn vrij is&#8217;, van een computer hoort de beller dat hij &#8216;helaas&#8217; niet is geselecteerd. Bedrog en misleiding? Zeker. Maar rechtvaardigt het een verbod van de politiek?
Zo ja, dan is er nog een lange weg te gaan in het uitroeien van al het bedrog dat de burger teistert. Deze week stuurde de universiteit van Groningen een persbericht rond met de mededeling dat het bergklassement in de Tour de France berust op boerenbedrog. Omdat de meeste punten gaan naar de man die als eerste de top bereikt, ook als die zijn voorsprong op het platte vlak heeft geboekt, ontstaat &#8216;een vertekend beeld&#8217;, menen de econometristen prof. dr. Gerard Sierksma en drs. Bertus Talsma. Ze maakten hun eigen &#8216;RuG klimklassement&#8217;, waarin &#8216;puntensprokkelaars&#8217; als David de la Fuente en Sebastian Lang niet goed scoren, maar waarin &#8216;echte&#8217; klimmers de prijzen pakken. Zij die simpelweg het snelst een berg op fietsten, maakt het niet uit wanneer ze de top of de finish passeren. Geen dagblad nam de moeite melding te maken van het in Groningen geconstateerde bedrog. Achteraf misschien maar goed ook, want al enkele dagen later bleken juist de nummer 1 en 4 uit hun klassement uit de Tour. Reden: dopinggebruik. Minder ingewikkeld bedrog. Lang leven de puntensprokkelaars. (TB, MM, PvO) V
blaadjes op de rails
Misschien wist u het nog niet, maar de NS is helemaal &#8216;in&#8217;. Vorig jaar viel de nieuwe personeelsbaas van de Spoorwegen nog woedend uit naar Felix Rottenberg, die hem tijdens een Vrij Nederland-debat aanwreef dat de trein nooit, maar dan ook he-le-maal nóóit op tijd is. &#8216;Dat krijg ik op elk feestje te horen,&#8217; brieste de personeelsman. &#8216;Maar niemand verdiept zich in de feiten.&#8217;
Maar als we de Volkskrant moeten geloven, is het nu allemaal pais en vree: personeel blij, reizigers blij, zelfs het eeuwige probleem met de blaadjes op de rails is opgelost. Was het lyrische bericht het resultaat van een goed getimed charmeoffensief? Vijf dagen later kwam dezelfde krant al met de domper: volgend jaar worden de treinkaartjes vier procent duurder, en zullen er extra vertragingen optreden. En het hippe blad Rails wordt ook al afgeschaft. Het gezeur begint alweer, ruim voor de blaadjes vallen. (TB)
89 procent
Stijging van het aantal keren dat het woord &#8216;verbod&#8217; wordt gebruikt in de handelingen van de Tweede Kamer, vanaf het parlementair seizoen 1995-1996. Uit onderzoek van Emmie Kollau, redacteur van het radioprogramma Deining, waarin de rubriek &#8216;Het verbod van de week&#8217;, blijkt dat in 1995-1996 47 keer een Kamervraag werd gesteld met daarin het woord &#8216;verbod&#8217;, terwijl dat aantal in het meest recente parlementaire seizoen, 2007-2008, maar liefst 224 bedroeg: een stijging van 377 procent. In het seizoen 2004-2005 kwam het aantal verbodsvragen voor het eerst boven de honderd. (PvO)
Overschat
rita verdonk
Haar politieke beweging is ontaard in een LPF-achtige bende. Maar ook als minister bakte Verdonk er weinig van: een van de peilers van haar inburgeringsbeleid, de verplichte toets voor &#8216;importbruiden&#8217; in het land van herkomst, is volgens de rechter in strijd met de wet.
Onderschat
Leonard Cohen
Critici vreesden dat makkelijk geld verdienen de enige reden van zijn comeback was. Maar tijdens zijn Europese tournee blijkt de zanger een breekbare man met een stem van brons, die zalen in vervoering brengt. Gemist bij de Westergasfabriek? In november is hij in Ahoy.

Thijs Broer

Week 30

Mensentuindirecteur

Gedachten op maandagochtend
Een van de laatste rokers kuchte de afgelopen week dat, nu verstokte nicotineconsumptie bijkans gelijk staat aan het bedrijven van kleine criminaliteit, het wegpaffen van een sigaretje hem nooit eerder zo goed smaakte. Willem Frederik Hermans vroeg het zich dertig jaar geleden (in Boze brieven van Bijkaart) al af: &#8216;Zou het niet praktisch zijn enkele op zichzelf onschuldige dingen te verbieden en zodoende mensen in de gelegenheid te stellen de verrukking van het verbodene te smaken, zonder dat ze iemand daarmee benadelen?&#8217;
Misschien ligt die gedachte wel heimelijk ten grondslag aan de duizelingwekkende hoeveelheid ingrepen, die een mens doen hunkeren naar een verbod op het uitvaardigen van nieuwe verbodsbepalingen. Een Kamermeerderheid wil het afsteken van vuurwerk rond de jaarwisseling aan banden leggen. De gemeente Winterswijk verbiedt sierstickers op afvalcontainers. De gemeente Den Haag wil een verbod op het voederen van eenden. De gemeente Lingewaard verbiedt breekbare glazen tijdens carnaval. Hirsch Ballin wil internet-goksites verbieden. Greenpeace wil een verbod op genetisch gemanipuleerde maïs, de Partij voor de Dieren wil de verkoop van vissenkommen aan banden leggen, boerka&#8217;s en bivakmutsen in het openbaar vervoer worden verboden. Schijn zal wel weer bedriegen, maar langzamerhand begint het er sterk op te lijken dat niet eerder in de vaderlandse geschiedenis zo veel niet mocht.
Bij monde van fractievoorzitter Pieter van Geel pleitte de regeringspartij CDA voor een verbod op Fitna, de anti-islamfilm van Geert Wilders. Toen dat plan niet doorging, nam de Tweede Kamer een andere verbodswet aan: een initiatiefwet van het Kamerlid Harm-Evert Waalkens dat seks met dieren verbiedt.
Indien men alles zou verbieden wat slecht is voor de mens, wat bleef er dan nog over? Fitna bleek een onnozel knip- en plakwerkje waar zelfs de meest radicale islamist de schouders over ophaalt, maar werd dankzij de collectieve verontwaardiging een hit op YouTube. Het in doodsnood verkerende weekblad Opinio probeerde zichzelf op de kaart te zetten door hetzelfde kunstje als Wilders te flikken. Omstreden worden, dat is de kunst. Bikkelharde satire bedrijven, vijanden maken, dat brengt je naam op ieders lip. Hoofdredacteur Jaffe Vink schreef een neprede waarin hij de premier stevig van leer liet trekken tegen de islam. Enfin, het is bekend hoe dat afliep: Balkenende zag de humor van de pastiche niet in, spande een kort geding aan en kreeg ongelijk van de rechter. Vervolgens begon de premier een kostbare bodemprocedure. Een luttel aantal weken later trok financier Roel Pieper de stekker uit het roze blaadje, maar dat betekent niet dat Balkenende zijn procedure afblaast. Bij Opinio valt geen cent meer te halen, maar ironisch genoeg nam de Nederlandse Vereniging van Journalisten kort voor het verscheiden van dit weekblad het initiatief voor de oprichting van een Persvrijheidsfonds. Dat fonds kwam er inderdaad en zette zich als eerste in om de juridische strijd van Opinio tegen Balkenende te steunen.
Gelukkig wordt een en ander nog steeds gedoogd of al dan niet oogluikend toegestaan in dit land, zoals (ondanks het rookverbod) blowen in coffeeshops. Alleen moeten bezoekers goed opletten dat hun joint uit pure cannabis bestaat. Of de staat elke spliff gaat controleren op zijn nicotinegehalte, is nog maar de vraag. Aan de Engelse krant The Guardian liet de Voedsel- en Warenautoriteit weten dat er inmiddels tweehonderd inspecteurs zijn opgeleid die &#8216;het verschil tussen een gemengde en pure joint kunnen herkennen aan de geur en het uiterlijk&#8217;. In hetzelfde artikel klaagde de voorzitter van de landelijke vereniging voor coffeeshophouders over de absurde situatie die volgens hem is ontstaan: &#8216;In andere landen controleren ze of je marihuana in je sigaret hebt, maar hier kijken ze of je sigaret in je marihuana hebt.&#8217;
Geen wonder dat nogal wat jonge toeristen in het liberale Amsterdam soms in elk denkbaar opzicht verdwalen. Seks, drugs en rock-n&#8217;-roll mogen hier nog. Kwestie van tijd, ongetwijfeld. In de Verenigde Staten bepaalde een rechtbank onlangs dat douaniers zonder directe aanleiding elke laptop mogen doorzoeken die de grens passeert. Misschien een ideetje voor dit kabinet? (RK, TN)
Giel voor pampus
De toevoeging dat de VARA serieus had getwijfeld of de &#8216;schokkende beelden&#8217; wel geschikt voor de huiselijke kring waren, zal de kijkdichtheid van Factor Giel geen kwaad hebben gedaan. In interviews vertelde
presentator Giel Beelen dat hij &#8216;s nachts nog steeds wakker schrok van de martelsessies op het eiland Pampus waar mannen met bivakmutsen de praktijk van Guantánamo Bay op hem botvierden. De doodvermoeide Beelen werd hardhandig ontvoerd, opgesloten en vernederd. De man heeft ontegenzeggelijk veel over voor zijn vak, maar het voert nogal ver om op deze grensverleggende televisie het predikaat &#8216;experiment&#8217; te plakken. Om te ontdekken hoe het voelt om als blinde door het leven te gaan, zal ieder kind ooit met toegeknepen ogen door de kamer hebben gewandeld. Die leerzame ervaring benadert natuurlijk niet in het minst de harde realiteit waar visueel gehandicapten in leven. Misschien dat Factor Giel hier en daar ogen geopend heeft, maar primair was het toch blindemannetje spelen. (RK)
52300 dollar per jaar
Dat is het gemiddelde inkomen van islamitische gezinshoofden in Amerika. Het ligt bijna vijf procent hoger dan het gemiddelde van de rest van de Amerikaanse gezinnen. Cijfers van het U.S. Census Bureau laten verder zien dat vierentwintig procent van de Amerikanen een universiteitsdiploma heeft (BA), terwijl dat geldt voor negenendertig procent van de Amerikanen van Arabische afkomst. Deze cijfers brachten de hoofdredacteur van het weekblad Foreign Policy ertoe te beweren dat Europa niet kampt met een islamitisch probleem, zoals vaak voorgesteld, maar dat de veelal moeilijke positie van immigranten van Arabische afkomst een typisch Europees probleem is. (PvO)
Overschat
Geert Wilders
Een jaar lang was het Binnenhof in de greep van Geert Wilders. Sommige politici maakten zelfs carrière als anti-Wilders (Alexander Pechtold). Maar na een jaar provoceren en schuimbekken is het Orakel van Venlo in de peilingen weer terug bij af: negen zetels.
Onderschat
Het Kamerlidmaatschap
Maar liefst zeven Kamerleden hielden er het afgelopen jaar mee op. Eentje wegens ziekte, de rest omdat ze burgemeester konden worden of naar het bedrijfsleven gingen. Het ambt van volksvertegenwoordiger is definitief verworden tot een doorgeefluik voor baantjesjagers.

Rudie Kagie

Zomer

Gedachten op maandagochtend
Nederland eerde afgelopen weekend zijn militairen. Voor de vierde keer werd in Den Haag de nationale Veteranendag gehouden. Een stevige delegatie was uitgerukt om bij de Lange Vijverberg het defilé af te nemen van honderden militairen en oud-militairen die in den vreemde gevochten hebben: premier Balkenende, minister Van Middelkoop en prins Willem-Alexander. Voor het eerst werd dit jaar ook geprobeerd om &#8216;het winkelend publiek te interesseren voor veteranen&#8217;, zoals de organisatie het omschreef. In een tent op het Plein konden passanten meedoen aan een veteranenquiz of een wedstrijdje camouflagebroekhangen onder leiding van judoka Mark Huizinga. Een eindje verderop, op het Malieveld, was onder meer een expositie van stillevens en wintertafereeltjes gemaakt door getraumatiseerde oorlogsveteranen.
Het was dubbel feest voor Nederlandse militairen, want vlak na de Veteranendag werd bekend dat een groep Uruzgan-gangers niet vervolgd gaat worden door het OM. De militairen waren betrokken bij de bloedige slag om Chora, vorige zomer. Er vielen weliswaar zestig tot zeventig burgerdoden, maar volgens een aantal mensenrechtenorganisaties was dat aantal &#8216;acceptabel&#8217;, en dus blijven de militairen buiten schot.
En dat is misschien maar goed ook, want voor je het weet word je als soldaat vervolgd onder het islamitische sharia-recht. Althans, die mogelijkheid is een klein stapje dichterbij gekomen dankzij de vindingrijkheid van de Amerikaanse beveiligingsfirma Blackwater (vooral bekend van een ongekend bloedbad vorig jaar september op het Nisoorplein in Bagdad). De omstreden eigenaar van Blackwater, huurlingenbaas Erik Prince, heeft als rechtschapen ondernemer een gat in de islamitische wetgeving ontdekt. Blackwaters zustermaatschappij Presidential Airways is aangeklaagd door de weduwen van drie Amerikaanse militairen. De soldaten kwamen in 2004 om het leven toen een van Prince&#8217;s vliegtuigen neerstortte in Afghanistan. Nu heeft Blackwater de federale rechter in Florida gevraagd om islamitische wetgeving toe te passen in de rechtzaak. Waarom is de christelijk rechtse Prince ineens zo gecharmeerd van de islam? Onder de sharia kan een bedrijf niet verantwoordelijk worden gehouden voor de fouten die haar werknemers &#8211; in dit geval de piloten &#8211; maken. Aangezien het ongeluk in Afghanistan plaatsvond, is het volgens Prince niet meer dan logisch dat de lokale wetgeving wordt toegepast. Of de Amerikaanse rechter er ook zo over denkt, moet nog blijken.
Actrice Mia Farrow, het gezicht van de Darfur-beweging, heeft blijkbaar geen problemen met Blackwaters eerbied voor de sharia. Zij wil het bedrijf inzetten in Darfur en heeft met Erik Prince gesproken over een rol in het slepende conflict in Soedan. Farrow is zoals veel Darfur-activisten gefrustreerd over de VN-vredesmacht in Darfur die maar niet van de grond wil komen. Bijna een jaar nadat de Veiligheidsraad ermee instemde mist UNAMID (UN-African Union Mission in Darfur) tweederde van de beloofde troepen en heeft het nog steeds geen helikopters. &#8216;De vluchtelingen in de kampen zouden zeggen: het kan ons niet schelen of het Blackwater, of wat-voor-water ook is, als ze ons maar helpen,&#8217; zei Farrow tegen de Financial Times.
Afrika is sowieso een geliefd werkterrein voor huurlingenbedrijven. Zo sloot de Franse beveiligingsfirma Secopex onlangs een contract met de Somalische overheid. Voor een slordige 50 tot 100 miljoen euro zal Secopex drie jaar lang zowel de Somalische president beveiligen als piraterij voor de kust bestrijden. President Abdullahi Yusuf ontkent dat het contract al is getekend. Het is onduidelijk wie voor de kosten opdraait. Volgens Secopex&#8217;s eigenaar, Pierre Marziali, zal het bedrijf aankloppen bij de International Maritime Organization, de Verenigde Naties en de EU. De Veiligheidsraad heeft onlangs buitenlandse marineschepen toestemming gegeven om binnen Somalische territoriale wateren piraten te bestrijden. Nederland deed ook een duit in het zakje: de afgelopen drie maanden begeleidde het fregat Evetsen voedseltransporten naar de Somalische hoofdstad Mogadishu. Als de firma Secopex inderdaad betaald zal worden door de VN, dan is het voor het eerst dat een huurlingenbedrijf een VN-opdracht uitvoert. (TN, FV)
Staat of ouder
Alsof er razzia&#8217;s op Schiphol aan de gang waren, zo werd afgelopen week bericht over de strenge controles op spijbelende kinderen. Gejaagd werd dit keer op ouders die hun kinderen te vroeg van school halen. Het klinkt mooi: de overheid die zich inzet voor het recht op onderwijs. Is het ook echt nodig? Want welke ouder is nou zo gek om moedwillig de opleiding van zijn kind te versjteren? Nee. Dergelijk optreden werkt eerder averechts, omdat de ouder zich niet meer verantwoordelijk voelt. Samuel Bowles citeert in wetenschappelijk blad Science een Israëlische studie naar ouders die hun kinderen te laat ophaalden bij kinderdagverblijven. Wat bleek? Zodra er een systeem van boetes was opgezet, kwamen de ouders nóg vaker te laat. De morele verplichting tegenover de leiders en leidsters maakte plaats voor het gevoel dat te laat komen gewoon &#8216;een nieuw product was dat ze konden kopen&#8217;. (SP)
1,2 moorden
Een daling van de geweldscijfers haalt zelden de voorpagina, een stijging is goed voor chocoladeletters. Omdat criminologen, journalisten, politiechefs en politici allemaal baat hebben bij een stijging, is inmiddels de gedachte wijdverbreid dat de wereld steeds gewelddadiger wordt. Maar dat is niet zo. Zeker als je ontwikkelingen op de lange termijn bekijkt, zoals de Zwitserse criminoloog Manuel Eisner deed. Dan is de daling zelfs spectaculair. Na de bestudering van een gigantische berg gegevens kwam Eisner onder meer tot de jaarlijkse moordcijfers in de vijftiende eeuw in Nederland en België: 47 per honderdduizend inwoners. In de zeventiende eeuw was dat 7,5, in de negentiende nog maar 1,6. In de twintigste eeuw daalde het cijfer tot 1,2 per honderdduizend inwoners. (PvO)
Onderschat
Stichting Brein
Al jaren strijdt Stichting Brein tevergeefs tegen illegaal downloaden. Maar nu acht de spreekbuis van gefrustreerde copyrightbezitters de tijd rijp voor orwelliaanse maatregelen: via een nieuw systeem wil het onderzoeksbureau bij zondige consumenten het internet gaan afsluiten.
Overschat
Radiohead
Vernieuwend, eigengereid, meeslepend &#8211; in de week dat Radiohead ons land aandoet, zijn de superlatieven weer eens niet aan te slepen. Waarom zegt niemand eens dat de muziek van dit pretentieuze Britse gezelschap al vijftien jaar klinkt als ingeblikt kattengejank?

Sander Pleij

Week 27

<div class="wpg-element paragraph">
05-07-2008 Door Pieter van Os 
Nobelprijswinnaar voor economie Joseph Stiglitz heeft de kosten voor de oorlog in Irak op meer dan drie biljoen geschat in een boek vol getallen en REKENmethoden. Een saai maar belangrijk boek. ‘Het is een schande dat wij het moesten schrijven.’ 
&#8216;De afgelopen honderd jaar heeft de mensheid vooruitgang geboekt. Echt, je kunt zeggen dat we over het algemeen humaner zijn geworden. Toch is die vooruitgang geen natuurwet. Ik vrees dat de neergang inmiddels is ingezet in Amerika.&#8217;
In een gesprek met Joseph Stiglitz over zijn recente boek over de kosten van de oorlog in Irak, komen de grote statements als vanzelf. Het is de grote kracht van de Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar die sinds zijn boek Globalisation and its Discontents overal volle zalen trekt. Stiglitz, zo zeggen de liefhebbers van zijn werk, benadrukt telkens de inherent politieke aard van de economische wetenschap. En dat is zinvol, zeggen zij, omdat de studie naar de efficiënte verdeling van middelen politiek is.
Ook in dit gesprek stelt hij die liefhebbers niet teleur. &#8216;Het centrale uitgangspunt,&#8217; om nog een voorbeeld van een van zijn boude beweringen te geven, &#8216;van bijna al het onderzoek dat economen verrichten, is vals.&#8217; En de politieke implicatie van die uitspraak volgt niet veel later: &#8216;Door welbegrepen eigenbelang gestuurd gedrag van individuen leidt eigenlijk bijna nooit tot maatschappelijk wenselijke uitkomsten. Dat weten we. En toch gaan economen maar door het te beweren. 
Daar zijn een paar redenen voor. Ten eerste is het simpel om de zaken op deze manier uit te leggen. Private vices, public benefits; het is een helder uitgangspunt waarmee je leken en dus politici aan je kant krijgt. Ten tweede past het goed bij een bestaande politieke agenda. Met andere woorden: het komt de bezittende klasse goed uit, want met zo min mogelijk inmenging van de overheid denken zij te winnen in het spel om de verdeling van het kapitaal. Bovendien werken zwart-wittegenstellingen goed in de politieke ideologie waar dit vrijemarktdenken toe heeft geleid. 
Dat zwart-witdenken leidde ondermeer tot het idee van een hellend vlak: als je in het ene particuliere geval voor overheidsinmenging kiest, dan vergroot dat de geneigdheid om in het volgende particuliere geval opnieuw voor overheidsingrijpen te kiezen. Daardoor komen we uiteindelijk in een staat van slavernij. 
Dit is de kern van A Road to Serfdom (1944) van Friedrich Hayek (Oostenrijkse winnaar van de Nobelprijs voor economie, PvO). Telkens als je kiest voor een marktinterventie, hoe klein ook, sta je in de grote strijd voor vrijheid aan de verkeerde kant van de streep. Dat is een absurd argument. Er zijn voorbeelden te over van samenlevingen waar ze een tussenweg hebben gekozen. Omdat in een goed werkende democratie de politiek telkens opnieuw kan bekijken of een beslissing tot interventie de gewenste uitkomsten heeft of niet. Alleen verblinde ideologen zien zoiets niet.&#8217;
De &#8216;valse&#8217; uitgangspunten van &#8216;het merendeel van het economisch onderzoek&#8217; hebben volgens Stiglitz via de invloed van vrijemarktideologen een uiterst kwalijk effect op het morele gehalte van de samenleving. Het legitimeert volgens hem egoïstisch gedrag. En van daar is het voor Stiglitz maar een kleine stap om bij die vermeende neergang van de mensheid uit te komen: &#8216;Wij Amerikanen hebben traditioneel de neiging, dankzij onze glorieuze geschiedenis, om ons eigen land als baken van democratie en mensenrechten te zien. Maar we moeten toch erkennen dat we op dat gebied Europa inmiddels voor hebben gelaten. Wij hebben de doodstraf, we martelen, we laten onze regering wegkomen met leugen na leugen, oude rechtsregels als &#8220;onschuldig, totdat anders bewezen&#8221; zijn niet vanzelfsprekend meer. En zo kan ik nog een tijdje doorgaan.&#8217;
Stelligheid Stiglitz&#8217; critici ergeren zich aan zijn grote beweringen. En de stelligheid waarmee hij ze verkondigt, die grenst aan het arrogante. Toen Stiglitz afscheid nam als hoogste econoom bij de Wereldbank met een boek waarin hij vernietigend uithaalde naar het IMF, zei de eveneens gerenommeerde econoom Kenneth Rogoff, destijds hoogste econoom bij het Internationaal Monetair Fonds, tegen hem: &#8216;Ik heb niet één enkel geval gevonden waarin jij, Joe Stiglitz, toegeeft dat je het ook zelfs maar een heel klein beetje verkeerd hebt gezien, in welk groot wereldprobleem ook.&#8217; Sindsdien is Stiglitz alleen nog maar politieker geworden in zijn uitspraken.
Je hebt inmiddels geheide Stiglitz-aanhangers en Stiglitz-tegenstanders. Die verklaarde tegenstanders, zo legt Stiglitz uit, zijn de reden dat hij in zijn jongste boek, geschreven samen met Harvard-hoogleraar overheidsfinanciën Linda Bilmes, niet te verstrekkende conclusies verbindt aan de cijfers die hij opdient. Hij wil voorkomen dat hij louter preekt voor eigen parochie, daar vindt hij het boek te belangrijk voor. &#8216;Ik wil de cijfers laten spreken.&#8217;
Probleem is wel dat cijfers, over het algemeen, weinig aantrekkelijk spreken. In tegenstelling tot zijn vorige twee bestsellers is De oorlog van $3 biljoen een nogal saai boek. Het centrale thema is helder en hadden de auteurs al eerder uitgewerkt in een wetenschappelijk artikel: de regering-Bush heeft niet alleen het volk misleid over de redenen om ten oorlog te trekken, maar weigert ook een eerlijke voorstelling te geven van de kosten. &#8216;The government misleads and miscalculates.&#8217;
In Amerika is het beeld bekend van toenmalig staatssecretaris van Defensie Paul Wolfowitz, die ten overstaan van het Congres zei dat deze oorlog zichzelf zal terugbetalen. Irak bezit zoveel olie, legde Wolfowitz uit, dat de winsten alle oorlogsinspanningen zullen dekken. Minder bekend is dat in dezelfde tijd de hoogste econoom in het Witte Huis, Larry Lindsey, de kosten schatte op zo&#8217;n tweehonderd miljard dollar. &#8216;Baloney,&#8217; zei toenmalig minister van Defensie Donald Rumsfeld geïrriteerd. Onzin, kortom. Niet veel later kon Lindsey zijn biezen pakken. 
Inmiddels overstijgen de kosten die de regering zelf opgeeft het bedrag van Lindsey aanzienlijk. Tegelijk vallen die officiële cijfers weer in het niet bij de uitkomsten van het onderzoek van Stiglitz en Bilmes. Zij proberen ook verborgen kosten mee te rekenen. Zoals de overheidsgelden die extra zijn uitgegeven als gevolg van de privatisering van het leger. Door privélegertjes als Blackwater in te schakelen die winstmaximalisatie tot doel hebben, is het weer moeilijker geworden &#8211; en dus kostbaarder &#8211; om militairen te rekruteren; bij Blackwater valt immers veel meer te verdienen. Terwijl het aanbod soldaten niet stijgt. Stiglitz: &#8216;Dat is maar één voorbeeld van de vele redenen waarom deze oorlog zo duur heeft uitgepakt.&#8217;
Astronomisch bedrag In het boek laten de auteurs zien hoe duur. Een eindeloze rij cijfers, schattingen en accountingregels komt daaraan te pas. Stiglitz en Bilmes leggen bijvoorbeeld uit hoe het leven van een soldaat op waarde is te schatten. Hoeveel krijgen de nabestaanden van de overheid en hoeveel had de gesneuvelde soldaat de rest van zijn leven nog kunnen verdienen? Hoeveel kost het om een voor altijd arbeidsongeschikte veteraan zijn leven lang een uitkering te betalen? En waarom betalen verzekeringen aanzienlijk meer uit voor een verkeersslachtoffer dan voor een gedode militair? 
Tegelijk draaien Stiglitz en Bilmes hun hand niet om voor de macro-economische kosten van de oorlog: hoe groot is het deel van de olieprijsstijging dat te danken is aan de toenemende vraag uit China en India en hoeveel van die stijging is te wijten aan de Irakoorlog? Hoe groot is de impact van de olieprijsstijging op de Amerikaanse economie?
Telkens als de auteurs een mogelijk antwoord opdienen, gaan ze in hun schatting aan de voorzichtige kant staan om hun critici voor te zijn. Toch komen ze uiteindelijk uit op een astronomisch bedrag. Neem de drie biljoen (drieduizend miljard) dollar uit de titel van het boek. Je zou van dat bedrag alle kinderen ter wereld basisonderwijs kunnen geven &#8211; zes keer maar liefst. Het is tegelijk aanzienlijk meer dan het bedrag dat de Wereldbank zegt nodig te hebben om honger en ondervoeding wereldwijd uit te bannen. En ga zo maar door, want alleen in vergelijkingen krijgen dergelijke grote bedragen nog enige betekenis.
In een sessie voor het Congres in Washington zei Stiglitz dat het een schande is dat Bilmes en hij dit boek hebben moeten schrijven. &#8216;In een democratie is het jullie verantwoordelijkheid deze cijfers te achterhalen.&#8217; Stiglitz neemt het ook de media kwalijk dat die niet wat meer hun best hebben gedaan de werkelijke kosten te achterhalen. Ze laten zich met een kluitje in het riet sturen. 
&#8216;Ik zal een voorbeeld geven. Op de website van het leger staan de aantallen slachtoffers. Dat zijn de getallen die de media geven, ook een respectabele krant als The New York Times. Maar wij kwamen er achter dat het minder dan de helft van de slachtoffers betreft. Het leger rekent onder die slachtoffers namelijk alleen zij die &#8220;in actie&#8221; zijn getroffen. Om de cijfers laag te houden, zijn voor die definitie strenge criteria opgesteld. Als een helikopter &#8216;s nachts neerstort &#8211; en ze vliegen &#8216;s nachts omdat het overdag te gevaarlijk is &#8211; dan zijn inzittenden gestorven in een verkeersongeluk. Die tellen ze niet mee. Of als het eerste voertuig in een konvooi op een mijn loopt, dan worden alleen de gewonden in die auto officieel geteld. Als er ook gewonden vallen omdat de tweede auto op de eerste is gebotst, wat voorkomt, dan tellen de gewonden uit de tweede auto als verkeersslachtoffers.&#8217;
Stiglizt heeft talloze van dergelijke voorbeelden. &#8216;De regering doet er alles aan,&#8217; concludeert hij, &#8216;om de idée fixe levend te houden dat deze oorlog gratis is. Het is de eerste oorlog die volledig met de creditcard is betaald. Deze regering koos zelfs voor een belastingverlaging, de eerste in de geschiedenis van de Verenigde Staten die midden in een oorlog is doorgevoerd. Het voedde de suggestie dat de oorlog niets kost. Maar dat is natuurlijk onzin.&#8217;
Willem van Oranje Zijn woede jegens de regering-Bush maakt onderdeel uit van Stiglitz&#8217; ergernis over de economische politiek die het Witte Huis de afgelopen zeven jaar heeft gevoerd. Zelfs een portret van Willem van Oranje brengt hem op dat onderwerp. Hij ziet het hangen aan de muur van de fraaie bovenruimte in het Amsterdamse Ambassade Hotel, waar het gesprek plaatsvindt. Naast het portret hangt een slechte Rembrandtkopie. &#8216;De Oude Wereld versus de Nieuwe Wereld,&#8217; zegt Stiglitz terwijl hij Van Oranje in de ogen kijkt, &#8216;ook dat is onder Bush&#8217; bewind verdwenen. Ooit kwamen Europeanen naar Amerika omdat ze de rigide standenmaatschappij zat waren. Terecht hoopten ze dat in Amerika talent zich beter uitbetaalde. In Amerika was je afkomst minder belangrijk dan in Europa. Maar enkele jaren geleden was de sociale mobiliteit in Amerika voor het eerst lager dan in Europa.&#8217;
Economen meten sociale mobiliteit door te kijken naar het verschil in inkomen tussen ouders en kinderen op een en dezelfde leeftijd. Wie verdiende er meer op zijn veertigste? Dat verschil tussen ouders en kinderen blijkt in Amerika momenteel minder groot dan in Europa. Met andere woorden: in Europa gebeurt het vaker dat een dubbeltje verandert in een kwartje. &#8216;De Nieuwe Wereld is de oude geworden. Wist je dat als Hillary de verkiezingen had gewonnen, slechts een derde van de Amerikanen ooit een president had meegemaakt die niet Clinton of Bush heet? So much for social mobility. En wist je dat het modale inkomen in Amerika de afgelopen negen jaar alleen maar is gedaald? Terwijl de economie natuurlijk wel jaarlijks is gegroeid.&#8217; Het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking is in Amerika wel gegroeid. Het modale salaris, de mediaan, is gedaald. Conclusie: alleen de groei in inkomen van de allerrijksten heeft het gemiddelde de afgelopen jaren omhooggetrokken.
Verontrustende irrationaliteit Ook Stiglitz worstelt, net als veel Amerikanen, met de vraag waarom zoveel mensen in 2004 dan toch weer opnieuw op Bush stemden. Waarom ze, in andere woorden, tegen hun eigen portemonnee stemden. &#8216;Dat waarden van mensen vaak niets te maken hebben met geld, is natuurlijk niet slecht. Als ze hun eigen materiële geluk willen opofferen aan de bestrijding van de wereldwijde armoede of de opwarming van de aarde, dan sta ik aan hun kant. Maar wat ik verontrustend vind, is dat kiezers geen geïnformeerde keuze meer maken. Ze wegen verkeerde opties tegen elkaar af. Een helder voorbeeld daarvan vind ik de grote steun onder de bevolking voor het afschaffen van de estate tax, de successierechten die na de dood betaald moeten worden over grote familievermogens. Zelfs Warren Buffett en Bill Gates, enkele van de rijkste Amerikanen, waren tegen de afschaffing van die belasting, maar toch is het de Republikeinen gelukt om mensen, die niet eens in aanmerking komen voor het betalen van deze belasting, op te zetten tegen de death tax, zoals zij het noemen. Dat kun je een knappe prestatie noemen, maar ik vind het vooral verontrustend.&#8217;
Deze verontrustende irrationaliteit, die volgens Stiglitz voornamelijk het gevolg is van het maatschappelijk succes van zwak redenerende economen, beperkt zich niet tot Amerika. &#8216;In Europa zie je iets soortgelijks. Daar propageren economen en politici het allerslechtste uit het Amerikaanse model. Globalisering, zo is het argument, zou regeringen dwingen hun welvaartsstaat af te breken, om zo te kunnen blijven concurreren met opkomende economieën. 
In werkelijkheid is het precies andersom. Juist door de aanwezigheid van een sociaal vangnet durven Europeanen risico&#8217;s te nemen. De beschermingsconstructies van de welvaartsstaat liggen aan de basis van het economische succes van Europa, dat zie je vooral in de Scandinavische landen. Tot overmaat van ramp versterkt dit verkeerde argument de angst voor de globalisering. Omdat die bezuinigingen in de publieke sector nodig zou maken, zie je dat burgers en politici kiezen voor politici die protectionistische maatregelen voorstaan. Daardoor krijgen ze het inderdaad slechter. De misplaatste angst voor de globalisering creëert een soort self-fulfilling prophecy. Mijn argument is: juist door bescherming te garanderen, is het politiek haalbaar om de economie relatief open te houden. Dat probeer ik Obama ook uit te leggen. Social protection without protectionism; dat zou de economische agenda van de Democraten moeten zijn.&#8217;
Door het dreigen met allerhande protectionistische maatregelen, maakt Amerika het zichzelf alleen maar moeilijker. &#8216;De staatsfondsen van opkomende economieën hebben de financiële reuzen Merril Lynch en Citigroup gered. Maar met de grote mond die wij hebben, denken de Chinezen en Saoedi&#8217;s volgende keer wel twee keer na voor ze dat opnieuw doen. Ze zullen meer compensatie eisen. Met andere woorden: voor onze politieke ondankbaarheid betaal je economisch. Met enorme tekorten en nul eigen besparingen heb je hun geld immers sowieso nodig. Tegelijkertijd houdt de FED (de Amerikaanse Centrale Bank) het geld voor Amerikanen nog altijd uiterst goedkoop, waardoor er geen enkele prikkel bestaat om te sparen. En de regering zit voorlopig vast aan de dure oorlog in Irak. Wie er straks ook president wordt, hij zal weinig ruimte tot manoeuvreren hebben, veel minder dan Bush tijdens de vorige economische inzinking in 2001. Geloof me, dit is werkelijk zorgelijkste tijd voor de Amerikaanse economie die ik in mijn leven heb meegemaakt.&#8217;
</div>

Joseph Stiglitz, hoe duur is een dode soldaat?

Economie / Accijns helpt de vrije markt
&#8216;Iraakse olie is voor Iraakse burgers.&#8217; Bush zei het met nadruk, kort na de inval van Irak, om de indruk weg te nemen dat Amerika de oorlog was begonnen om de rijke olievelden die Saddam Hoessein in 1972 had genationaliseerd. Deze week bleek dat het toch een beetje anders loopt. De huidige Iraakse olieminister, Hoessein Al-Shahristani, gunt vier grote internationale oliemaatschappijen toegang tot de Iraakse olie. De olieconcessies zijn niet geveild, wat normaal gebeurt, maar weggegeven. Door de hoogwaardige technologie van de buitenlandse olieconcerns verwacht de Iraakse minister de huidige productie van twee miljoen vaten per dag drastisch te kunnen opvoeren. De Iraakse staatskas zal profiteren via belastingen en winstafdracht, waarvan de hoogte met de oliemaatschappijen wordt uitonderhandeld.
Vergunning
Voor de olieconcerns zijn de concessies een belangrijke meevaller. Want al wijzen activisten op hun torenhoge winsten &#8211; en genieten aandeelhouders daar stilletjes van &#8211; de relatieve macht van de grote oliemaatschappijen neemt in razendsnel tempo af. Overheden en staatsbedrijven bezitten een steeds groter deel van de wereldwijde olievoorraden. Soms zitten ze erop, soms pakken ze het af. Neem het door Shell groots opgezette olie- en gasproject in Sakhalin. De Russische overheid zette Shell eruit en nu baat staatsbedrijf Gazprom het uit. Niet veel later besloot Evo Morales, president van Bolivia, dat Shell niet meer wegkomt met een winstafdracht van vijftien procent. Hij schroefde het percentage op tot tachtig procent en inmiddels mikt Morales op de volle honderd procent. Bovendien verliest Shell ook nog voor het einde van het jaar de vergunning om olie te winnen in Ogoniland.
Het bedrijf staat nu achttiende in de lijst die oliemaatschappijen rangschikt naar het bezit van olie- en gasreserves. De eerste twaalf plaatsen zijn voor staatsbedrijven. Op één staat Saudi-Aramco, met zo&#8217;n driehonderd miljard vaten. Op plaats twee komt Nioc, het Iraanse staatsbedrijf, en op drie staat Qatar Petroleum. Het grootste particuliere oliebedrijf, ExxonMobil, komt pas op de dertiende plaats. Opvallend genoeg is de vierde plaats voor het Iraakse Inoc, dat op 137 miljard vaten zit, meer dan in Rusland voorhanden is.
Biljoen
Door de toegenomen macht van de staatsbedrijven uit het Midden-Oosten vindt via de hoge olieprijs een enorme waardeoverdracht plaats van West naar Oost. Het Amerikaanse ministerie van Energie heeft voorgerekend dat de OPEC-landen dit jaar twee keer zoveel verdienen aan olie-export als vorig jaar. De opbrengsten raamt het op zo&#8217;n biljoen dollar. Een biljoen is een 1 met 12 nullen, ofwel duizend miljard. Voetballer Frank de Boer, net terug uit Qatar, vertelt in talloze interviews wat de machthebbers in olieproducerende landen tot zijn tevredenheid met dit geld doen: gigantische, airconditioned wolkenkrabbers bouwen, helblauwe meren aanleggen en palmvormige eilanden opspuiten. Ook sommige economen geven hier hoog van op, zoals de Tilburgse hoogleraar Sylvester Eijffinger, die opgewonden spreekt over het &#8216;Dubai-model&#8217;.
Natuurlijk profiteren westerse overheden mee van de stijgende olieprijs, vandaar de protesten van vrachtwagenchauffeurs, en zelfs vissers, tegen de brandstofaccijnzen in Europa. Soms zijn die protesten ook succesvol. Zo voerde de Belgische regering afgelopen jaar verlagingen van de belastingen op brandstof door. De Nederlandse regering houdt daarentegen vol en de dieselaccijns gaat hier per 1 juli zelfs met drie cent omhoog. Het zal de schatkist in 2009 zo&#8217;n 2 miljard euro opleveren. De VVD en de PVV zijn woedend. De Volkskrant zit op hun lijn. &#8216;Het slechtst denkbare moment&#8217; noemde de krant de accijnsverhoging. Dat is kortzichtig geredeneerd. Want wie de enorme geldstroom van West naar Oost wil indammen, moet niet jammeren, maar een accijnsverhoging op brandstof juist toejuichen. Hoe hoger de prijs, hoe lager de vraag en dus de afzet. Dat is niet alleen goed voor het milieu, het gooit ook een stok in de spaken van de islamitische machthebbers in het Midden-Oosten. &#8216;Elke keer dat een Europese regering besluit de brandstofaccijns te verlagen,&#8217; schrijft econoom en beursanalist Mathijs Bouman, &#8216;rollen er een paar oliesjeiks huilend van het lachen uit hun stoel.&#8217;
Natuurlijk, elke belastingverhoging klinkt in de oren van VVD- en PVV-Kamerleden als linkse praat. Dat is begrijpelijk: economen hebben hun jarenlang uitgelegd dat markten het best functioneren als de overheid zich zo min mogelijk met de prijsbepaling bemoeit. Linkse partijen hebben eerder de neiging concessies te doen aan die algemene economische regel. Maar in dit geval ligt het anders. Een pleidooi voor verhoging van de olieaccijns is allerminst louter een linkse reflex. Dat is vooral goed te zien in Amerika, waar Gregory Mankiw de grootste beijveraar van een verhoging van de brandstofaccijns is. De republikein Mankiw was van 2003 tot 2005 de hoogste econoom in het Witte Huis. Hij heeft Andrew Samwick, die ook onder Bush diende, aan zijn zijde gekregen. Net als Alan Greenspan, die tot voor kort het Amerikaanse systeem van Centrale Banken leidde en zich doorgaans neerbuigend uit over overheidsinmenging. Zelfs Nobelprijswinnaar Gary Becker, die wel een &#8216;marktfundamentalist&#8217; wordt genoemd, is lid van de &#8216;Pigou-Club&#8217;, opgericht door Mankiw ter promotie van een verhoging van de benzineaccijns.
Het clubje is genoemd naar Arthur C. Pigou, een Britse econoom die in de negentiende eeuw zei dat belastingen gebruikt kunnen worden om imperfecties in de markt te corrigeren. De oliemarkt is één grote imperfectie. &#8216;Als je bezorgd bent over de externe consequenties van geïmporteerde olie,&#8217; schreef Samwick in het bastion van vrije-markteconomen The Wall Street Journal, &#8216;dan kun je niet anders dan de kosten ervan verhogen.&#8217;
Gulzigste olieconsument
De oliesjeiks zullen deze strijd achterdochtig volgen. Omdat Amerika nog altijd de gulzigste olieconsument is, kan het via een accijnsverandering de vraag naar olie drukken.
Dat geldt niet voor Nederland. Als altijd zal ons land slechts in samenwerking met andere importerende landen voor enige onrust kunnen zorgen in de luie leventjes van de oliesjeiks. Maar dat is niet onmogelijk: het lukt de olie-exporterende landen immers ook, die als OPEC samen optrekken. De Club van Parijs, een informeel overlegorgaan van OESO-landen, kan, zo suggereert econoom Mathijs Bouman, als inkoopkartel van olie-importeurs tegen het verkoopkartel van de OPEC worden ingezet. &#8216;Daar was die club ooit ook voor opgericht.&#8217; Bouman, een voormalig medewerker van De Nederlandsche Bank die in Nederland het scherpst voor verhoging pleit: &#8216;Dan kunnen we vervolgens de accijns geleidelijk verhogen totdat ze in Dubai en Qatar alleen nog maar zandkastelen kunnen bouwen.&#8217;
Met de huidige extreme olieprijsstijgingen betekent een enkel procentje verhoging al miljarden extra euro&#8217;s voor de schatkist. Bovendien hoeft dat geld vervolgens niet uitgegeven te worden aan de gangbare overheidsdarlings. Het kan ook worden gebruikt om andere belastingen te verlagen, wat zelfs VVD&#8217;ers die hun auto lief hebben, goed in de oren zal klinken.

Sjeikje pesten

Gedachten op maandagochtend
De klap die de trots op Oranje kreeg, werd afgelopen week voorafgegaan door een klap voor Trots op Nederland. Rita Verdonk, het boegbeeld van deze politieke beweging, beschuldigt haar voormalig adviseur en vertrouweling Ed Sinke van het wegsluizen van gelden. Die kwamen onder meer ten goede van Sinkes levensgezel Jan Arie Nieuwenhuis, tevens bestuurder van de Favorita BV.
Een &#8216;catfight&#8217;, noemt een anonieme auteur het op een van de talloze internetfora die nationalistisch Nederland rijk is. Hij refereert daarbij aan de seksuele geaardheid van Sinke. De opmerking is vast grievend bedoeld, maar krijgt onverwacht relevantie door het onderzoek dat neurologen van een gerenommeerd herseninstituut in Stockholm deze week presenteerden.
Wat blijkt? De vorm van het brein van mannelijke homoseksuelen vertoont een opvallende gelijkenis met de hersenen van heteroseksuele vrouwen, terwijl ze beide aanzienlijk verschillen van de hersenen van heteroseksuele mannen en homoseksuele vrouwen.
Verdonk toont zich een slechtere verliezer dan de terneergeslagen spelers van Oranje. In een lange, veel te lange nieuwsbrief, noemt ze het gedoe in eigen beweging &#8216;LPF-achtige toestanden&#8217;, wellicht om leedvermaak bij anderen voor te zijn, en geeft ze de schuld volledig aan Sinke. Ook met die houding loopt Verdonk goed in de pas met het volk dat ze via permanente opiniepeilingen wil dienen. Dat bleek deze week weer uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP). Uit een enquête onder 1174 Nederlanders blijkt dat tweederde van de burgers vindt dat het met Nederland &#8216;de verkeerde kant op gaat&#8217;, terwijl tachtig procent zichzelf tegelijkertijd gelukkig noemt.
SCP-directeur Paul Schnabel constateert naar aanleiding van het onderzoek dat Nederlanders steeds minder tevreden zijn met elkaar en steeds meer met zichzelf. Dat het de verkeerde kant opgaat met Nederland, komt volgens de burger niet door hemzelf. Het zijn de anderen, die steeds minder &#8216;respect en solidariteit&#8217; tonen &#8211; volgens de respondenten het &#8216;belangrijkste maatschappelijke probleem&#8217;. Volgende conclusie van Schnabel: Nederland is in razendsnel tempo van een high trust-samenleving veranderd in een low trust-samenleving.
In zo&#8217;n samenleving groeit de gedachte dat anderen er voortdurend op uit zijn jou te grazen te nemen. Te benadelen.
Dat is niet zomaar een abstracte maatschappelijke tendens. Steeds meer psychiaters krijgen in hun praktijk te maken met patiënten die lijden aan &#8216;benadelingswanen&#8217;. Deze diagnose dook vijf jaar geleden voor het eerst op toen John R., een buschauffeur die zich door Philips benadeeld achtte, de Rembrandttoren in Amsterdam binnenstormde en het personeel op enkele verdiepingen gijzelde. In navolging van populaire televisiepersoonlijkheden als Pieter Storms en Frits Bom probeerde hij zijn gelijk te halen &#8211; met nóg disproportionelere middelen.
Deze week was het opnieuw raak. Horeca-ondernemer en kok Ahmet O. gijzelde op het stadhuis van Almelo enkele uren vier ambtenaren plus wethouder Bert Kuiper. Hij lag met de gemeente in de clinch over vergunningen voor zijn grand café.
Veelzeggend detail uit de berichtgeving over de gijzeling was een omstander die van achter de afzetting tegen journalisten en omstanders riep: &#8216;Hij heeft wel gelijk!&#8217; De middelen waarmee je dat haalt, kunnen kennelijk niet extreem genoeg zijn.
Dat maakt nieuwsgierig naar de komende uitwassen van een low trust-samenleving.
In de Verenigde Staten, een land dat door sommige sociologen wel een low trust-samenleving wordt genoemd en door anderen juist weer niet, werd deze week een medewerker van een doe-het-zelfzaak gearresteerd. Jacob Bertrand uit Grand Junction, Colorado, had een collega twintig keer in de borst en de neus geschoten met een spijkerpistool, een vuilnisbak naar hem gegooid en vervolgens geprobeerd hem in brand te steken.
Misschien leverde een Duitse sportjournalist een beter voorbeeld. In een poging zijn vliegtuig naar Wenen nog te halen, waar hij verslag moest doen van de wedstrijd Duitsland-Oostenrijk, meldde hij telefonisch de aanwezigheid van een bom in het vliegtuig dat klaarstond voor vertrek. De verslaggever liep tegen de lamp toen hij vervolgens bij de balie op het vliegveld informeerde of hij door de bommelding alsnog op het vliegtuig kon stappen. Dat was verdacht: de bommelding was namelijk niet bekend gemaakt. (TN, PvO)
Mugabe op de divan
Hoe kan het dat de Zimbabwaanse president Robert Mugabe zo in een fantasiewereld blijft leven? Een wereld waarin hij geen wrede dictator is, maar een vrijheidsstrijder die het land heeft bevrijd van de blanke overheerser. Journaliste Heidi Holland geeft het antwoord in haar zeer lezenswaardige biografie Dinner with Mugabe (Penguin). Het laatste hoofdstuk is een nauwgezette weergave van een bloedstollend gesprek tussen een oude man en een verslaggever die dóórvraagt en er niet voor terugdeinst haar gesprekspartner te bestoken met impertinente vragen. Holland is bikkelhard: Mugabe is opgevoed door een moeder die hem adoreerde, had geen vader en sloot zich tijdens zijn armoedige jeugd op in zijn eigen wereld om de ellende buiten te sluiten. Mugabe ziet zichzelf als verlegen, doortastend, een echte leider. Dat duizenden mensen door zijn toedoen zijn vermoord of wegrotten in de gevangenis ligt niet aan hem, maar aan henzelf. (HEB)
940 maanden
De politieke betekenis van bloggers neemt toe. Een illustratie daarvan is de stijging van het aantal arrestaties onder hen. Niet alleen in China en Birma, ook in landen als Maleisië, India en Egypte bezondigen politie en politiek zich aan het arresteren van burgers die op het internet een blog bijhouden, maar verder niet verbonden zijn aan een vereniging of politieke partij. In 2007 was het aantal drie keer zo hoog als in 2003. Sinds dat jaar, zo blijkt uit een onderzoek van de Washington University en het World Information Acces Project hebben vierenzestig bloggers in totaal negenhonderdveertig maanden in de gevangenis doorgebracht. Dat is gemiddeld vijftien maanden per blogger. (PvO)
Onderschat
Harry Mens
We kenden hem tot nu toe als vastgoedmakelaar, Vriend van Pim en talkshowhost. Maar nu blijkt Harry Mens ook een verdienstelijk fraudeur te zijn &#8211; tenminste, als we het Openbaar Ministerie mogen geloven. Harry blijkt een veelzijdig mens.
Overschat
Het oranjelegioen
Ze waren de lievelingen van Zwitserland, maar zaterdag zaten de dertigduizend supporters met brulshirts en oranje haar erbij als makke, verongelijkte schoothondjes. Hun land door een moeilijke pot naar de halve finales schreeuwen? Dat was te veel gevraagd.
Collega pakt spijkergun
Ed Sinke een vrouwenbrein?
Rita een echte (boze) Hollander?
Een cafébaas met low trust