16-08-2008
Door Pieter van Os

Kort voor zijn vakantie legde Laurens Borst, de zender­manager van Radio 1, voor de EO-radio nog eens uit wat hij hoopt te veranderen op de nieuwszender. Het moet minder afstandelijk. Dichter bij de belevingswereld van de luisteraar. ‘We moeten naar de toon van De Wereld Draait Door.’

Omroepmedewerkers kennen deze teksten van Borst. Net als zijn verlangen meer royalty-, auto- en computernieuws op de zender te krijgen. Maar in het interview ging hij een stap verder. Borst had zich geërgerd aan een VPRO-presentator die een gesprek voerde met twee bekende wetenschappers, waaronder natuurkundige Robbert Dijkgraaf. Al gaat Dijkgraaf door als kampioen toegankelijk uitleggen van ingewikkelde materie, Borst had er geen touw aan vast kunnen knopen. Waarom was niet gevraagd, bromde Borst: ‘Zeg professor, wat antwoord je aan je vrouw als ze ’s ochtends aan de keukentafel vraagt wat je vandaag gaat doen?’

Dat schoot journaliste Ingeborg Beugel in het verkeerde keelgat. In een woedende bijdrage aan het brancheblad De Journalist ging ze tekeer tegen de netmanager: de uitspraak was niet alleen seksistisch, maar ook reden voor ontslag. ‘Weg met die man.’

Achter het verwijt van seksisme schuilt de woede om de nieuwe zenderindeling. Vanaf volgende week zijn documentaires, langere reportages en onderzoeksjournalistiek verhuisd naar de avonden en de weekeinden. Beugel: ‘Radio 1 is ten prooi gevallen aan de niet aflatende nivelleringsdrift en debilisering van zijn overwegend manlijke baasjes.’ En: ‘Hilversum was al een verschraald landschap, met plannen als die van Borst (en de NOS) wordt het een talentloze woestijn.’

Zwaar op de hand
Een van die programma’s die volgens de journaliste nog wel door de beugel kan, is De Ochtenden van de VPRO. En het onderzoeksjournalistieke Argos. Ze verliezen hun prominente plaats op de zender. De Ochtenden gaat naar middagen en de titel houdt dus op te bestaan. Hoe hoog dat de VPRO-makers zit, bleek afgelopen zaterdag opnieuw bij de begrafenis van Gerard Legebeke, de eindredacteur van Argos en een van de breinen achter De Ochtenden. VPRO-eindredacteur Kees Schaepman plaatste het einde van De Ochtenden in een symbolische lijn met Legebekes overlijden.
En niet alleen bij de VPRO bestaat ergernis over de nieuwe zenderindeling. Henk van Hoorn, voormalig hoofdredacteur van de NOS-radio en nog altijd invloedrijk radioman, betreurt ‘de hang naar lucht en licht’. Die toont zich vooral in de beloning van de radiomakers van de KRO, die op hun beurt hebben beloofd ’s ochtends op de radio door te zullen praten met de gast van het ontbijtprogramma op de tv. ‘Niet echt een teken van trots,’ zegt een omroepmedewerker verbolgen.

Van Hoorn: ‘Radio 1 is vaak zwaar op de hand en bij tijd en wijle ook behoorlijk saai. Dus er is wel een probleem. Maar ik denk niet dat het verstandig is om ook van Radio 1 een soort Radio 2 te maken. Als methode om meer mensen te lokken, zal het nieuwe plan vast werken. Het succes van het vederlichte Radio Tour de France bewijst dat wel. Maar wil je dat alles op elkaar gaat lijken? Ook Radio 5 is overdag al geen zender meer voor debat en documentaires. Waar moet de luisteraar naartoe die verlangt naar serieuze informatieve programma’s?’

VPRO-man Kees Schaepman wijst er nog eens op dat Borsts plannen niet uit financiële nood zijn geboren. ‘Hij gelooft echt in zijn popularisering. Toch vind ik het nogal armoedig, zelfs als je het met hem eens zou zijn, om programma’s met enige ambitie te verbannen naar de marge. Het zou veel interessanter zijn om te praten over manieren waarop die programma’s een groter publiek kunnen bereiken.’

Want ook Schaepman erkent dat er een probleem is. Het marktaandeel van de zender daalde de laatste vijf jaar van negen naar zeven procent. Daar staat tegenover dat de veelgeprezen zender BNR nog altijd niet meer dan 0,5 procent marktaandeel bezit.

Wouter Kurpershoek, momenteel presentator bij EénVandaag maar jarenlang als correspondent verbonden aan Radio 1, ging onlangs met Laurens Borst in debat over de popularisering. ‘Waar ik me niet comfortabel bij voel, en dat is het punt dat ik in dat debat probeerde te maken, is dat de discussie sinds het overlijden van Fortuyn altijd gaat over de vraag: wel of niet op de hurken. Terwijl de discussie eigenlijk moet gaan over de vraag: hoe ver moeten makers op de hurken gaan? Waar houdt populariseren op?’

Voordat de roep om popularisering luid werd, bestond vooral het verlangen naar minder overlappingen en, lomp gezegd, naar meer eenvormigheid. Want het amalgaam van verschillende omroepen zou de ‘herkenbaarheid’ van de zender in de weg staan. Het resultaat was de creatie, dertien jaar geleden, van het Radio 1 Journaal. Dat dagelijkse actualiteitenprogramma was tevens het antwoord op de talloze consultancybureaus die, op uitnodiging, in hun rapporten over Hilversum hadden geconcludeerd dat verschillende redacties vaak hetzelfde doen.

Vijfjaarlijkse telling
Helaas hebben de efficiëntieslagen die uit hun adviezen volgden, geleid tot een ergerlijke eenvormigheid, een klacht die tegenwoordig zelfs valt te beluisteren op de werkvloer bij de NOS, grote boosdoener in de ogen van de andere omroepen. Want waar vroeger de nieuwsredacties van de verschillende omroepen nog wel eens voor een andere invalshoek kozen bij dezelfde kwestie of hetzelfde nieuwsfeit, verspreidt de NOS via teletekst, website, radio en televisie voortdurend hetzelfde nieuws, met dezelfde invalshoek, hetzelfde commentaar, dezelfde deskundigen en dezelfde oneliners.

Te veel van hetzelfde is de dood in de pot, legt oud-hoofdredacteur van de NOS-radio Henk van Hoorn uit. Maar het verlangen van alle omroepen (‘te veel’, volgens Van Hoorn) om zich te profileren in de concurrentie met anderen, maakt het tegelijkertijd nagenoeg onmogelijk om van Radio 1 een succes te maken. Efficiëntieverbetering en het verlangen naar een eigen geluid van de zender staan haaks op de verwoede pogingen van de omroepen zich te profileren. En die zullen in de komende maanden in heftigheid alleen maar toenemen, omdat de vijfjaarlijkse telling er weer aankomt. De mediawet eist van de omroepen dat ze op dat meetmoment minimaal honderdvijftigduizend betalende leden hebben, een aantal waarover de nervositeit groot is, en niet alleen bij kleine omroepen als Llink en Max.

Opvallend genoeg verliest het Radio 1 Jour­naal in het nieuwe zendschema de middagedities. In ruil daarvoor mag ze met nieuwsflitsen inbreken in andere programma’s. Volgens Borst zal dat zo’n acht keer per dag gebeuren. Van Hoorn zegt dat het mooi klinkt, maar waarschuwt: ‘Overschat niet het aantal keren dat er werkelijk urgent nieuws is op één dag. De voorbeelden die Borst geeft zijn het oppakken van Karadzic of een heftig Kamerdebat. Daar zijn er niet acht van per dag. En dus vergroot je het risico op canards. Breek je in om een brand te melden in Eindhoven, blijkt een uur later de zaak in no time geblust. Met dat soort nieuws vervreemd je de luisteraar evengoed van je als met saaie, taaie programma’s.’