Femicide is voorspelbaar

Dwingende controle

Verhaal van de Week

Je been of je leven

Israëlische gevangenissen

Geld genoeg, aldus experts

Politiek

Wat maakt een tekst authentiek?

Robot Jetten

Waarom die woede?

Teun van de Keuken

Politieke partijen breken de wet

Illegale cookies

Wat maakt gelukkig?

Hans Against the Machine

De VVD-vrije aflevering

Radio Vrij Nederland

Vredesmissies lopen vast

Verenigde Naties

Dit mag je niet missen

Cultuur

'Totem' van Dew de Nijs Bik

Pop-up poëzie

Interview / Modejournaliste Dana Thomas
Samen met haar Franse man liep het voormalige model Dana Thomas door modderige straatjes, tussen scooters die met plastic tape bij elkaar werden gehouden en fietsers die omzichtig diepe gaten in de weg omzeilden. Alles was bedekt met een okerkleurige dikke laag stof. Thomas, een Amerikaanse die inmiddels al weer meer dan tien jaar modecorrespondente is in Parijs voor het tijdschrift Newsweek, was voor het eerst in China. Ze bezocht de hoofdstad van antiek China, Xi’an, tegenwoordig een provinciale, slechts voor binnenlands toerisme belangrijke stad met acht miljoen inwoners. Het was 2004. Thomas besloot toen en daar dat het onmogelijk was dat China ooit een belangrijke afzetmarkt zou worden voor grote modehuizen als Gucci, Dior of Louis Vuitton.
Nog geen achttien maanden na haar bezoek bleek China goed voor de verkoop van twaalf procent van alle luxeartikelen in de wereld. Inmiddels loopt China nog maar drie procent achter op Europa, en vier procent op Amerika, waar zeventien procent van de wereldwijde productie van luxegoederen wordt omgezet. Geschat wordt dat China misschien al over vier jaar de grootste luxeconsument ter wereld is, met tweehonderdvijftig miljoen kopers die graag een paar honderd euro aan yuans uitgeven aan een handtas of zonnebril, artikelen die miljoenen anderen elders ook hanteren als statusobject.
Om de grootste afzetmarkt te worden, moeten de Chinezen nog wel langs de Japanners, die momenteel maar liefst eenenveertig procent van alle aankopen voor hun rekening nemen. Dat heeft zijn invloed op de markt. Ooit was de gedachte dat Aziaten slechts geïnteresseerd zijn in kopiëren, waardoor ze geen blijvende impact zouden hebben op de westerse cultuur. Inmiddels brengen de grote Europese modehuizen geen geurtje of tas meer op de markt zonder die eerst op Japanners te hebben getest. Als die er niet van houden, zal het de aandeelhouderswaarde niet vergroten. De ontwerpers richten zich op Japanners. Enkel de tasjes die het modehuis Louis Vuitton liet ontwerpen door de in Japan razend populaire kunstenaar Takashi Murakami, zorgden voor meer dan tien procent winstgroei in enkele maanden tijd.
Toen Dana Thomas voor het eerst naar China reisde, was ze al drie jaar bezig aan haar boek Deluxe. How Luxury Lost Its Lustre. Het is een aanklacht geworden waarin ze de wereld van de grote modehuizen tot in detail ontleedt en haar kritiek vermengt met fascinerende cijfers en sappige anekdotes. Luxelabels bereiken tegenwoordig een massamarkt, is haar centrale stelling, maar hebben daarbij ‘hun ziel verkocht’. De exclusiviteit is verdwenen. En door kostenbesparende massaproductie is, op enkele uitzonderingen na, de kwaliteit gedaald. Terwijl de prijzen hoog zijn gebleven. Vooral van tassen, brillen, parfums en andere accessoires zijn de winstmarges enorm. Hieruit halen de grote modeconglomeraten als LVMH, (Louis Vuitton Moët Hennessy) meer dan de helft van hun omzet en hun miljardenwinst.
Thomas noemt dat ‘entry-products’, waarvan vooral de luxe massatas goud waard is. Met een tas van duizend euro en zeker met een niet al te duur T-shirt met daarop het logo van Dolce &#038; Gabbana of Gucci (met een winstmarge van zo’n dertig keer de kostprijs), kan iedereen in de groeiende, door luxe geobsedeerde middenklasse zich toegang verschaffen tot de wereld van beroemdheden, die steeds openlijker en opzichtiger worden aangekleed door de industrie. Het probleem dat Thomas met deze mondialisering van de luxe heeft, is dat de items niet meer speciaal zijn. Thomas schrijft: ‘Ze zijn gewoon, precies het tegenovergestelde van wat de oprichters van deze modehuizen wilden.’ Als alles luxe is, houdt luxe op te bestaan. Of, zoals Thomas het zegt, luxe verliest haar luister. Thomas: ‘Luxe-industrie is een belachelijk woord, een oxymoron. Het gaat immers om vakmanschap, om handwerk en geduld. Dat is het tegenovergestelde van industrie.’ Bovendien is exclusiviteit integraal onderdeel van de aantrekkingskracht. Gedemocratiseerd houdt het op te bestaan, zo is de conclusie van haar boek.
Prostitutie voor een Vuitton
We lopen door het Tassenmuseum Hendrikje aan de Herengracht in Amsterdam. Langs vitrines met nieuwe en eeuwenoude damestassen, van leer, ivoor, kant en plastic. Thomas is onder de indruk, ze wil er direct een Newsweek-artikel aan wijden. ‘De luxe die je hier ziet, is van een enorme kwaliteit.’ Het zijn tasjes die een vermogen hebben gekost en meer dan een mensenleven meegaan. Vaak zeldzaam, soms uniek. ‘Zo’n overzicht van tasjes laat een belangrijk deel van de geschiedenis van de beschaving zien,’ zegt Thomas in de laatste zaal, bij enkele recente ontwerpen van Paul Smith, Gucci en Dior. ‘Het handwerk, het geduld, de kwaliteit, maar ook de popperige rol die vrouwen in de geschiedenis speelden. Mijn moeder droeg nog witte handschoentjes die het je feitelijk onmogelijk maakten iets aan te raken. Al die silly lives! Ook realiseer ik me hier weer de armoede van de makers. Wist je dat Louis Vuitton, de kleermaker uit de negentiende eeuw die ontwierp voor de allerrijksten der aarde, zelf altijd straatarm is gebleven? Dat is nu wel anders. Bernard Arnault, de CEO van het conglomeraat waarvan Louis Vuitton deel uitmaakt, is de op zes na rijkste man van de wereld.’
De luxe-industrie is mondiaal geworden. In het afgelopen jaar werd er meer dan 157 miljard in omgezet. Dat is tien keer de totale economie van Kameroen, Letland of El Salvador. ‘In de jaren zestig is de basis gelegd,’ vertelt Thomas, ‘door de democratisering van de samenleving. Maar zonder de jaren tachtig was het nooit gelukt: toen werd het taboe op dure spullen doorbroken. Winkelen werd plotseling een hobby, voor miljoenen mensen.’ De tas leent zich het beste voor massale verkoop omdat je die iedere dag weer kunt dragen. Bovendien kan de steeds soberder geklede zakenvrouw zich moeilijker onderscheiden met kledingstukken, maar altijd wel met haar handtas. En de aanschaf van een tas is niet confronterend. ‘Anders dan een jurk hoef je hem niet aan te passen, je wordt niet geconfronteerd met je leeftijd, je gewicht, dat soort problemen,’ zei ontwerpster Miuccia Prada in een gesprek met Thomas.
Inmiddels zijn de tassen van de grote merken meer dan gewoon ‘geliefd’. Slachtoffers van de orkaan Katrina zagen de duizend dollar-pas, die ze van het Rode Kruis hadden gekregen om in hun eerste levensbehoeften te voorzien, als hun kans op het kopen van een Vuitton-tas. In Japan prostitueren jonge meisjes zich om een tas van Chanel of Louis Vuitton te kunnen kopen. En in China verlenen ‘gastvrouwen’ hun diensten in ruil voor handtassen die ze de volgende dag inruilen voor cash, minus tien procent ‘transactiekosten’. Thomas: ‘Dat blaast de verkoopcijfers kunstmatig op, maar het laat ook zien hoe de mode-industrie geen scrupules meer kent. Ik vroeg Bernard Arnault eens of hij niet bang is voor verzadiging. Veertig procent van alle Japan­ners heeft immers al een artikel in huis met daarop dat tweeletterlogo van Vuitton. “Veertig procent?” zei hij. “Dat betekent dat we nog zestig procent van de bevolking over hebben.” Na ons de zondvloed, dat is de mentaliteit.’
Burberry-petjes
De kortgekapte, slanke Thomas is mooi en muizig tegelijk. Ze combineert de elegantie van een oud-studente van een prestigieuze universiteit in diplomatenstad Washington met de verontwaardigde lach van de oostkustliberaal. ‘Herinner je je nog dat Bush na de aanslagen van elf september tegen de natie zei: “Go shopping!”? Dat is misschien wel het meest walgelijke dat hij ooit heeft gezegd.’ En ze moet lachen om haar eigen felheid, alsof het een nieuwe rol is voor de doorgaans keurige modewatcher.
In een achttiende-eeuwse stijlkamer van het museum vertelt ze, onder een beschilderd plafond dat een voluptueuze vrouwe Amsterdam laat zien, wakend over de Hol­landse handel op alle wereldzeeën: ‘Het democratiseren van luxe was een nobel idee, ware het niet dat er geen nobele gedachte achter school. Ze wilden gewoon meer geld verdienen, en dus zochten ze meer mensen in andere plaatsen, geografisch en sociaal-economisch. En als je vervolgens aan de beurs bent genoteerd, zet je in op winstgroei. En dus begonnen ze de productiekosten te drukken. Vakmanschap werd vervangen door sweatshops. Het ging van handwerk naar lopende band naar machineproductie. Zo werden miljarden euro’s binnengehaald. Het werkt niet anders dan McDonald’s. Bovendien is de taal van de democratisering vals. Rose Marie Bravo, voormalig CEO van Burberry, maakte er een heel nummer van, die democratisering, maar toen Britse hangjongeren massaal met Burberry-petjes gingen lopen, haakte zij direct af. Dat zou de naam en dus de verkoop van het merk op de lange termijn geen goed doen. Ze haalde de petjes direct van de markt. Met democratisering heeft het niets te maken, louter met een opgeblazen idee van luxe.
In de twintig jaar dat ik over mode schrijf, heb ik de revolutie meegemaakt: van een niche naar geglobaliseerde multinationals met miljoenenwinsten. Maar veel klanten hebben nog altijd geen idee. Ik stond paf toen mijn moeder eens aan mij vroeg: “Wat is er bij Burberry’s aan de hand? Die jassen zijn niet meer wat ze zijn geweest.” En mijn moeder is een vrouw die mijn artikelen leest, dus wel degelijk iets weet van de modewereld. Ik dacht: als iemand als zij niet weet dat ze vooral voor marketing betaalt, voor een gevoel en niet voor kwaliteit, dan moet het nodig eens worden verteld. Burberry – want om marketingtechnische redenen heeft het de ’s tegenwoordig afgelegd – is allang niet meer wat Burberry’s ooit was.’
Prada-drama
’s Avonds vertelt Thomas voor een enthousiast publiek van overwegend blanke veertigplusdames over een andere inspiratiebron voor het boek: de dag van haar Prada-drama. ‘Eerst had de voering al losgelaten, terwijl ik de broek nog maar kort daarvoor had gekocht. Toen ik een paar dagen later mijn kind van twee wilde oppakken, scheurde ik er helemaal uit. Ik heb toen een deskundige vriendin gebeld die me vertelde hoe de kwaliteit van de stoffen die Prada gebruikt in de schaalvergroting achteruit is gehold. Terwijl ze vroeger met zo min mogelijk draden werkten, worden patroondelen tegenwoordig gewoon gelaserd.’
Vakwerk bestaat volgens Thomas nog wel, en ze wijst op haar eigen tas van Hermès, maar dan moet je er iets voor over hebben. Thomas: ‘Minstens tienduizend dollar. Ik definieer luxe als het beste dat geld kan kopen. Als je dat zoekt, moet je naar een plaats waar de aantallen laag zijn, het materiaal van de beste soort en het werk handmatig. Dan vind je niet een tas van duizend dollar. Tijd kost geld. Dus echte luxe is duur.’
Gucci-rommel
Toch is dat maar de vraag. Een kleine, chique boutique hoeft niet het merendeel van de verkoopprijs in marketing te stoppen. Bovendien streeft niet iedere ontwerper enorme winstmarges per tas na – en heeft niet iedereen het gehijg van de aandeelhouders in de nek. De Nederlandse Hester van Eeghen is zo’n ontwerper. Het museum aan de Herengracht heeft enkele van haar tassen, zowel in de collectie als in de museumwinkel.
Van Eeghens roem is snel gegroeid en ze is op een punt gekomen dat ze zal moeten kiezen: of uitbreiden, of duurder worden. Van Eeghen: ‘Je wilt voorkomen dat er een wachtlijst voor je ontwerpen komt. Tegelijk wil ik geen massaproductie. Van één ontwerp maak ik doorgaans niet meer dan vijf tot tien exemplaren.’
Een winkel waarin de tassen van Van Eeghen worden verkocht, enkele honderden meters van het museum, is precies het soort zaak waar Thomas met nostalgie over schrijft. Geconfronteerd met een rood-oranje leren tas van Van Eeghen herkent Thomas direct het vakmanschap. ‘Ik wil ook niet beweren dat handgemaakte, tijdloze kwaliteit niet blijft bestaan, in een niche van de markt. Zelfs van de grote Europese modehuizen wil ik voor Chanel en Hermès een uitzondering maken.’
Maar tassen van Van Eeghen zijn aanzienlijk goedkoper dan die van Hermès. Van Eeghen: ‘Omdat ik bij dezelfde fabrikanten produceer, weet ik wat zij betalen: ik zie dat ze hun tassen voor tien keer de productiekosten verkopen. Mijn eigen tassen verkoop ik voor niet meer dan vier keer de maakkosten. Dat verschil heeft niets met vakmanschap te maken.’
Thomas kreeg in Britse en Amerikaanse dagbladen de kritiek geen verklaring te hebben voor de immense populariteit van de grote luxemerken. Van Eeghen: ‘Merken geven natuurlijk houvast aan onzekere mensen. Zij die hogerop kunnen en willen, zijn onzeker en willen zich graag “en groupe” onderscheiden. Zolang de welvaart wereldwijd blijft stijgen, zullen we dat effect zien. Tot de mensen er van kotsen en al die gelijkvormige Gucci-rommel op eBay zetten. Die mensen zie ik in mijn zaak. Die zoeken naar echte exclusiviteit. Naar iets bijzonders, iets anders dan ze dagelijks op de billboards om hen heen zien.’
Opkomende middenklasse
Tussen de activistische uitspraken van Thomas door klinkt heimwee naar aristocratischer tijden, toen bediening en dienstverlening nog een toonbeeld waren van attentie, geduld en toewijding. Toen klasse en exclusiviteit hun glans nog hadden. En het belangrijkste van alles: toen de grote bekende modehuizen handgemaakte en tijdloze kwaliteit leverden. Thomas verlangt eigenlijk terug naar de tijd dat de grote modehuizen nog gewoon de allerrijksten bedienden, niet de opkomende middenklasse in het Oosten. Terwijl iedere actrice een prêt-à-porter-jurkje heeft en de hele wereld een bril van Gucci, een Prada-rugzakje of een tas van Louis Vuitton, is er van de handel in op maat gemaakte mode weinig meer over. Voor Thomas hebben de grote modehuizen daarmee hun glans verloren. Maar voor Chinezen, die nog niet lang geleden aan de armoede zijn ontsnapt, ligt dat anders. Dat maakt haar klacht enigszins verwend, eerder dan maatschappijkritisch. Want de miljardenwinsten van de luxe-industrie waren natuurlijk niet mogelijk geweest zonder de enorme, wereldwijde groei van besteedbare inkomens. Je zou het bijna vergeten in al het nieuws over voedselbanken, groeiende inkomensongelijkheid enzovoorts, maar jaarlijks zijn miljoenen van de bedelstaf gered en opgeklommen tot de middenklasse van hun land. In China alleen al acht miljoen mensen per jaar, sinds 1980. Deze mensen nemen kennelijk genoegen met het verlies aan integriteit van Fendi of Armani, en soms ook het verlies aan kwaliteit dat Thomas een doorn in het oog is. Bovendien betreden er tegelijkertijd talloze nieuwe spelers de markt. Zonder de geglobaliseerde roem, maar met kwaliteit. Sterker, juist door de dalende prijzen van basale goederen, gemaakt door goedkope Aziatische handen, is er in het Westen weer meer tijd en geld vrijgekomen voor duurbetaald handwerk.
En zo ontkomt ook Thomas niet aan de zwakte van veel antiglobalistische kritiek: niemand wordt met een zweep McDonald’s ingejaagd, of een Gucci-winkel in Tokio, Peking of New York. Ook voor de interessant vormgegeven tas is de ondergang nog niet in zicht, al moet je tussen het bombast van alle advertenties wel weten waar te zoeken.
Thomas geeft dit toe, maar was vastbesloten niet naar nieuwe niches te zoeken en een boek te schrijven over de werkingen van de geglobaliseerde industrie in luxeartikelen. ‘Het gaat mij eigenlijk vooral om bewustwording. Dat lezers weten dat ze hun geld uitgeven aan opgepompte lucht, bedoeld om aandeelhouders en topmanagers gelukkig te maken. Na het lezen van dat prachtige boek Fast Food Nation van Eric Schlosser heb ik nooit meer een stap gezet in een McDonald’s of Burger King. Ik zou het geweldig vinden als mijn boek dezelfde uitwerking heeft.’
Er staat zowel een Japanse als een Chinese vertaling op stapel.
De cijfers
• Wereldwijd wordt voor meer dan 157 miljard dollar aan luxe kleding en ?accessoires verkocht.
• Het Franse LVMH (Louis Vuitton Moët Hennessy) is de grootste in de luxe-industrie. In 2005 had het meer dan vijftig merken, 59.000 werknemers, een omzet van 18,1 miljard dollar en een winst van 3,5 miljard dollar.
• De potentiële klantenkring groeit. Volgens Merrill Lynch en Capgemini’s jaarlijks gepubliceerde ‘wereldwelvaartsverslag’ waren er vorig jaar 9,5 ?miljoen miljonairs, een groei van 7,3 procent met het jaar daarvoor.
• In de jaren vijftig droegen meer dan tweehonderdduizend vrouwen haute couture. Nu zijn dat er zo’n tweehonderd. (Pakken starten bij 20.000 euro, avondjurken bij 100.000 euro) Dure prêt-à-porter wordt door miljoenen mensen gedragen.
• Een handtas van 1500 euro kost een modehuis gemiddeld 130 euro. Winstmarges stijgen soms tot 1200 procent.
• Tassen leveren sommige modehuizen meer dan 40 procent van hun winst.
• In 2006 hadden 4 van de 10 Japanners een product met het logo van Louis
Vuitton in huis. Een ‘echt’ product, al kan het ook een T-shirt van 50 euro zijn.
• De kostprijs van een T-shirt is rond de 2 euro.
• In 1995 werd prinses Diana gefotografeerd met een tas van Dior, de Lady Dior bag, genoemd naar de prinses. Dat jaar werden er 100.000 van verkocht, de tas kostte 1000 dollar. De jaaropbrengst van Dior steeg hierdoor met twintig procent.
• Volgens Global AntiCounterfeiting Group bestaat elf procent van de handel in kleding en schoeisel uit nep. Modeartikelen behoren tot de meest populaire namaakartikelen omdat het makkelijk en goedkoop is om ze te kopiëren en nog makkelijker om ze te verkopen.
• De World Customs Organization schat dat de mode-industrie jaarlijks 7,5 miljard euro misloopt door de handel in namaak.
• In juni 2004 onderschepte de Amerikaanse douane vijf containers met per stuk voor 2 tot 4 miljoen dollar nettowinst aan namaakluxe uit China.
Bron: Dana Thomas, ‘Deluxe’
Met dank aan Nicole Carlier
Dana Thomas, ‘Deluxe: How Luxury Lost Its Lustre’, Penguin Books Benelux, 376 pagina’s, € 26,80

Pieter van Os

Alles is luxe

De ontvangst van ‘Het land van aankomst’
Zeven jaar na het verschijnen van zijn essay ‘Het multiculturele drama’ heeft Paul Scheffer een boek geschreven met voor bijna iedereen wat wils. Dat blijkt niet alleen bij lezing van Het land van aankomst, maar kan ook geconcludeerd worden uit de twintig serieuze besprekingen die er sinds de presentatie, zes weken geleden, zijn verschenen. In veel van de besprekingen bejubelen de recensenten hun eigen gelijk. Zij vinden hun ideeën over immigratie en integratie tot hun tevredenheid bevestigd in het boek, al liggen die ideeën en dat gelijk soms mijlenver uiteen. Dat besprekers er zo makkelijk mee uit de voeten kunnen is een eigenschap van het boek, een kwaliteit wellicht. Al is ook een grote intellectuele lenigheid een vereiste. Of een blind enthousiasme voor het eigen gelijk.
Dankzij al die projecties laten de besprekingen een goed beeld zien van de huidige stand in het integratiedebat. Zeker als ook nog wordt gekeken naar de publieke reacties van politici, wordt het mogelijk om iets te laten zien van de richting die het debat opgaat na verschijning van Het land van aankomst. Bekende columnisten als Leon de Winter en Afshin Ellian, die doorgaans snel hoog in de boom zitten, lieten dit boek passeren. En het wordt nog stiller in het stadion. Het publiek zoekt de uitgang, terwijl interessantere spelers het podium betreden.
Eigen gelijk
Maar niet dan nadat talloze recensenten hun eigen gelijk opnieuw bevestigd zagen. Neem de bespreking van Bart Jan Spruyt. Ooit verrijkte deze conservatieve oud-journalist van het Reformatorisch dagblad het publieke debat met citaten van Alexis de Tocqueville en Edmund Burke. Daarna sloeg de angst voor de ‘islamisering van Nederland’ hem om het hart. Onlangs nog schreef hij in weekblad Opinio dat ‘de regenten van het politieke midden samenspannen met het koningshuis om het ideaal van de multiculturele samenleving actief uit te dragen en alle verzet te smoren’. Kortom, een man die het politieke midden een doorn in het oog is. Het land van aankomst lijdt volgens hem niet aan die knevelende gezapigheid. Spruyt prijst in HP/DeTijd uitvoerig de passages en zinnen waarin hij kan terugvinden wat hij zelf al langer zegt. Hij is opgelucht dat Scheffer ‘zich verre houdt van het zoveelste feestje dat de Grote Restaurateurs dezer dagen voor het multiculturalisme organiseren’. En sterker, hij concludeert, dat het boek van Scheffer oproept tot actie. ‘Nu is de politiek aan zet.’
In een andere lovende bespreking komt de Vlaming Gilbert Roox (van het Belgische dagblad De Standaard) juist tot een tegenovergestelde conclusie. Als citaat uit het boek kiest hij: ‘Wie migranten vraagt kritisch naar hun tradities te kijken, moet ook zelf bereid zijn om de eigen vanzelfsprekendheid tegen het licht te houden’. Nieuwe ‘gedeelde normen en een nieuw burgerschap’ moeten we zelf zoeken, niet de politiek, schrijft Roox volgens hemzelf in navolging van Scheffer.
Piet Emmer volgt een vergelijkbare, maar net even andere strategie. De hoogleraar geschiedenis uit Leiden prijst Scheffer wanneer hij beweringen doet die ook zijn terug te vinden in zijn eigen boekje Wegsturen of binnenlaten; Tien vragen en antwoorden over migratie. Tegelijk dicht hij Scheffer een nationaal ‘immigratietrauma’ toe, dat moet hebben geïnspireerd tot een pleidooi voor een ‘Fort Nederland’. Een verkeerd pleidooi volgens Emmer, ‘al was het maar omdat de propagandatruc van Goebbels met zijn Festung Europa op een grote mislukking is uitgelopen.’ Vervolgens herhaalt Emmer in zijn bespreking wat hij altijd al zegt: ‘Er zit niet anders op dan te blijven nadenken over een toekomst met immigratie. Nederland mag dan worden geteisterd door de nasleep van een verkeerde immigratiepolitiek met verkeerde immigranten, het ontvangt dagelijks ook hard werkende Oost-Europese pendelaars en talloze hoog opgeleide nieuwkomers die flink bijdragen aan onze welvaart.’ Daar heeft Scheffer volgens Emmer te weinig over gezegd. En dus doet hij dat zelf nog maar eens.
Voor slappelingen
Besprekingen als deze reduceren het boek van Scheffer tot een pamflet. Dat is niet terecht, zoals andere besprekers opmerken. Sterker, in nagenoeg alle lovende besprekingen wordt Scheffer geprezen om zijn uitputtende studie naar het onderwerp en zijn vermogen het debat boven de loopgraven uit te tillen. Yves Desmet, oud-hoofdredacteur van De Morgen en een gezaghebbend publicist in België, schrijft: ‘Het verfrissende aan dit boek is dat het boven het slagveld van de gelijkhebberij staat, en poogt om ingezetenen en migranten te verzoenen.’ Hij noemt het boek zelfs ‘het beste dat er over de migratie in de lage landen is geschreven’ en ‘verplichte literatuur voor een ieder die van ver of dichtbij bij de immigratieproblematiek betrokken is’.
Nog een paar voorbeelden: Addie Schulte schreef in Het Parool dat Scheffer een ‘uitweg’ biedt ‘uit de impasse waarin de voortrazende discussie terecht is gekomen’. En René Cuperus, een PvdA’er van de Wiardi Beckman Stichting die in het nawoord van het boek wordt bedankt, noemt Scheffer zelfs ‘de nationale verzoener’. Scheffer balanceert volgens hem ‘knap tussen de uitersten van politiek-correct multiculturalisme, Nederland-bashing en xenofobie’.
Die nuances worden niet door iedereen op prijs gesteld. In kringen van wat wel ‘islamcritici’ worden genoemd, wordt de rustige, didactische toon van het boek juist gehekeld. Fleur Jurgens, auteur van het boekje Het Marokkanendrama, verwijt Scheffer in de Volkskrant een ‘weinig gewaagde stellingname’. Teleurgesteld constateert ze dat de ‘ijverige en vriendelijke kamergeleerde’ Scheffer te veel aandacht heeft besteed ‘aan theorie’, in plaats van aan ‘concrete uitingen van het multiculturele debat’.
Ook Elseviers Syp Wynia (kreeg een bedankje in Scheffers nawoord) vindt het boek maar flauwtjes. Al waardeert hij de ‘granaat’ die Scheffer in 2000 in eigen kring gooide, Het land van aankomst bevat een ‘weinig verrassende’, slechts voor slappelingen geschreven ‘brede inventarisatie’. En volgens arabist en alarmist Hans Jansen verzuimt Scheffer zijn lezers eerlijk mede te delen dat ‘mainstream islamieten’ niet bestaan. Scheffer verdoezelt volgens hem de gevaarlijke radicaliteit van islamitische denkers.
Ook buiten deze loopgraaf krijgt Scheffer soortgelijke verwijten. Rob Hartmans, die na Fortuyns dood diens opkomst plaatste in de context van de jaren dertig, schrijft in De Groene Amsterdammer: ‘Hier is een integer intellectueel aan het werk, maar af en toe verlang je naar een duidelijker standpunt’. De politicoloog Meindert Fennema, klaagt dat Scheffer ‘erop uit lijkt de eigen oordelen zo veel mogelijk te verbergen achter het gezag van anderen’.
Het zijn begrijpelijke verwijten; het boek bevat zoveel opeenvolgende opvattingen dat het moeilijk is er een heldere visie uit te destilleren. Scheffer is het daar overigens maar gedeeltelijk mee eens. Toen Kustaw Bessems hem bij verschijning van het boek in een vraaggesprek voor De Pers voorlegde de indruk te hebben dat hij ‘enorm zijn best heeft gedaan dit keer alle mogelijke kritiek voor te zijn,’ antwoordde Scheffer ontkennend. En met grote stelligheid.
Loopgraven
Hoe denkt Scheffer daar nu over, nu die vlakheid de belangrijkste kritiek is gebleken? Scheffer: ‘Al is het boek dik genoeg om er Marokkanen mee op het hoofd te slaan, daar heb ik het niet voor geschreven. Natuurlijk was mijn essay destijds polemischer van toon. Toen schreef ik een artikel “tot hier en niet verder”. Nu heb ik een boek geschreven “tot hier en nu verder”. Dat betekent niet dat het middle-of-the-road is. De opvattingen die ik erin verkondig zijn lang niet allemaal gemeengoed, zoals Fennema schrijft. Ik geloof in de kracht van woorden. En dat we onszelf daarin opnieuw kunnen uitvinden.’
Wat verwacht hij zelf van de richting die het debat opgaat? ‘Dat kan ik nu nog niet zien. Begrijp wel, ik heb geen belang bij de huidige impasse. Het bestaan van de loopgraven is niet goed. Ik heb me er ook nooit in thuisgevoeld. Toch zou het ook niet verstandig zijn als we elkaar nu allemaal weer omhelzen. Daar maak ik me overigens geen zorgen over. Als ik hoor hoe Ella Vogelaar momenteel alleen de autochtonen aanspreekt op de problemen, begrijp ik dat het debat nog wel een tijd zal doorgaan.’
Opvallend genoeg heeft juist Vogelaar, minister van Wonen, Wijken en Integratie, kort na dit gesprek het boek uitvoerig geprezen. ‘Lees dat boek!’ zei ze afgelopen woensdag bij de presentatie van haar integratienota. Scheffer had haar geholpen ‘de verbinding naar autochtonen te maken’. Eerder kritiseerde Scheffer de neiging van Vogelaar te veel te vragen van autochtonen en te weinig van allochtonen. Terwijl hij Verdonk verwijt het tegenovergestelde te doen. In zijn boek probeerde Scheffer, zo zei hij in verschillende interviews, de woorden te vinden die Verdonk en Vogelaar kunnen verbinden.
Eerder bleek Vogelaar overigens nog niet te verleiden tot een bespreking. Het programma Buitenhof had haar daartoe uitgenodigd, maar duidelijk was dat Vogelaar het boek nog niet had ?gelezen. Inmiddels heeft ze het boek kennelijk wel doorgenomen, of hebben haar ambtenaren haar verteld dat Scheffer niet tot harde en vervelende beleidsadviezen komt.
Onderzetter
Wat overigens niet klopt. Al vergt het zoeken enige intellectuele scherpzinnigheid, zoals Scheffers vriend Michaël Zeeman zegt, in het boek zijn wel degelijk posities terug te vinden die bij een politieke concretisering verregaande gevolgen zouden hebben. Zo pleit Scheffer voor een verscherpen van de scheiding tussen kerk en staat. Dat zou in de praktische politiek neerkomen op een verbod op confessioneel onderwijs, een uiterst populair instituut in Nederland.
Gek genoeg is er nauwelijks een bespreker die dat heeft opgemerkt. Zeker Verdonk niet. In een uitzending van Nova waarin zij en Scheffer tegenover elkaar waren gezet, zei ze tegen hem: ‘U hebt ongetwijfeld veel tijd aan uw boek besteed, maar ik zie zo weinig oplossingen. Ik ben meer een type, als ik problemen zie, wil ik ze oplossen.’ Ook Theodor Holman, een van de vrienden van Theo van Gogh die in zijn columns voortdurend waarschuwt voor het gevaar van moslimextremisme, wierp Paul Scheffer voorzichtig voor de voeten, in een radioprogramma dat Holman leidde, dat het boek geen ‘houvast’ biedt, noch concrete oplossingen waar politici iets aan hebben. Scheffer reageerde gedecideerd en licht verontwaardigd. ‘Het is geen memo!’
Ook Scheffers vriend Michaël Zeeman wordt ‘knettergek’ van dit soort commentaren. ‘Vogelaar en Verdonk zijn reddeloos verloren. Die willen een boek dat kan dienen als onderzetter voor beleid, een resumé van vetgedrukte beleidsaanbevelingen. Dat is natuurlijk een forse belediging aan het adres van een schrijver als Paul.’
Het is waar, Scheffer heeft een boek geschreven dat in niets op een memo lijkt. Hij brengt er de immigratieonderzoekingen en integratieopvattingen in samen van sociologen als Oscar Handlin, Aristide Zolberg en de zwarte activist-socioloog W.E.B. Du Bois. Dat zijn niet echt klinkende namen in het Nederlandse debat. De hoofdrolspelers dááruit komen daarentegen nauwelijks in het boek voor. Hirsi Ali komt er met één vermelding bekaaid van af en aan de rol die Fortuyn heeft gespeeld, wijdt Scheffer drie van de 477 pagina’s. Alleen voor het effect van zijn eigen essay uit 2000 maakt hij een uitzondering.
Dat wil niet zeggen dat Het land van aankomst een wetenschappelijk werk is geworden. Scheffer is daarvoor te selectief met zijn data. Ook ontbeert het boek een notenapparaat en een helder omschreven vraagstelling. Maar hij geeft wel nieuwe invalshoeken, poetst oude op en compliceert kwesties die op de Nederlandse opiniepagina’s doorgaans een uiterst simpele invulling krijgen.
Brengt Scheffer, ooit een van de aanjagers, hiermee het debat in rustiger vaarwater? Dat is nog niet te zeggen. Het is ook onduidelijk of Scheffer dat wil. De scherpte van het debat in Nederland is juist goed, schrijft hij, want vechten is hechten. Door conflicten te vermijden zijn integratieproblemen nog nooit opgelost, ook niet in de buitenlanden waarvan hij de immigratieperikelen bestudeerde.
Tegelijk schrijft Scheffer dat de scherpte van het debat in Nederland een vruchtenloze en ‘ongerichte dadendrang’ creëerde. Dat er ‘te veel en te luid’ is gesproken. Toch had Nederland ook, zo schrijft hij, een vermijdingscultuur. Scheffer vindt nog steeds dat het land daaronder lijdt. ‘Tot op de dag van vandaag wordt de bovenlaag geplaagd door een verdringingsproces,’ zegt hij in een recent interview in dagblad De Pers.
Massale bekering
Maar tegenstrijdigheden in incidenteel gelichte citaten, of in de uitspraken van een schrijver, doen er weinig toe in het effect van een boek op het maatschappelijke debat. Het gaat om de algehele ontvangst, gecreëerd in de recensies. Moe van het gehakketak, omarmen de besprekers een ander geluid. Dat geldt zelfs voor de Amerikaanse hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam James Kennedy, die eerder juist zijn instemming verleende aan het ontstaan van verschillende, elkaar fel bestrijdende kampen in Nederland. Kennedy had zich er eerder over verbaasd hoe in Nederland de ene consensus in korte tijd altijd werd vervangen door een andere, even verstikkende consensus. Dat proces verloopt in ‘een massale bekering’. Nu schrijft ook Kennedy tevreden dat we weer samen op weg kunnen en prijst hij ‘Scheffers bewuste verschuiving van strijd naar het vinden van een modus vivendi’.
Maar wat betekent die modus vivendi? De besprekingen geven daar geen antwoord op. Daar moest schrijver Geert Mak aan te pas komen. Scheffer had hem uitgenodigd om het boek te presenteren. Dat was opvallend omdat deze twee bekendste publieke intellectuelen van Nederland eerder lijnrecht tegenover elkaar waren komen te staan. Dat kwam door de publicatie van Maks pamflet Gedoemd tot kwetsbaarheid. Hierin verweet Mak de Nederlandse islamcritici overdrijving. Hij sprak erin over ‘handelaren in angst’ en ‘rechts-nationalen’. Bovendien vergeleek hij de film van Hirsi Ali en Theo van Gogh, Submission I, met de nazi-propagandafilm Der ewige Jude.
Scheffer had Mak er daarna keihard van langs gegeven in een uitzending van Buitenhof. Mak had dat niet prettig gevonden. Maar Mak kwam niet naar Scheffers presentatie om daar zijn mening te geven. Hij verklaarde er nog eens dat hij, net als Scheffer, ‘de loopgravenoorlog’ van de afgelopen jaren als ‘een vreselijke tijd had ervaren’. Mak: ‘Misschien zijn er mensen die er plezier aan beleefden, in wat zij het debat noemden, maar ik vond het een ramp.’ Vervolgens zei hij dat ‘we ermee op moeten houden’. Ook noemde hij een lijst onderwerpen waarover Scheffer en hij het ‘roerend eens’ waren. En Het land van aankomst noemde hij tot slot ‘een grootse prestatie’. Sterker, het boek ‘rook’ zelfs goed.
Het was duidelijk: de twee belangrijkste antagonisten van het debat hadden het weer bijgelegd. Maar Mak zei meer: ‘Veel wetenschappers en onderzoekers zijn niet zulke straatvechters. Ze werden in de afgelopen jaren van het plein geduwd, of overschreeuwd.’ Als we ophouden met de vechtcultuur van het schoolplein, zei Mak, dan komen er eindelijk weer anderen in beeld. Mensen die niet direct alles geloven wat ze denken.
Zo gezien betekent het verdwijnen van de animositeit tussen de twee belangrijkste publieke intellectuelen van Nederland allerminst een terugkeer naar saaiere tijden. Vol vertrouwen zei Mak: ‘Welkom terug, intellectuele openheid en nieuwsgierigheid!’ Met andere woorden: Scheffer is een paar jaar aan het raam gaan zitten. Buiten zag hij niet de ‘usual suspects’ van het debat, maar sociologen die al langer, en soms jaren geleden, over immigratie en integratie hebben nagedacht. Dat maakt nu ook weer de weg vrij voor statistici, wetenschappers en anderszins geïnteresseerden om het podium van het debat te betreden. Het zal de toeschouwersaantallen misschien geen goed doen, de kwaliteit van het debat wel.

De grote verzoener

<div class="wpg-element paragraph">
24-11-2007 Door Pieter van Os
Met zijn essay ‘Het multiculturele drama’ had Paul Scheffer een belangrijke hand in het aanjagen van het verhitte integratiedebat. Zijn boek Het land van aankomst heeft een ander effect.
Zeven jaar na het verschijnen van zijn essay ‘Het multiculturele drama’ heeft Paul Scheffer een boek geschreven met voor bijna iedereen wat wils. Dat blijkt niet alleen bij lezing van Het land van aankomst, maar kan ook geconcludeerd worden uit de twintig serieuze besprekingen die er sinds de presentatie, zes weken geleden, zijn verschenen. In veel van de besprekingen bejubelen de recensenten hun eigen gelijk. Zij vinden hun ideeën over immigratie en integratie tot hun tevredenheid bevestigd in het boek, al liggen die ideeën en dat gelijk soms mijlenver uiteen. Dat besprekers er zo makkelijk mee uit de voeten kunnen is een eigenschap van het boek, een kwaliteit wellicht. Al is ook een grote intellectuele lenigheid een vereiste. Of een blind enthousiasme voor het eigen gelijk. 
Dankzij al die projecties laten de besprekingen een goed beeld zien van de huidige stand in het integratiedebat. Zeker als ook nog wordt gekeken naar de publieke reacties van politici, wordt het mogelijk om iets te laten zien van de richting die het debat opgaat na verschijning van Het land van aankomst. Bekende columnisten als Leon de Winter en Afshin Ellian, die doorgaans snel hoog in de boom zitten, lieten dit boek passeren. En het wordt nog stiller in het stadion. Het publiek zoekt de uitgang, terwijl interessantere spelers het podium betreden. 
Eigen gelijk Maar niet dan nadat talloze recensenten hun eigen gelijk opnieuw bevestigd zagen. Neem de bespreking van Bart Jan Spruyt. Ooit verrijkte deze conservatieve oud-journalist van het Reformatorisch dagblad het publieke debat met citaten van Alexis de Tocqueville en Edmund Burke. Daarna sloeg de angst voor de ‘islamisering van Nederland’ hem om het hart. Onlangs nog schreef hij in weekblad Opinio dat ‘de regenten van het politieke midden samenspannen met het koningshuis om het ideaal van de multiculturele samenleving actief uit te dragen en alle verzet te smoren’. Kortom, een man die het politieke midden een doorn in het oog is. Het land van aankomst lijdt volgens hem niet aan die knevelende gezapigheid. Spruyt prijst in HP/DeTijd uitvoerig de passages en zinnen waarin hij kan terugvinden wat hij zelf al langer zegt. Hij is opgelucht dat Scheffer ‘zich verre houdt van het zoveelste feestje dat de Grote Restaurateurs dezer dagen voor het multiculturalisme organiseren’. En sterker, hij concludeert, dat het boek van Scheffer oproept tot actie. ‘Nu is de politiek aan zet.’ 
In een andere lovende bespreking komt de Vlaming Gilbert Roox (van het Belgische dagblad De Standaard) juist tot een tegenovergestelde conclusie. Als citaat uit het boek kiest hij: ‘Wie migranten vraagt kritisch naar hun tradities te kijken, moet ook zelf bereid zijn om de eigen vanzelfsprekendheid tegen het licht te houden’. Nieuwe ‘gedeelde normen en een nieuw burgerschap’ moeten we zelf zoeken, niet de politiek, schrijft Roox volgens hemzelf in navolging van Scheffer.
Piet Emmer volgt een vergelijkbare, maar net even andere strategie. De hoogleraar geschiedenis uit Leiden prijst Scheffer wanneer hij beweringen doet die ook zijn terug te vinden in zijn eigen boekje Wegsturen of binnenlaten; Tien vragen en antwoorden over migratie. Tegelijk dicht hij Scheffer een nationaal ‘immigratietrauma’ toe, dat moet hebben geïnspireerd tot een pleidooi voor een ‘Fort Nederland’. Een verkeerd pleidooi volgens Emmer, ‘al was het maar omdat de propagandatruc van Goebbels met zijn Festung Europa op een grote mislukking is uitgelopen.’ 
Vervolgens herhaalt Emmer in zijn bespreking wat hij altijd al zegt: ‘Er zit niet anders op dan te blijven nadenken over een toekomst met immigratie. Nederland mag dan worden geteisterd door de nasleep van een verkeerde immigratiepolitiek met verkeerde immigranten, het ontvangt dagelijks ook hard werkende Oost-Europese pendelaars en talloze hoog opgeleide nieuwkomers die flink bijdragen aan onze welvaart.’ Daar heeft Scheffer volgens Emmer te weinig over gezegd. En dus doet hij dat zelf nog maar eens. 
Voor slappelingen Besprekingen als deze reduceren het boek van Scheffer tot een pamflet. Dat is niet terecht, zoals andere besprekers opmerken. Sterker, in nagenoeg alle lovende besprekingen wordt Scheffer geprezen om zijn uitputtende studie naar het onderwerp en zijn vermogen het debat boven de loopgraven uit te tillen. Yves Desmet, oud-hoofdredacteur van De Morgen en een gezaghebbend publicist in België, schrijft: ‘Het verfrissende aan dit boek is dat het boven het slagveld van de gelijkhebberij staat, en poogt om ingezetenen en migranten te verzoenen.’ Hij noemt het boek zelfs ‘het beste dat er over de migratie in de lage landen is geschreven’ en ‘verplichte literatuur voor een ieder die van ver of dichtbij bij de immigratieproblematiek betrokken is’.
Nog een paar voorbeelden: Addie Schulte schreef in Het Parool dat Scheffer een ‘uitweg’ biedt ‘uit de impasse waarin de voortrazende discussie terecht is gekomen’. En René Cuperus, een PvdA’er van de Wiardi Beckman Stichting die in het nawoord van het boek wordt bedankt, noemt Scheffer zelfs ‘de nationale verzoener’. Scheffer balanceert volgens hem ‘knap tussen de uitersten van politiek-correct multiculturalisme, Nederland-bashing en xenofobie’. 
Die nuances worden niet door iedereen op prijs gesteld. In kringen van wat wel ‘islamcritici’ worden genoemd, wordt de rustige, didactische toon van het boek juist gehekeld. Fleur Jurgens, auteur van het boekje Het Marokkanendrama, verwijt Scheffer in de Volkskrant een ‘weinig gewaagde stellingname’. Teleurgesteld constateert ze dat de ‘ijverige en vriendelijke kamergeleerde’ Scheffer te veel aandacht heeft besteed ‘aan theorie’, in plaats van aan ‘concrete uitingen van het multiculturele debat’. 
Ook Elseviers Syp Wynia (kreeg een bedankje in Scheffers nawoord) vindt het boek maar flauwtjes. Al waardeert hij de ‘granaat’ die Scheffer in 2000 in eigen kring gooide, Het land van aankomst bevat een ‘weinig verrassende’, slechts voor slappelingen geschreven ‘brede inventarisatie’. En volgens arabist en alarmist Hans Jansen verzuimt Scheffer zijn lezers eerlijk mede te delen dat ‘mainstream islamieten’ niet bestaan. Scheffer verdoezelt volgens hem de gevaarlijke radicaliteit van islamitische denkers. 
Ook buiten deze loopgraaf krijgt Scheffer soortgelijke verwijten. Rob Hartmans, die na Fortuyns dood diens opkomst plaatste in de context van de jaren dertig, schrijft in De Groene Amsterdammer: ‘Hier is een integer intellectueel aan het werk, maar af en toe verlang je naar een duidelijker standpunt’. De politicoloog Meindert Fennema, klaagt dat Scheffer ‘erop uit lijkt de eigen oordelen zo veel mogelijk te verbergen achter het gezag van anderen’. 
Het zijn begrijpelijke verwijten; het boek bevat zoveel opeenvolgende opvattingen dat het moeilijk is er een heldere visie uit te destilleren. Scheffer is het daar overigens maar gedeeltelijk mee eens. Toen Kustaw Bessems hem bij verschijning van het boek in een vraaggesprek voor De Pers voorlegde de indruk te hebben dat hij ‘enorm zijn best heeft gedaan dit keer alle mogelijke kritiek voor te zijn,’ antwoordde Scheffer ontkennend. En met grote stelligheid. 
Loopgraven Hoe denkt Scheffer daar nu over, nu die vlakheid de belangrijkste kritiek is gebleken? Scheffer: ‘Al is het boek dik genoeg om er Marokkanen mee op het hoofd te slaan, daar heb ik het niet voor geschreven. Natuurlijk was mijn essay destijds polemischer van toon. Toen schreef ik een artikel “tot hier en niet verder”. Nu heb ik een boek geschreven “tot hier en nu verder”. Dat betekent niet dat het middle-of-the-road is. De opvattingen die ik erin verkondig zijn lang niet allemaal gemeengoed, zoals Fennema schrijft. Ik geloof in de kracht van woorden. En dat we onszelf daarin opnieuw kunnen uitvinden.’
Wat verwacht hij zelf van de richting die het debat opgaat? ‘Dat kan ik nu nog niet zien. Begrijp wel, ik heb geen belang bij de huidige impasse. Het bestaan van de loopgraven is niet goed. Ik heb me er ook nooit in thuisgevoeld. Toch zou het ook niet verstandig zijn als we elkaar nu allemaal weer omhelzen. Daar maak ik me overigens geen zorgen over. Als ik hoor hoe Ella Vogelaar momenteel alleen de autochtonen aanspreekt op de problemen, begrijp ik dat het debat nog wel een tijd zal doorgaan.’
Opvallend genoeg heeft juist Vogelaar, minister van Wonen, Wijken en Integratie, kort na dit gesprek het boek uitvoerig geprezen. ‘Lees dat boek!’ zei ze afgelopen woensdag bij de presentatie van haar integratienota. Scheffer had haar geholpen ‘de verbinding naar autochtonen te maken’. Eerder kritiseerde Scheffer de neiging van Vogelaar te veel te vragen van autochtonen en te weinig van allochtonen. Terwijl hij Verdonk verwijt het tegenovergestelde te doen. In zijn boek probeerde Scheffer, zo zei hij in verschillende interviews, de woorden te vinden die Verdonk en Vogelaar kunnen verbinden. 
Eerder bleek Vogelaar overigens nog niet te verleiden tot een bespreking. Het programma Buitenhof had haar daartoe uitgenodigd, maar duidelijk was dat Vogelaar het boek nog niet had gelezen. Inmiddels heeft ze het boek kennelijk wel doorgenomen, of hebben haar ambtenaren haar verteld dat Scheffer niet tot harde en vervelende beleidsadviezen komt.
Onderzetter Wat overigens niet klopt. Al vergt het zoeken enige intellectuele scherpzinnigheid, zoals Scheffers vriend Michaël Zeeman zegt, in het boek zijn wel degelijk posities terug te vinden die bij een politieke concretisering verregaande gevolgen zouden hebben. Zo pleit Scheffer voor een verscherpen van de scheiding tussen kerk en staat. Dat zou in de praktische politiek neerkomen op een verbod op confessioneel onderwijs, een uiterst populair instituut in Nederland. 
Gek genoeg is er nauwelijks een bespreker die dat heeft opgemerkt. Zeker Verdonk niet. In een uitzending van Nova waarin zij en Scheffer tegenover elkaar waren gezet, zei ze tegen hem: ‘U hebt ongetwijfeld veel tijd aan uw boek besteed, maar ik zie zo weinig oplossingen. Ik ben meer een type, als ik problemen zie, wil ik ze oplossen.’ Ook Theodor Holman, een van de vrienden van Theo van Gogh die in zijn columns voortdurend waarschuwt voor het gevaar van moslimextremisme, wierp Paul Scheffer voorzichtig voor de voeten, in een radioprogramma dat Holman leidde, dat het boek geen ‘houvast’ biedt, noch concrete oplossingen waar politici iets aan hebben. Scheffer reageerde gedecideerd en licht verontwaardigd. ‘Het is geen memo!’ Ook Scheffers vriend Michaël Zeeman wordt ‘knettergek’ van dit soort commentaren. ‘Vogelaar en Verdonk zijn reddeloos verloren. Die willen een boek dat kan dienen als onderzetter voor beleid, een resumé van vetgedrukte beleidsaanbevelingen. Dat is natuurlijk een forse belediging aan het adres van een schrijver als Paul.’ 
Het is waar, Scheffer heeft een boek geschreven dat in niets op een memo lijkt. Hij brengt er de immigratieonderzoekingen en integratieopvattingen in samen van sociologen als Oscar Handlin, Aristide Zolberg en de zwarte activist-socioloog W.E.B. Du Bois. Dat zijn niet echt klinkende namen in het Nederlandse debat. De hoofdrolspelers dááruit komen daarentegen nauwelijks in het boek voor. Hirsi Ali komt er met één vermelding bekaaid van af en aan de rol die Fortuyn heeft gespeeld, wijdt Scheffer drie van de 477 pagina’s. Alleen voor het effect van zijn eigen essay uit 2000 maakt hij een uitzondering.
Dat wil niet zeggen dat Het land van aankomst een wetenschappelijk werk is geworden. Scheffer is daarvoor te selectief met zijn data. Ook ontbeert het boek een notenapparaat en een helder omschreven vraagstelling. Maar hij geeft wel nieuwe invalshoeken, poetst oude op en compliceert kwesties die op de Nederlandse opiniepagina’s doorgaans een uiterst simpele invulling krijgen. Brengt Scheffer, ooit een van de aanjagers, hiermee het debat in rustiger vaarwater? Dat is nog niet te zeggen. Het is ook onduidelijk of Scheffer dat wil. De scherpte van het debat in Nederland is juist goed, schrijft hij, want vechten is hechten. Door conflicten te vermijden zijn integratieproblemen nog nooit opgelost, ook niet in de buitenlanden waarvan hij de immigratieperikelen bestudeerde. 
Tegelijk schrijft Scheffer dat de scherpte van het debat in Nederland een vruchtenloze en ‘ongerichte dadendrang’ creëerde. Dat er ‘te veel en te luid’ is gesproken. Toch had Nederland ook, zo schrijft hij, een vermijdingscultuur. Scheffer vindt nog steeds dat het land daaronder lijdt. ‘Tot op de dag van vandaag wordt de bovenlaag geplaagd door een verdringingsproces,’ zegt hij in een recent interview in dagblad De Pers.
Massale bekering Maar tegenstrijdigheden in incidenteel gelichte citaten, of in de uitspraken van een schrijver, doen er weinig toe in het effect van een boek op het maatschappelijke debat. Het gaat om de algehele ontvangst, gecreëerd in de recensies. Moe van het gehakketak, omarmen de besprekers een ander geluid. Dat geldt zelfs voor de Amerikaanse hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam James Kennedy, die eerder juist zijn instemming verleende aan het ontstaan van verschillende, elkaar fel bestrijdende kampen in Nederland. Kennedy had zich er eerder over verbaasd hoe in Nederland de ene consensus in korte tijd altijd werd vervangen door een andere, even verstikkende consensus. Dat proces verloopt in ‘een massale bekering’. Nu schrijft ook Kennedy tevreden dat we weer samen op weg kunnen en prijst hij ‘Scheffers bewuste verschuiving van strijd naar het vinden van een modus vivendi’. 
Maar wat betekent die modus vivendi? De besprekingen geven daar geen antwoord op. Daar moest schrijver Geert Mak aan te pas komen. Scheffer had hem uitgenodigd om het boek te presenteren. Dat was opvallend omdat deze twee bekendste publieke intellectuelen van Nederland eerder lijnrecht tegenover elkaar waren komen te staan. Dat kwam door de publicatie van Maks pamflet Gedoemd tot kwetsbaarheid. Hierin verweet Mak de Nederlandse islamcritici overdrijving. Hij sprak erin over ‘handelaren in angst’ en ‘rechts-nationalen’. Bovendien vergeleek hij de film van Hirsi Ali en Theo van Gogh, Submission I, met de nazi-propagandafilm Der ewige Jude. 
Scheffer had Mak er daarna keihard van langs gegeven in een uitzending van Buitenhof. Mak had dat niet prettig gevonden. Maar Mak kwam niet naar Scheffers presentatie om daar zijn mening te geven. Hij verklaarde er nog eens dat hij, net als Scheffer, ‘de loopgravenoorlog’ van de afgelopen jaren als ‘een vreselijke tijd had ervaren’. Mak: ‘Misschien zijn er mensen die er plezier aan beleefden, in wat zij het debat noemden, maar ik vond het een ramp.’ Vervolgens zei hij dat ‘we ermee op moeten houden’. Ook noemde hij een lijst onderwerpen waarover Scheffer en hij het ‘roerend eens’ waren. En Het land van aankomst noemde hij tot slot ‘een grootse prestatie’. Sterker, het boek ‘rook’ zelfs goed.
Het was duidelijk: de twee belangrijkste antagonisten van het debat hadden het weer bijgelegd. Maar Mak zei meer: ‘Veel wetenschappers en onderzoekers zijn niet zulke straatvechters. Ze werden in de afgelopen jaren van het plein geduwd, of overschreeuwd.’ Als we ophouden met de vechtcultuur van het schoolplein, zei Mak, dan komen er eindelijk weer anderen in beeld. Mensen die niet direct alles geloven wat ze denken.
Zo gezien betekent het verdwijnen van de animositeit tussen de twee belangrijkste publieke intellectuelen van Nederland allerminst een terugkeer naar saaiere tijden. Vol vertrouwen zei Mak: ‘Welkom terug, intellectuele openheid en nieuwsgierigheid!’ Met andere woorden: Scheffer is een paar jaar aan het raam gaan zitten. Buiten zag hij niet de ‘usual suspects’ van het debat, maar sociologen die al langer, en soms jaren geleden, over immigratie en integratie hebben nagedacht. Dat maakt nu ook weer de weg vrij voor statistici, wetenschappers en anderszins geïnteresseerden om het podium van het debat te betreden. Het zal de toeschouwersaantallen misschien geen goed doen, de kwaliteit van het debat wel.
</div>

De ontvangst van ‘Het land van aankomst’ van Paul Scheffer

Filmschrijvers, staakt!
Het boek Kill your darlings van Rogier Proper is een handboek voor de scenarioschrijver. Tijdens de presentatie was het ouderwets roerig. Proper is een alleskunner. Hij bedacht Goede Tijden Slechte Tijden, was de man achter de Wim T. Schippers-creatie Ronflonflon met Jacques Plafond, maar bedacht ook het onsterfelijke radioprogramma Welingelichte kringen. De laatste jaren doet Proper het rustiger aan. Zijn bedrijfje Doctor Proctor Scripts, waar non-stop scripts voor televisieseries werden geschreven, verkocht hij voor een paar miljoen aan Endemol. En zo had hij ruim de tijd een boek te schrijven over de geheimen van het scenario schrijven, te gebruiken door iedereen die droomt van een glanzende carrière in de wondere wereld die Hilversum heet. Op de presentatie in het Amsterdamse Bingerinstituut staat het een half uur voor aanvang al blauw van de rook, er hangt een echt jarenzeventigsfeertje. VPRO-coryfeeën als Wim Schippers, zijn vrouw Ellen Jens en oud-hoofdredacteur Jan Haasbroek geven acte de présence. Vriend Martin Bril houdt het boek ten doop. Televisie is de kortste weg naar de roem, zegt hij. Maar die weg is niet voor iedereen weggelegd, dan moet je wel knap zijn of grote borsten hebben. Voor de lelijkerds en gebochelden is er altijd nog het scenarioschrijven, dat ondergeschoven kindje van de film en televisie-industrie. Propers favoriete scenarioschrijver is Jean van de Velde (onder meer Oeroeg en De kleine blonde dood). Scenarioschrijvers zouden vertroeteld en verwend moeten worden, zegt Van de Velde. Maar dat gebeurt niet. Ze krijgen te weinig betaald, soms staat er bij de credits naast hun naam die van de regisseur, die immers óók heeft meegedacht over het script. En dat terwijl de scenarioschrijver toch aan het begin van alle film en televisiedrama staat. ‘De ziel is het scenario.’ Waarom, zo suggereert Van de Velde, nemen de scenarioschrijvers in Nederland geen voorbeeld aan hun collega’s in de Verenigde Staten? Die zijn afgelopen week in staking gegaan. ‘David Letterman is binnenkort door zijn grappen heen, die worden allemaal door schrijvers verzonnen.’ De stemming raakt opgewonden. ‘Laten we inderdaad gaan staken,’ roept een bebrilde vijftiger. ‘Revolutie,’ roept een ander. En dan wenkt de bar. Het bleef nog lang onrustig aan de Nieuwezijds Voorburgwal.
Harm Ede Botje
Kinderen tegen coffeeshop Future
Vanwege de door hem georganiseerde demonstratie tegen de terugkeer van coffeeshop Future, heeft meneer Ben Ayad vandaag vrij moeten nemen van zijn nieuwe baan. Jarenlang was hij liftmonteur. Maar naast het reparen van liften had hij nog een passie: zijn geloof. Kasten vol boeken staan er in de woonkamer, allemaal studies over de Koran. Een juiste interpretatie van de islam, weet hij, voorkomt radicalisering. Inmiddels is het hem gelukt van zijn studie zijn werk te maken, hij is als imam in dienst bij justitie getreden.
Daarnaast is meneer Ben Ayad voorzitter van de commissie Kinderrijk, een groep bewoners uit Osdorp die actievoeren tegen de terugkeer van de coffeeshop. Future wil zijn deuren opnieuw openen vlak naast de flat van meneer Ben Ayad en om de hoek van de islamitische basisschool El Amien waar zijn jongste dochter op zit. Vroeger zat de coffeeshop ongeveer op dezelfde locatie, maar de afgelopen jaren zaten ze ergens anders, omdat dit deel van de buurt helemaal werd vernieuwd. Inmiddels is er een prachtige nieuwe flat verrezen, waarin voornamelijk grote Marokkaanse gezinnen wonen. De ouders zijn panisch voor het dreigende gevaar van de hasj. De coffeeshophouders, Marokkaanse Osdorpers, zijn alleen bereid te vertrekken als ze een leuk stekje terugkrijgen om hun handel te drijven. En dat is nog niet zo eenvoudig.
Terwijl de demonstranten zich voor De El Amienschool verzamelen en de kinderen zich achter de spandoeken opstellen: ‘Onze kinderen clean en niet stoned’, ‘Don’t blow our future’, wordt er om de hoek door klusjesmannen de laatste hand gelegd aan het verven van de coffeeshop: de betonnen vloer krijgt een donkerbruine laag. Een van de ruiten is kapotgeslagen. Een waarschuwing? Een voorbode voor wat er kan gebeuren als de coffeeshop straks zijn deuren opent?
Geëscorteerd door de politie lopen de honderdvijftig demonstranten door Osdorp, op weg naar het stadsdeelkantoor, waar ze de handtekeningen aan de wethouder zullen aanbieden.
De stoet loopt langs lunchroom ‘Alles halal’ Ernos, en passeert haarmodewinkel Loes de Kort. De kinderen scanderen dat ze geen coffeeshop in hun buurt willen. Een breed grijnzende autochtone toeschouwer roept: ‘Ga dan lekker op je twaalfde aan de alcohol.’ Wethouder Marjo Teuling vangt de demonstratie op voor het stadsdeelkantoor. Ze kijkt een beetje angstig naar de schreeuwende kinderschare. Het laatste wat ze wil is een confrontatie tussen de coffeeshophouder en de buurt. Vandaar haar bezwerende woorden bij het in ontvangst nemen van de handtekeningen. Meneer Ben Ayad staat te stralen: ‘We blijven actievoeren, maar we doen het volgens de regels.’
Margalith Kleijwegt
Eredienst voor een goede Duitser
Het is een publiek dat weet wat 9 november allemaal betekent voor de Duitse geschiedenis: het einde van de Eerste Wereldoorlog en de troonsafstand van de keizer in 1918; de mislukte putsch van Adolf Hitler in 1923, de Reichskristallnacht in 1938; de val van de muur in 1989. Op 9 november vieren ze dat het laatste deel is verschenen van de Nederlandse vertaling van het verzameld werk van de Duitse historicus-journalist Sebastian Haffner, in zijn honderdste geboortejaar. Het voorheen katholieke kerkgebouw De Duif in Amsterdam zit afgeladen vol.
De bijeenkomst heeft alles van een dienst van een geloofsgemeenschap. De modus operandi: lange, boeiende lezingen, zonder plaatjes. Het beeld van de schare gelovigen: intellectueel, grijs en kaal. In een eerste pauze bevestigt een voorganger van de minstens vier uur durende feestdienst dat het Nederlandse Haffnergenootschap ‘sektarische trekken’ vertoont. Tot zijn tevredenheid.
Zij die een nawoord hebben geschreven in een van de delen van het Verzameld werk, hebben het geschopt tot hogepriester. Een van hen, Koos van Weringh, zegt tevreden: ‘Toen ik binnenkwam zag ik het direct: we zijn er weer allemaal.’ Een andere exegeet licht toe: ‘Haffner is voor ons de verlosser van het Duitse geweten. Mijn generatie had hem nodig, een intellectuele goede Duitser die je met plezier leest.’ Later op de middag volgt een discussie op de plaats waar vroeger het altaar stond. De koster van de gemeente, de uitgever Jan Mets, heeft dan al van achter het katheder medegedeeld dat twee van de nabesprekers ‘ons helaas zijn ontvallen’, Marius Broekmeyer en Bart Tromp.
Ook zelfkastijding blijkt onderdeel van de eredienst. Want al beklagen de schriftgeleerden van de middag zich traditiegetrouw over de miskenning die Haffner ten deel viel in academische kring, een voor een laten ze in hun schriftlezingen zien dat hun toewijding zo ver reikt dat ze zelfs graag met elkaar discussiëren over de feilbaarheid van hun held.
Als het om zijn voorspellingen gaat, spreekt historicus-journalist Hubert Smeets zelfs van ‘faliekante missers’. Columnist-historicus Jan Blokker merkt op dat Haffner zonder Hitler waarschijnlijk ‘een onbetekenende ambtenaar’ was geworden. En de historicus Frits Boterman benadrukt dat Haffner te weinig oog had voor de sociale structuren waarin Hitler aan de macht kon komen.
Zoveel intellectuele toewijding overtuigt de zesentwintigjarige journalist en geschiedenisstudent Joost de Vries. Enthousiast vraagt hij aan een zelfverklaard ouderling of hij lid mag worden van ‘dit bijzondere genootschap’. Maar voor ieder lidmaatschap moet worden geleden. De ouderling bast terug: ‘Eerst folderen, jongen. Op zaterdagmiddag in de Kalverstraat.’
Pieter van Os
De magiër van de avant-garde
Hij geloofde in tijdreizen, in het einde van de mensheid en in de disconnectie van de geest en het lichaam. ‘Whenever you read this words, I’m there,’ schreef William Burroughs (1914-1997). De schrijver geloofde dat hij voor altijd voort zou leven in de geesten van zijn lezers. William Burroughs, de Amerikaanse schrijver en performer, is niet meer. Zijn fysieke lichaam althans. Want Burroughs’ geest leeft inderdaad voort. Op zaterdagavond bevindt deze geest zich in Paradiso, tijdens een speciale avond ter ere van de schrijver en zijn werk. Met een documentaire, een muzikaal en audiovisueel optreden en twee lezingen wordt ingegaan op de ideeën en de romans van de schrijver (onder andere Junkie en The Naked Lunch), performer, uitvinder, junk, wapenfreak, homoseksueel, primatoloog, humanist en individualist. In de documentaire Words on Advice, William S. Burroughs on the road is de schrijver tijdens zijn leven te zien. Burroughs was een reiziger, vaak onderweg voor het geven van performances. Als performer werd hij wereldberoemd. In de documentaire is te zien waarom. Met zijn krakende stem en zware, Amerikaanse tongval vertelt de oude Burroughs op een grappige manier verhalen en weet hij het publiek met zijn perfecte timing te verrassen. Ook nu weer.
Het credo van de avond is duidelijk: Burroughs laat een grote erfenis achter. Die erfenis is terug te vinden in muziek, beeldende kunst en literatuur. Een belangrijk onderdeel van Burroughs’ nalatenschap is de ‘cut-up’, een literaire techniek waarbij alle mogelijke teksten door elkaar worden gehusseld om na wat creatief plak- en knipwerk opnieuw in elkaar gezet te worden. Kranten, tijdschriften, teksten van Shakespeare, alles volstaat. Hiërarchie in teksten verdwijnt, net zoals de woorden zelf in het proces kunnen verdwijnen of vervagen. De taal wordt beeldend, de mogelijkheden van dit goochelen met woorden en zinnen zijn oneindig. Je zou het kunnen samenvatten als een staaltje postmodernistische magie. Publicist Wilfried Houjebek is een groot bewonderaar van de schrijver. In zijn lezing over de cut-uptechniek van Burroughs vraagt hij zich af: ‘Was Burroughs met al dat taalgegoochel de Hans Kazan van de avant-garde?’ In de zaal wordt gegniffeld. Nee, een Hans Kazan was Burroughs niet, zegt Houjebek. Niet zo letterlijk althans. Maar een twinkeling in de ogen van Houjebek verraadt: Burroughs was misschien geen magiër, maar hypnotiseren doet de schrijver nog steeds.
Rachel Visscher

Margalith Kleijwegt

Harm Ede Botje

De kleine wereld

Analyse / Gas is een nationaal belang geworden
Nog voordat ze hun tevredenheid uitten over de deal tussen hun gasgiganten, begon Poetin tegen Jan-Peter Balkenende over het geld dat de Nederlandse regering jaarlijks uittrekt voor de democratisering van Rusland. Hieruit blijkt weer eens hoe economie en politiek in elkaars verlengde liggen als regeringsleiders een deal beklinken. En hoe moeilijk het is mensenrechten en handelsbelangen van elkaar te scheiden. Tegelijk is het begrijpelijk dat Balkenende niet in morele termen over zijn ontmoeting met Poetin wil praten. Het Nederlandse gas raakt op en om te voorkomen dat het fijnmazige pijpleidingnetwerk van de Gasunie straks ligt weg te roesten, is het niet gek om afspraken te maken met de kip met de gouden eieren. Voor zevenhonderdvijftig miljoen euro krijgt de Gasunie een negenprocentsbelang in een nieuwe pijpleiding in de Oostzee. In ruil daarvoor krijgt Gazprom een optie op de koop van een minderheidsbelang in gasleveringen door de Noordzee.
Maar er is meer. Door zelf de deal te beklinken, maakt Balkenende een lange neus naar Brussel. Hij torpedeert de laatste hoop op een gemeenschappelijk Europees beleid door de Gasunie zo openlijk als het verlengstuk van het nationale belang te presenteren. Balkenende is niet zonder slag of stoot tot zijn deze politieke houding gekomen. Een paar maanden geleden leek het pleit beslecht. Een topambtenaar van BZ beweerde in een lezing dat Nederland er nu officieel voor pleitte dat regeringen ‘uit naam van de energieveiligheid zich moesten richten op de depolitisering van de energiepolitiek’.
Maar zij had buiten voormalig hoofddirecteur van de Gasunie George Verberg gerekend. In het meest recente jaarverslag van de Energieraad, waarvan hij het meest gezaghebbende lid is, staat: ‘De mogelijkheid van government to government-deals moet niet worden uitgesloten wanneer energieproducerende landen hieraan de voorkeur geven.’ Verberg heeft gewonnen. Tot zijn tevredenheid zonden Balkenende en Poetin afgelopen week een belangrijk signaal aan de wereld: onze staatsbedrijven doen zaken met elkaar, op het allerhoogste politieke niveau.
Maar de slag om de Nederlandse publieke opinie is nog niet binnen. Gazprom ‘versterkte zijn grip’ en Nederland ‘zet de deur open’ voor de Russische gasgigant, schreef NRC Han­delsblad. Er werd vooral benadrukt dat Gazprom een verlengstuk is van het Kremlin, dat eenenvijftig procent van de aandelen bezit. Onvermeld bleef dat bij de Gasunie het meerderheidsbelang ook bij de staat ligt. Nu heeft de Nederlandse overheid niet de reputatie het gas als politiek wapen in te zetten, maar dat heeft vooral te maken met de groeiende energieafhankelijkheid.
De Russen zijn met de komende pijpleidingen overigens minstens zo afhankelijk van ons als afnemers als wij van hen als producenten. Meer dan de helft van alle Gazprom-inkomsten, waarmee een belangrijk deel van de overheidsbegroting wordt gedekt, komt uit West-Europa.
Het lijkt erop dat het gros van de Nederlandse commentatoren de woede over de groeiende eigen energieafhankelijkheid projecteert op het wispelturige gedrag van Rusland. En zelfs over dat wispelturige gedrag valt te twisten. Rusland draaide de gaskraan naar de Oekraïne dicht omdat het weigerde akkoord te gaan met een markconforme prijs. Schande, zo luidde het meeste commentaar. Maar na de enorme olieprijsstijging in de eerste oliecrisis van de jaren zeventig reisde een leger Nederlandse diplomaten naar Duitsland om een hogere prijs te bedingen, ondanks een vaste lage prijs in een langlopend contract. Anders dan Oekraïne ging Duitsland akkoord. Wat zou Nederland hebben gedaan als dat niet was gebeurd? Onderhandelen doe je altijd met een stok achter de deur. Daarin verschillen Nederlanders niet van Russen.

Poetin paaien