Femicide is voorspelbaar

Dwingende controle

Verhaal van de Week

Je been of je leven

Israëlische gevangenissen

Geld genoeg, aldus experts

Politiek

Wat maakt een tekst authentiek?

Robot Jetten

Waarom die woede?

Teun van de Keuken

Politieke partijen breken de wet

Illegale cookies

Wat maakt gelukkig?

Hans Against the Machine

De VVD-vrije aflevering

Radio Vrij Nederland

Vredesmissies lopen vast

Verenigde Naties

Dit mag je niet missen

Cultuur

'Totem' van Dew de Nijs Bik

Pop-up poëzie

De beste in zijn vak: Chris Kijne
Nóóit. Het went nooit om jezelf terug te horen, vindt Chris Kijne. Goed, wanneer hij een tekst hoort die hij heeft ingelezen voor Tegenlicht kan hij nog wel denken: ‘Goed gelezen, en geen onaangename stem.’ ‘Maar als je jezelf terug hoort in een live situatie… dat valt niet mee. Horen hoe je toonhoogte soms verandert, hoe opeens de spanning in je stem schiet… Mezelf op de radio horen lachen… vreselijk.’ En toch is Kijne – met een nipt verschil met Lucella Carasso – door collega’s uitgeroepen tot De Beste in zijn Vak. Dat vindt hij leuk. ‘Maar ik heb eigenlijk geen idéé waarom ik De Beste zou zijn.’
Kijne (59) presenteert elke donderdag Met het Oog op Morgen, werkt voor Tegenlicht en maakt interviews voor het televisieprogramma Gesprek op 2. Hij behoort tot de oudgedienden van de VPRO-radio. In 1984 begon hij bij de VPRO Gids, in 1988 stapte hij over naar de radio. Hoezeer hij het de eerste jaren bij de Gids ook naar zijn zin had, zijn entree bij de radio voelde nadrukkelijk als ‘een stapje hoger’, zegt Kijne. ‘Het was de tijd van Het Gebouw, de grote jaren van de VPRO-radio. Een mooiere plek kon je je als maker niet voorstellen. Het Gebouw was een prachtig radio-idee, bedacht door Peter Flik. Elke gast moest eerst langs de receptie – daar zaten Harmke Pijpers en Stan van Houcke – waarna hij werd doorgestuurd naar de afdeling waar hij voor kwam. Voor de makers heerste bij Het Gebouw ongekende vrijheid; alles kon en mocht. Je deed alles zelf, bereidde je eigen onderwerpen voor. Dat was kenmerkend voor de VPRO. En dat hóórde je als luisteraar; je zat nooit met een lijst door anderen bedachte vragen voor je neus.’
Maar die aangename anarchie leidde soms ook tot wanorde. Kijne wilde ooit live in de uitzending strafpleiter Gerard Spong interviewen. Spong kon die week niet, maar de week daarop zou het vast lukken. ‘Vlak daarna kreeg ik griep en vergat ik door te geven dat ik die afspraak had gemaakt. De week erna zat Henk van Hoorn achter de microfoon, klaar om een ander interview te doen, toen er opeens bericht kwam uit de studio in Den Haag: ‘De heer Spong zit klaar.’ Niemand wist waarom, waarvoor of waarover. Toen is er binnen twee minuten een mapje met Spong-documentatie naar boven gehaald. Henk heeft dat nog net open kunnen slaan en heeft vervolgens live een kwartier met Spong gesproken. Ik geloof niet dat iemand er iets van gemerkt heeft.’
Die actievoerende lui
Kijne was in die tijd ook een van de vaste tekstschrijvers van de karakteristieke aankondigingen van Cor Galis. ‘Cor Galis’ was in feite een creatie van Peter Flik, zegt Kijne. ‘Cor werkte al jarenlang voor de ledenafdelingen van de VPRO, waar hij in het land de ledenvergaderingen leidde. Peter hoorde die stem en wist: dit is iemand die voor de microfoon moet. Cor heeft zelf nooit een letter van die teksten geschreven, maar droeg ze voor met een ongekende overtuiging. Voor veel luisteraars was hij een ijkpunt. De Mening van de VPRO.’
In die dagen bestond er bij de VPRO nog een strenge scheiding tussen radio en televisie. De kantine was min of meer in twee helften te verdelen. ‘Ik maakte twee jaar geleden een film over Jan Blokker. Die vertelde dat hij helemaal niks moest hebben van “die actievoerende lui met kettinkjes om” bij de radio. Bij de radio werkten volgens Blokker mafkezen, geen journalisten maar activisten. Hij kon op zijn tweeëntachtigste nóg kwaad worden over het feit dat we in 1985 uit protest tegen het besluit om kernwapens te plaatsen urenlang het geluid van sirenes hadden uitgezonden. “Als ik toen hun baas was geweest,” zei Blokker, “dan had ik ze er allemaal uit gedonderd.”’
Bestaat die scheiding tussen radio en tv nog steeds?
‘Nee. Er zou nog beter samengewerkt kunnen worden tussen radio en televisie. Maar zulke verschillen van inzicht bestaan niet meer.’
Is het wezenlijk anders om voor de radio te werken dan voor de televisie?
‘Ja. Ik heb heel veel reportages voor de radio gemaakt. Dan ben je in je eentje, met de microfoon. Je kunt zelfs met een dasspeldmicrofoon werken zodat niemand ziet dat je radio maakt. Bij televisie heb je altijd camera en geluid nodig. Daardoor is de werkelijkheid al vervormd voordat je ’m kunt registreren. Als je schrijven, radio en televisie vergelijkt, dan komt er per medium een laag ballast bij. Als je voor de krant iemand interviewt die eigenlijk heel slecht praat, dan kun je er met behulp van de knipselmap nog wel een aardig stuk van maken. Bij radio moet je het toch op de band hebben. En bij televisie ook nog eens in beeld. Dat is een stijgende moeilijkheidsgraad.’
Je maakt ook televisie. Is dat dan toch weer een stapje hoger dan radio?
‘Nee, zo voelt dat helemaal niet. Ik acht televisie beslist niet hoger dan radio. Er was voor mij alleen een inhoudelijk argument om televisie te gaan doen. Ik vond het bij de radio in toenemende mate frustrerend dat je daar nooit lange gesprekken met buitenlanders kunt doen. Dan moet je gaan werken met voice-overs, en dat is altijd lelijk. Dat werkt niet op de radio, maar dus wel op televisie. Ondertiteling kan een heel groot voordeel zijn.’
Jurgen van den Berg beschreef hoe radiofreaks elkaar altijd herkennen. ‘Allemaal begonnen met bandjes op hun slaapkamer.’
‘Dat heb ik dus ook gedaan. Ik nam veel muziek op. En mezelf.’
Kijne groeide op met de radio. Thuis hadden ze draadomroep; een bakelieten luidspreker die je op vier verschillende standen kon zetten, waarna de wereld in vier varianten de huiskamer binnengolfde. Als jongen luisterde hij op een radiootje, geërfd van een tante, naar Uitlaat, van Wim de Bie. Later kocht hij op het Waterlooplein een spoelenrecorder waarmee hij ook opnames kon maken. Een vriend wees hem erop dat die luidspreker van die draadomroep met een kleine handgreep ook als microfoon kon dienen. Met twee draadjes eraan kon hij met zijn spoelenrecorder stiekem de gesprekken in de huiskamer opnemen. Zijn ouders zijn allang dood, maar ergens heeft hij nog de banden waarop hun stemmen te horen zijn. Huiskamergesprekken uit de jaren zestig.
Ze waren thuis ‘christensocialisten’, lid van de PvdA en de VPRO. Zijn vader was als classicus/theoloog verbonden aan het Nederlands Bijbelgenootschap. Jammer dat hij zijn zoon nooit heeft kunnen horen bij zijn ‘eigen’ VPRO. ‘Hij zou het geweldig hebben gevonden. Ik weet zeker dat mijn liefde voor reizen van hem komt. Hij reisde naar Afrika, naar Indonesië, en schreef daarvandaan lange brieven die mijn moeder aan mij en mijn broers voorlas. Met heel exacte beschrijvingen van wat hij daar tegenkwam. Daardoor dacht ik als jochie: dat wil ik later óók zien. In feite ben ik hetzelfde gaan doen als hij: aan andere mensen verhalen vertellen over de wereld.’
Je zei dat de jaren van Het Gebouw de grote jaren van de VPRO-radio waren. Is die tijd definitief voorbij?
‘Ja. Op zondag heb je OVT, Studio Idzerda en Bureau Buitenland. En op Radio 6 heb je nog De Avonden. Maar verder is alles ingeklemd in strakke formats. De creativiteit en de vrijheid van Het Gebouw zijn helaas nergens meer te horen. Die enorme diversiteit is verdwenen.’
Wat is daarmee verloren gegaan?
‘Dat mensen op de radio verrast worden door iets waar ze uit zichzelf nooit naar waren gaan luisteren. Dat zijn we kwijtgeraakt. Er is nog een middenweg: Villa VPRO. Maar ja, dat is dus wel een middenweg. Daar hoor je het nog een beetje. De manier waarop Ger Jochems de taal gebruikt – in wat plat Haags, en totaal als zichzelf – zul je bij geen andere omroep horen. Ook Villa VPRO is inmiddels ingekaderd in een strak format. Ik begrijp heel goed dat er een nieuwszender als Radio 1 moet zijn. Tegelijk is dat de spagaat waar de Publieke Omroep in zit: als je een groot publiek wilt bedienen, kom je vanzelf uit op een middle of the road.’
Dat wil niet zeggen dat er geen goede radio meer wordt gemaakt, benadrukt Kijne. Hij heeft bijvoorbeeld ‘enorm genoten’ van Studio Sportzomer. ‘Een heerlijk programma met fantastische presentatoren. Daar gebeurde constant iets. En Met het Oog op Morgen is er ook nog steeds. Dat is een topprogramma om te maken. Serieus met een knipoog, op een heerlijk uur van de dag. “Radio” was voor mij vroeger toch: ’s avonds op je zolderkamertje zitten luisteren. De presentator is bij Het Oog een wezenlijk onderdeel van de formule, dus je kunt er ook een persoonlijke toon in leggen.’
Wat is die persoonlijke toon bij Chris Kijne?
‘Dat ik over het algemeen geen harde interviewer ben. Ik ben geen Sven Kockelmann. Omdat ik me daar altijd ongemakkelijk bij voel. Als het toch moet, dan het liefst met iemand die op afstand, in een andere studio zit. Ik ben meer een man van marathoninterviews. Het liefst maak ik portretten.’
Je bent als presentator ook een weinig geprononceerde persoonlijkheid.
‘Misschien, maar ik vind ook dat je als interviewer een dienende taak hebt. Je bent ondergeschikt aan de gast. Ik denk wel dat het interview meer mijn kracht is dan het maken van een prachtige documentaire.’
We hadden het over Het Gebouw. Is het erg dat dat VPRO-geluid goeddeels is verdwenen?
‘Je moet ontzettend oppassen voor ouwemannenpraat. Natuurlijk is het jammer dat de marathoninterviews naar de avond zijn verplaatst. Je kunt naar sommige programma’s echt heimwee hebben. De VPRO heeft prachtige dingen gemaakt in vroeger tijden. Maar dit is een andere tijd die kennelijk om andere programma’s vraagt. Niks aan te doen.’
En Tegenlicht ligt inmiddels ook onder vuur.
‘Daar geldt hetzelfde. Het belang om kijkers te trekken wordt vertaald in marktaandeel. En daar word je vervolgens op afgerekend. Er was een tijd dat je het bij de VPRO nooit over kijkcijfers hád. Die tijd is allang voorbij en dat is maar goed ook. Ook wij bij Tegenlicht willen graag veel kijkers. Alleen zit er een grens aan de hoeveelheid kijkers voor wie je zo’n programma kunt maken. Ik zag laatst bij de AVRO een documentaire over dat rare LPF-kabinet dat we ooit hadden. Dat programma begon met Pieter Jan Hagens die opeens vanachter een pilaar tevoorschijn kwam. Niks ten nadele van Pieter Jan. Het is bovendien een zeer toegankelijke vorm. Maar je kunt het ook filmischer, impressionistischer doen. Dat is de traditie van de VPRO. Er is gewoon een grens waarna Tegenlicht geen Tegenlicht meer is.’
Maar dan is het toch ook niet zo erg om later op de avond uitgezonden te worden?
‘Waarom zou het bij de Publieke Omroep niet mogelijk zijn om een programma met grote maatschappelijke impact in het hart van de avond te programmeren? Zoiets is toch juist de táák van de Publieke Omroep? Datzelfde geldt voor Gesprek op 2, dat vanaf januari van de zender verdwijnt. Dat is het enige programma op de Nederlandse televisie waar buitenlandse gasten een podium krijgen voor een substantieel gesprek. Ik vind dat zoiets bij de Publieke Omroep hoort. Maar het tij zit niet mee. Als die nieuwe bezuinigingen doorgaan, zoals het schrappen van het mediafonds, is dat rampzalig. En volkomen contraproductief wanneer je de publieke omroep publieker wilt maken.’
De conclusie is dat alle programma’s waar jij van houdt in de gevarenzone verkeren of verdwenen zijn.
‘Niet alles is verdwenen. Maar het is waar dat het voor wat zwaardere inhoudelijke journalistiek geen eenvoudige tijd is. De journalistiek die vindt dat er een grens zit aan hoe luchtig de vorm kan zijn die je voor je boodschap gebruikt. Daar heeft de VPRO onder te lijden. ’
Heeft de VPRO dat voor een deel ook niet over zichzelf afgeroepen? Jullie wilden jarenlang niet of nauwelijks met andere omroepen samenwerken. Op een dag word je dan wakker in een vreemde wereld.
‘Bij de radio was dat zeker zo. Er was trouwens ook een flinke groep die wel wilde samenwerken en dat ook altijd loyaal heeft gedaan, met VPRO aan de Amstel en De Ochtenden. In de hoop dat de zender als geheel dan toch misschien ook een beetje een VPRO-geluid zou krijgen. Helaas moet je constateren dat dat niet gelukt is .’
Ik luisterde de laatste uitzending van Het Gebouw uit 1993 terug. Daarin kwam Henk van Hoorn – die toen was overgestapt naar de NOS – uitleggen waarom de zender moest veranderen in het belang van de luistercijfers. Hij werd door zijn voormalige VPRO-collega’s bejegend als een vijand, als een overloper.
‘Dat werd inderdaad een soort NSB-discussie. Daarmee heeft een deel van de VPRO-radio zich ook geïsoleerd. Met de VPRO-televisie gaat het nu heel goed. Er zijn prachtige nieuwe vormen gevonden. Begonnen met In Europa, gevolgd door programma’s van Adriaan van Dis en Jelle Brandt Corstius en Nederland van Boven. Daar hebben we het isolement doorbroken. Bij de radio gaat dat veel moeilijker. Daar ben je onderdeel van een zender die op een bepaalde manier moet klinken. We hadden via de website misschien veel meer een uitzendkanaal moeten worden. Daarin hebben we de slag gemist. Inmiddels is het aanbod op internet zo groot geworden dat je daar bijna niet meer kunt opvallen. Er is in de jaren negentig hevig nagedacht over de vraag of de VPRO commercieel moest worden. Daar was ik een voorstander van. Reclameverkopers zeiden ook: “Dat lukt jullie zeker. Jullie hebben een koopkrachtig publiek van Saab-rijders en whisky-drinkers.”’
Is het jammer dat dat niet gebeurd is?
‘Nee, want we maken toch nog steeds bijzondere programma’s. En ik kan nog steeds maken waar ik van hou. Gelukkig ook bij de radio. En wie kan dat op zijn 59ste nog zeggen?’

Coen Verbraak

‘Mezelf horen lachen… vreselijk’

De beste in zijn vak: radiopresentatoren
Felix Meurders
Felix Meurders (66) begon zijn loopbaan als deejay. Totdat hij halverwege de jaren zeventig werd gevraagd voor het politieke VARA-radio­pro­gramma In de Rooie Haan. Daar leerde hij het vak, zegt Meurders. &#8216;Vooral van de voorbesprekingen. Alle mogelijke scenario&#8217;s van een interview werden uitvoerig doorgenomen. &#8220;Als hij &#8216;ja&#8217; zegt, zeg je dat. En als hij &#8216;nee&#8217; zegt, zeg je dat.&#8221; Als deejay leerde ik improviseren. Bij Radio Luxemburg nam ik zes programma&#8217;s achter elkaar op, voor de hele week. Ik moest soms zes keer op een dag dezelfde plaat aankondigen. En ja, daar probeer je dan toch steeds een andere kleur aan te geven. De crux van goede radio is dat luisteraars blijven hangen en de volgende keer weer terugkomen. Dat bereik je door te spelen met alle elementen die er zijn; met de gast, het publiek, de muziek of met de verslaggever. Je probeert een personality te zijn. Je moet het persoonlijk maken, zodat de luisteraar het gevoel krijgt dat je het aan hém vertelt. Rob Trip kan dat heel goed &#8211; jammer dat-ie geen radio meer doet &#8211; en Bas van Werven ook. Nooit uitgeschreven zinnen uitspreken, spelen met je tempo en je toon. Het gaat om flair, om fris en brutaal uit de heup kunnen schieten. Dat is het leuke aan radio: je kunt lekker onvoorspelbaar zijn. Bij televisie is elke onvoorspelbaarheid per definitie bedacht en komt het vooral aan op acteren. Presenteren is een vak. Luister maar eens naar Joost Eerdmans, die elke dag opnieuw laat horen hoe het klinkt als je dat vak niet beheerst.
Paul van Liempt is echt een goede presentator, en Tijs van den Brink een prima interviewer. Clairy Polak vind ik een wereldinterviewer. Ook Chris Kijne vind ik zeer aangenaam, met een goede stem en veel verstand van zaken. Maar de beste vind ik Jurgen van den Berg. Hij is iemand die het spelen met het medium echt beheerst.&#8217;
Mieke van der Weij
Toen Mieke van der Weij (59) begin jaren tachtig Nederlands studeerde, bekroop haar op de fiets door Amsterdam soms een raar gevoel. &#8216;Dan was ik op weg naar de UB en dacht ik: ik begraaf me de hele dag in de late Middeleeuwen terwijl ik door een stad rijd waar van alles aan de hand is. Dáár wilde ik iets mee doen. Noem het een ontwakend journalistiek bewustzijn.
Radio is niet wezenlijk anders dan televisie. Alleen is de omgeving veel meer ontspannen. Die ontspanning leidt vaak tot betere gesprekken. Gasten zijn niet zo bezig met hun uiterlijk. Bij televisie gaan ze eerst in de schmink. Waarmee je dus eigenlijk zegt: &#8220;U bent niet goed genoeg zoals u bent.&#8221; Soms kan de ontspanning bij radio wel doorslaan. &#8217;s Nachts bij Casa Luna wordt het in het tweede uur &#8211; als luisteraars mogen bellen &#8211; soms wel een beetje leuterkousen. Dan kan het medium opeens juist heel traag worden.
Je moet de presentator proberen te zijn naar wie je zelf graag zou willen luisteren. Ik vraag alles wat ik wil, ook als ik iets niet weet. Want als ik iets niet weet, zullen veel luisteraars het ook niet weten.
Een aangename stem is heel belangrijk. Een prettige radiostem is niet te hoog, juist ook voor een dame. Er moet warmte in zitten, energie. Meer dan bij televisie. Er komt bij radio veel meer accent te liggen op de inhoud. Wat je zegt, bepaalt alles. Mensen horen vaak beter wat een presentator zegt als ze hem of haar niet zien.
Wie ik bewonder is Felix Meurders. Hij heeft een prettige toon en is altijd helder. Als ik naar hem luister en hij heeft tien mensen in de studio zitten, dan weet ik toch precies wie er aan het woord is. Maar mijn nummer één is Chris Kijne. Een uitstekende interviewer. Geestig en erudiet. Een genot om naar te luisteren.&#8217;
Jurgen van den Berg
Jurgen van den Berg (47) begon zijn radiocarrière in 1987 bij Radio Noord. Maar hij was al veel eerder met radio bezig. &#8216;Vanaf mijn zevende speelde ik radiootje op mijn kamer.&#8217; Toen hij op zijn zeventiende bij een deejaywedstrijd een auto won, ruilde hij die in om van het geld een studiootje te bouwen. &#8216;Je hebt dat liedje over Australiërs die elkaar overal ter wereld herkennen. Dat geldt ook voor radiofreaks als ik. Rob Stenders, Felix Meurders, Giel Beelen: allemaal zijn ze begonnen met bandjes op hun slaapkamer. Dat oergevoel heb ik nog steeds: onder de douche verslag doen van een wieleretappe.
Ik heb altijd veel naar anderen geluisterd: naar Frits Spits, Felix Meurders en Leo van der Goot. Die mensen hoorden bij mijn leven. En later naar mensen als Kees Sorgdrager en Rob Trip. Bij Trip vond ik het zo mooi dat hij zowel die prettige buurman als die scherpe interviewer kon zijn. Wat me in een presentator aanspreekt, is of het écht is. Dat het geen toneelstukje is. Echte betrokkenheid, werkelijk willen weten hoe het zit. Ik hoorde een keer iemand zeggen: &#8220;Ik ben patholoog-anatoom.&#8221; Waarop de presentator zei: &#8220;Prima, en dan nu de opgave van vandaag…&#8221;
Radiomensen zijn toch anders dan televisiemensen. Iets gewoner, behept met iets minder ego. Jammer genoeg zijn radiomensen vaak geneigd tot calimerogedrag; alsof de televisie méér zou zijn.
Ik vond Ferry Maat vroeger heel goed vanwege zijn timing, en Felix Meurders vanwege zijn veelzijdigheid. In alles goed zijn, dat wilde ik ook. Iemand in wie voor mij alles op radiogebied samenkomt, is Frits Spits. Dat spelen met het medium, dat enthousiasme, die creativiteit is voor mij echt een voorbeeld geweest. Hij is voor mij de beste.&#8217;
Harmke Pijpers
Harmke Pijpers (66) begon haar omroeploopbaan in 1968 bij de NRU, werkte daarna meer dan twintig jaar bij de VPRO en presenteert sinds 2007 programma&#8217;s bij BNR. &#8216;Toen ik net begon, dacht ik: wat leuk dat ik nu bij het decor van het dagelijks leven van veel mensen hoor. Je weet dat je het tegen de stofzuiger opneemt, maar je komt wel in die kamers binnen.&#8217;
Pijpers wordt regelmatig herkend aan haar stem. In het begin had ze nog een opvallend hoog geluid. &#8216;Die stem is nu veel lager. Met de leeftijd zakt alles. Lage stemmen zijn absoluut uit, ook in de reclame. Het gaat om jong en fris.&#8217; Terwijl mensen vaak totaal niet op hun stem lijken, merkte Pijpers als ze bij de VPRO her en der een studio in loerde. &#8216;Hoorde je een bekende stem, keek je door dat patrijspoortje en pats, weer een illusie aan diggelen. Ik riep bij de VPRO door mijn stem zowel adhesie als felle haat op. &#8220;Da&#8217;s vast een struik van een wijf, met een bodywarmer en een plooirok en penny shoes.&#8221; De combinatie van &#8220;netjes&#8221; en &#8220;een beetje gek&#8221; raakte pas door Adriaan van Dis en vogue.&#8217;
Het gaat in haar vak om inlevingsvermogen en eindeloos veel voorbereiding, zegt Pijpers. &#8216;Je interviewt mensen vaak over onderwerpen waar je geen verstand van hebt. Dus dan moet je je enorm goed inlezen. Dat is cruciaal. Ik heb maar één keer in mijn leven iemand geïnterviewd van wie ik de tentoonstelling niet had gezien. Ik werd er echt niet goed van.
Radiopresentatoren zijn moeilijk met elkaar te vergelijken. Ik vind Paul van Liempt erg goed. Er gebéúrt iets in zijn interviews met CEO&#8217;s. Maar de beste vind ik Chris Kijne. Zonder opdringerig te zijn is hij heel efficiënt in zijn vraagstelling. Daar hou ik van.&#8217;
Klaas Drupsteen
Klaas Drupsteen (45) studeerde in 1988 aan de School voor de Journalistiek af op een radioprogramma over God. &#8216;Ik interviewde allerlei mensen, van Freek de Jonge tot Nel Benschop. Prachtig om te doen.&#8217; Zijn sollicitatiebrief aan de NCRV bestond maar uit één regel: &#8216;Naar aanleiding van uw advertentie solliciteer ik hierbij naar de functie.&#8217; &#8216;Ik lag al op de stapel &#8220;afvoeren&#8221;, maar omdat ik net een redelijk testje bij Radio 3 had gedaan mocht ik toch langskomen. En ze namen me aan.&#8217;
Drupsteen ging bij de NCRV zowel radio als televisie maken. &#8216;Radio is minder gespannen dan televisie. Je kunt er wat makkelijker bijzitten. Mijn motoriek is niet zo geweldig. Daar heb je bij radio geen last van. De sfeer bij radio is heel anders. Het is kleinschalig, dicht bij elkaar. Bij Casa Luna zitten we op een schommelstoeltje bij een nep-haardvuurtje. Hoe meer je je onbespied waant, hoe losser het gesprek wordt. Het is mooi dat je bijna vergeet dat je aan het werk bent. Op televsie ben je je altijd bewust van dat oog dat meekijkt. In Casa Luna voer je heel persoonlijke gesprekken. Daarbij is het maken van contact essentieel. Soms lukt het niet. Jan Wolkers vertelde fantastisch, maar sprak over je heen. En Cruijff keek alle kanten op, behalve naar mij.
Je moet kunnen luisteren, en vooral ook heel erg van vragen stellen houden. En als je echt van interviewen houdt, dan is een gesprek voeren altijd leuk. Zelfs als het over LED-lampjes of irrigatiesystemen gaat. Hardlopen doe je het liefst in mooie landschappen. Maar wie echt van hardlopen houdt, draait ook zijn hand niet om voor de Gotthardtunnel.
Wie ik op de radio heel sfeervol vind is Stefan Stassen. En Jurgen van den Berg is weer heerlijk soepel en snel. Maar wie ik de beste vind is Lucella Carasso; ze luistert goed en onbevooroordeeld en stelt altijd de goede vragen, op de juiste toon.&#8217;
Lara Rense
Lara Rense (40) presenteert elke ochtend het NOS-Radio 1-Journaal. Ze is een laatbloeier in het radiovak. Naast haar studie sociologie werkte ze als redacteur bij een lokaal radiostation. &#8216;Toen op een ochtend de nieuwslezer er niet was, keek iedereen opeens naar mij. Ik voelde mijn hart bonken, kon pas na zes zinnen weer ademhalen. Echt een magisch moment in mijn leven. Ik zat in een soort bezemkast, drukte op een knopje en was zomaar te horen. Onvergetelijk.&#8217; Bij BNR Nieuwsradio leerde Rense vervolgens de basisprincipes van het vak. &#8216;Wanneer breng je iets? Hoe doe je dat? Er werd ons steeds voorgehouden: &#8220;Nee, geen knerpend grindpad, dat is Radio 1.&#8221;&#8216; Inmiddels werkt ze al een paar jaar bij datzelfde Radio 1. &#8216;Dat knerpende grind bleek sterk overdreven. Maar het is wel een totaal andere manier van radio maken. Bij de NOS is de redactie veel groter. De handelingssnelheid ligt daardoor lager. Voordeel is wel dat je meer invalshoeken kunt bestrijken. Bij BNR scheerden we langs onderwerpen, nu duiken we erin. Ik ben enorm verliefd geworden op dat prachtige theater van de geest dat radio kan zijn. Het gaat bij ons niet om visagie of camerastandpunten. Het is veel minder gepolijst en daardoor sneller en adequater. Het is beslist een moeilijk vak. Je moet de luisteraar drieënhalf uur door het nieuws loodsen. Het meeste kun je niet voorbereiden. Ik heb in één uitzending wel eens 23 livegesprekken gevoerd.
Mijn collega Marcel Oosten is een heel complete presentator die goed interviewt. Ik geniet ook erg van Max van Weezel, met zijn droge humor waar veel venijn in zit. Maar degene aan wie ik me altijd het meest heb opgetrokken is Harmke Pijpers. Door haar eigenheid en humor. Bij haar voel je dat er elk moment iets kan gebeuren.&#8217;
Paul van Liempt
Paul van Liempt (50) maakt sinds vijf jaar een dagelijks liveprogramma op BNR. Hij heeft altijd live-radio gemaakt. &#8216;Ik hou van de extreme scherpte en de concentratie die het van je vergt. Ik voel me in de allereerste plaats journalist. Vervolgens is radio het medium dat het best bij mij past. Het is bij uitstek een eerlijk medium dat de snelheid van denken en je directe nieuwsgierigheid volop recht doet. Ik heb vanaf mijn vijftiende naar de radio geluisterd. Ik ging vaak naar Eik en Linde om Ischa Meijer aan het werk te zien. Een schoolvoorbeeld van iemand die geleerd heeft om over zijn verlegenheid heen te stappen. Hij kon ongelofelijk goed luisteren en wist een gesprek een verrassende wending te geven. Dan vertelde een gast dat hij projectontwikkelaar was. Tien minuten later ging het over drinken en twee minuten daarna over opera. Ischa kon die drie dingen vervolgens in één zin samenvatten waaruit bleek dat hij alles ook echt gehoord had.
Vijf keer per week tweeëneenhalf uur live-radio vergt veel van je. Door de week drink ik geen druppel. En veel beweging is ook belangrijk. Ik sta ook in de studio. Letterlijk. Dat geeft meer energie dan zitten. Freek de Jonge zei ooit na een interview: &#8220;En moet jij nu nog twee uur lang blijven stáán?&#8221; Geestig, van iemand die zelf toch ook altijd staat. Ik wil als presentator de nieuwsgierige vragensteller blijven, maar wel een met een mening. Ik hou van provoceren. Ik mag een CEO graag even prikkelen en voor het blok zetten. Onverwacht uit de hoek komen, dat maakt radio voor mij spannend. Wie ik goed vind is Rens de Jong van BNR. Die heeft een vrolijke energie. De allerbeste is Petra Grijzen. Enorm leergierig, gedreven en met een prettige ironie.&#8217;
Lucella Carasso
Lucella Carasso (40) werkt sinds 1995 bij de NOS, waar zij onder meer het NOS-Radio 1-Journaal presenteert. Ze was al van jongs af aan vertrouwd met de radio. &#8216;Mijn vader ging op vrijdag later naar zijn werk zodat hij naar Harmke Pijpers kon luisteren.&#8217; Radio is het mooiste medium dat er is, vindt Carasso. &#8216;Daar voel ik de magie van de intimiteit, van de macht der verbeelding; je denkt er zelf de beelden bij.
Een goede radiopresentator moet in de eerste plaats nieuwsgierig zijn, naar mensen en naar processen. Je moet goed contact kunnen maken, enthousiast zijn en goed kunnen luisteren. De juiste toon kunnen kiezen in ieder gesprek, daar draait het om. Je geeft jezelf behoorlijk bloot op zo&#8217;n zender. Het duurt even voordat je dat durft.
Het lot van een radiopresentator is dat mensen altijd vragen: &#8220;En waarom eigenlijk geen televisie?&#8221; Dat is nooit een ambitie van me geweest. Bij televisie komt het visuele erbij; hoe zit je erbij, knik je wel of niet met je hoofd en zit je rechtop? Dat zou voor mij ballast zijn die me afleidt. Op de radio interview je veel meer dan op televisie. Twee, drie uur live op de zender zijn, dat gebeurt niet vaak op televisie.
De valkuil voor een presentator is dat hij maniertjes gaat ontwikkelen. Ik heb een tijd gehad dat mijn vragen steeds omhoog eindigden. In het begin luisterde ik mezelf elke dag terug: hoe deed ik het vandaag? Een mooie stem hebben is handig, maar dat blijft subjectief. Ik kan nog wel eens schrikken van mijn eigen stem. Dat je denkt: wát? Ben ík dat?
Het is moeilijk om in dit vak &#8220;de beste&#8221; aan te wijzen. Tijs van den Brink vind ik een erg goede radio-interviewer. Petra Possel maakt ook mooie interviews en heeft sfeer. Maar mijn nummer 1 is toch Tom van &#8217;t Hek. Altijd enthousiast, nieuwsgierig en heel dicht bij zichzelf.&#8217;
Tijs van den Brink
Toen Tijs van den Brink (42) in 1996 bij de EO begon, werd hij al direct verslaggever, bij het politieke radioprogramma Wandelgangen. Kort daarna ging hij ook voor televisie werken, bij Twee Vandaag. &#8216;Een goed interview op de radio verschilt nauwelijks van een tv-interview. Je moet iets meer letten op kleding, op mimiek. Toen ik begon, kwamen er veel reacties op mijn uiterlijk, op mijn kleding en op het brilletje dat ik toen droeg. Nu heb ik op tv lenzen in, en is er een mevrouw die kleding voor me uitkiest. Bij radio speelt dat allemaal geen rol. Al heeft de webcam daar ook volop zijn intrede gedaan.
Presenteren is praten tegen de luisteraar, interviewen is praten met de gast. Ik vind mezelf veel meer een interviewer. Van interviewen word ik echt gelukkig. In feite draait het om goed luisteren en om een goede voorbereiding. Het is heel moeilijk te leren. Je kunt het of je kunt het niet. Bij nieuwe mensen voel je dat onmiddellijk: hij snapt waar het om gaat, hij begrijpt wat hij moet vragen en vooral ook wannéér. Ik streef altijd naar een golfbeweging in gesprekken; dan weer spanning en dan weer even een lach. Bij geschreven interviews speelt dat minder een rol. Bij ons moet het in tien minuten gebeurd zijn. Zo niet, dan is het gebéurd met je gesprek. Radio is per definitie intiemer, maar tv heeft weer een veel grotere impact. Dat is toch ook aantrekkelijk. Tv voegt ook iets toe aan een gesprek: een traan, iemand die wegkijkt.
Ik vind Dolf Jansen in Spijkers met Koppen vaak erg verrassend. En Ger Jochems slaagt er geregeld in om me aan het lachen te maken. Maar de beste vind ik Lucella Carasso; zij is het meest compleet en het meest gedegen.&#8217;
In de serie ‘De beste in zijn vak’ neemt Vrij Nederland steeds een beroepsgroep onder de loep, beurtelings geportretteerd door Mischa Cohen en Coen Verbraak. Wat drijft de toppers in een vakgebied, over welke eigenschappen moet je beschikken om op hun terrein te slagen, wie beschouwen zij als de beste in hun vak – behalve zichzelf dan? Eerdere delen in de serie: columnisten, uitgevers, officieren van justitie, architecten en neurochirurgen (zie ook www.vn.nl).

Een genot om naar te luisteren

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede radiopresentator? Acht vakgenoten over hun metier en elkaar. Mieke van der Weij: &#8216;Ik vraag alles wat ik wil&#8217;.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toen Mieke van der Weij (59) begin jaren tachtig Nederlands studeerde, bekroop haar op de fiets door Amsterdam soms een raar gevoel.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Dan was ik op weg naar de UB en dacht ik: ik begraaf me de hele dag in de late Middeleeuwen terwijl ik door een stad rijd waar van alles aan de hand is. Dáár wilde ik iets mee doen. Noem het een ontwakend journalistiek bewustzijn. 
Radio is niet wezenlijk anders dan televisie. Alleen is de omgeving veel meer ontspannen. Die ontspanning leidt vaak tot betere gesprekken. Gasten zijn niet zo bezig met hun uiterlijk. Bij televisie gaan ze eerst in de schmink. Waarmee je dus eigenlijk zegt: “U bent niet goed genoeg zoals u bent.” Soms kan de ontspanning bij radio wel doorslaan. ’s Nachts bij Casa Luna wordt het in het tweede uur – als luisteraars mogen bellen – soms wel een beetje leuterkousen. Dan kan het medium opeens juist heel traag worden. Je moet de presentator proberen te zijn naar wie je zelf graag zou willen luisteren. Ik vraag alles wat ik wil, ook als ik iets niet weet. Want als ik iets niet weet, zullen veel luisteraars het ook niet weten. 
Een aangename stem is heel belangrijk. Een prettige radiostem is niet te hoog, juist ook voor een dame. Er moet warmte in zitten, energie. Meer dan bij televisie. Er komt bij radio veel meer accent te liggen op de inhoud. Wat je zegt, bepaalt alles. Mensen horen vaak beter wat een presentator zegt als ze hem of haar niet zien.
Wie ik bewonder is Felix Meurders. Hij heeft een prettige toon en is altijd helder. Als ik naar hem luister en hij heeft tien mensen in de studio zitten, dan weet ik toch precies wie er aan het woord is. Maar mijn nummer één is Chris Kijne. Een uitstekende interviewer. Geestig en erudiet. Een genot om naar te luisteren.’ 
Meer radiopresentatoren vindt u <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-radiopresentatoren.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-radiopresentatoren.htm">hier</a>.
</div>

‘De beste in zijn vak’: Mieke van der Weij

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede radiopresentator? Acht vakgenoten over hun metier en elkaar. Felix Meurders: &#8216;Je moet het persoonlijk maken&#8217;.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Felix Meurders (66) begon zijn loopbaan als deejay.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Totdat hij halverwege de jaren zeventig werd gevraagd voor het politieke VARA-radio programma In de Rooie Haan. Daar leerde hij het vak, zegt Meurders. ‘Vooral van de voorbesprekingen. Alle mogelijke scenario’s van een interview werden uitvoerig doorgenomen. “Als hij ‘ja’ zegt, zeg je dat. En als hij ‘nee’ zegt, zeg je dat.” Als deejay leerde ik improviseren. Bij Radio Luxemburg nam ik zes programma’s achter elkaar op, voor de hele week. Ik moest soms zes keer op een dag dezelfde plaat aankondigen. En ja, daar probeer je dan toch steeds een andere kleur aan te geven. 
De crux van goede radio is dat luisteraars blijven hangen en de volgende keer weer terugkomen. Dat bereik je door te spelen met alle elementen die er zijn; met de gast, het publiek, de muziek of met de verslaggever. Je probeert een personality te zijn. Je moet het persoonlijk maken, zodat de luisteraar het gevoel krijgt dat je het aan hém vertelt. Rob Trip kan dat heel goed – jammer dat-ie geen radio meer doet – en Bas van Werven ook. Nooit uitgeschreven zinnen uitspreken, spelen met je tempo en je toon. Het gaat om flair, om fris en brutaal uit de heup kunnen schieten. Dat is het leuke aan radio: je kunt lekker onvoorspelbaar zijn. Bij televisie is elke onvoorspelbaarheid per definitie bedacht en komt het vooral aan op acteren. Presenteren is een vak. Luister maar eens naar Joost Eerdmans, die elke dag opnieuw laat horen hoe het klinkt als je dat vak niet beheerst. 
Paul van Liempt is echt een goede presentator, en Tijs van den Brink een prima interviewer. Clairy Polak vind ik een wereldinterviewer. Ook Chris Kijne vind ik zeer aangenaam, met een goede stem en veel verstand van zaken. Maar de beste vind ik Jurgen van den Berg. Hij is iemand die het spelen met het medium echt beheerst.’
Meer radiopresentatoren vindt u <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-radiopresentatoren.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-radiopresentatoren.htm">hier</a>.
</div>

‘De beste in zijn vak’: Felix Meurders

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede radiopresentator? Negen vakgenoten over hun metier en elkaar. En: een interview met ‘de beste in zijn vak’.</div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/11/152e828f-aa5f-44cc-852c-f63ddce2e9cf_Studio1.jpg" width="576" height="294"alt="Foto: Eddo Hartmann" border="0" />Foto: Eddo Hartmann</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In de serie &#8216;De beste in zijn vak&#8217; neemt Vrij Nederland steeds een beroepsgroep onder de loep.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wat drijft de toppers in een vakgebied, over welke eigenschappen moet je beschikken om op hun terrein te slagen, wie beschouwen zij als de beste in hun vak &#8211; behalve zichzelf dan? Eerdere delen in de serie: <a href="https://www.vn.nl/Standaard-Media-Pagina/Ik-wil-er-zelf-iets-aan-hebben.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Standaard-Media-Pagina/Ik-wil-er-zelf-iets-aan-hebben.htm">columnisten</a>, <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Ondernemers-in-verbeelding.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Ondernemers-in-verbeelding.htm">uitgevers</a>, <a href="https://www.vn.nl/Archief/Justitie/Artikel-Justitie/De-beste-in-zijn-vak-officier-van-justitie.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Justitie/Artikel-Justitie/De-beste-in-zijn-vak-officier-van-justitie.htm">officieren van justitie</a>, <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-architecten.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-architecten.htm">architecten</a> en <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm">neurochirurgen</a>, <a href="https://www.vn.nl/Archief/Justitie/Artikel-Justitie/De-beste-in-zijn-vak-trendwatchers.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Justitie/Artikel-Justitie/De-beste-in-zijn-vak-trendwatchers.htm">trendwatchers</a>.
Lees hier iedere dag de mening van één van de negen radiopresentatoren: &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Felix-Meurders.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Felix-Meurders.htm">Felix Meurders</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Mieke-van-der-Weij.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Mieke-van-der-Weij.htm">Mieke van der Weij</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Jurgen-van-den-Berg.htm" class="normal" title="'De beste in zijn vak': Jurgen van den Berg">Jurgen van den Berg</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Harmke-Pijpers.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Harmke-Pijpers.htm">Harmke Pijpers</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Klaas-Drupsteen.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Klaas-Drupsteen.htm">Klaas Drupsteen</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Lara-Rense.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Lara-Rense.htm">Lara Rense</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Paul-van-Liempt.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Paul-van-Liempt.htm">Paul van Liempt</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Lucella-Carasso.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Lucella-Carasso.htm">Lucella Carasso</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Tijs-van-den-Brink.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Tijs-van-den-Brink.htm">Tijs van den Brink</a>
En het interview met &#8216;de beste in zijn vak&#8217;: <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Mezelf-horen-lachen...-vreselijk.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Mezelf-horen-lachen...-vreselijk.htm">Chris Kijne</a>
</div>

De beste in zijn vak: radiopresentatoren

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede neurochirurg?  Zes vakbroeders over hun metier en elkaar.  En: een interview met ‘de beste in zijn vak’.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Andrew Maas (Universitair Ziekenhuis Antwerpen) is sinds 1985 neurochirurg. Maas (60) raakte al vroeg besmet met wat hij ‘de neuro-tic’ noemt. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Dit vak is fantastisch. Het brein is per definitie een terrein waar we niet veel van weten. In feite ben je een soort ontdekkingsreiziger. Een avonturier die grenzen opzoekt, maar ook verdraaid goed weet wanneer hij moet stoppen. Wanneer zijn risico’s onaanvaardbaar? Wie tijdens het opereren altijd tot honderd procent wil gaan, eindigt vaak met nul. Dan is de tumor er wel uit, maar is de patiënt overleden. Je maakt geregeld mee dat het niet lukt. Je weet als neurochirurg dat je in je loopbaan een aantal patiënten zult doodopereren. Dat is het moeilijke aan dit werk: de mentale druk. Je moet leren om afstand te nemen. Ik wil altijd weten wie de patiënt is die ik opereer. Maar zodra dat hoofd is afgedekt met steriele doeken is het werkterrein geworden. Als je gaat denken: o god, als ik hier wat raak, kan Henk straks niet meer lopen, dan kun je niet meer werken.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het vak is ook fysiek zwaar. Je staat soms lang te opereren. Daarom moet je als een topsporter kunnen focussen op je werk. Mijn langste operatie duurde meer dan vierentwintig uur aan één stuk. Dat was een heel lastige tumor. Op het moment dat je bezig bent, heb je zo veel adrenaline in je lijf dat je het volhoudt. Je gaat die vierentwintig uur in fases indelen, en kijkt niet verder dan de volgende fase. Het belangrijkste in dit vak is dat je als persoon zeer stabiel bent. Wie wankel in het leven staat, gaat het niet redden.
Het is moeilijk om De beste aan te wijzen. Wie ik erg goed vind, is Ernst Delwel uit Rotterdam. Een goede en betrokken chirurg. Ik zou hem uitkiezen als ik iemand nodig had.’
Meer over &#8216;De beste in zijn vak: neurochirurgen&#8217; vindt u<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm" class="normal" title="Met vaste hand en rubberen ziel"> hier</a>.
</div>

De beste in zijn vak: Andrew Maas

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede neurochirurg?  Zes vakbroeders over hun metier en elkaar.  En: een interview met ‘de beste in zijn vak’.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wilco Peul (48) is sinds veertien jaar neurochirurg in Leiden. Hij heeft ‘het mooiste beroep dat er bestaat’.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Al is het wel een somber vak. De gunstigste aandoening waarmee ik te maken krijg, is de lage-rughernia. Daarnaast doe ik veel hoog-risico-operaties aan tumoren. Daarbij zoek je de grenzen van het mogelijke op, en is succes lang niet altijd gegarandeerd.
In hersenen snijden is hoogst precair. Ik vind het ook een eer dat de patiënt je dat laat doen. Je grijpt toch in in iemands denkvermogen, in wie hij is. De kleinste schade kan definitief zijn. Voor dit vak moet je rustig zijn, in alle situaties. Je moet een uiterst flexibel reactievermogen hebben en soms een rubberen ziel. Laatst was ik een patiënt aan het opereren met een wervelkolomtumor. Dat moest ik onderbreken omdat er een traumapatiënt binnenkwam. Een klein kindje dat een zwaar ongeluk had gehad en dat daarna onder mijn handen doodging. Vervolgens moet je dat aan de ouders meedelen. En daarna moet je weer verder met die eerste operatie. Dat vergt het uiterste van je emotionele incasseringsvermogen. Als je daar niet tegen kunt, houd je dit vak niet vol. In de tijd dat mijn kinderen klein waren, heb ik een periode geen kinderen kunnen opereren. Dat kwam echt te dichtbij.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Een belangrijk aspect is dat je goed moet kunnen communiceren met de patiënt en zijn familie. Uitleggen wat de risico’s zijn. En ook uitleggen waarom je soms níét opereert. Ik zeg wel eens tegen studenten: “Je kunt een aap leren om te opereren. Maar je kunt een aap niet leren wanneer hij níét moet opereren.” Daar onderscheid in kunnen maken, is in ons vak cruciaal.
Hans Geurtsen uit Den Haag vind ik een briljant chirurg, net als Peter Vandertop van het AMC. Maar De beste in zijn vak is voor mij Jan Metzemaekers uit Groningen. Een knap operateur en een prima manager.’ 
Meer over &#8216;De beste in zijn vak: neurochirurgen&#8217; vindt u<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm" class="normal" title="Met vaste hand en rubberen ziel"> hier</a>.
</div>

De beste in zijn vak: Wilco Peul

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede neurochirurg?  Zes vakbroeders over hun metier en elkaar. &#8216;Iedereen genezen is een utopie.&#8217;</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Saskia Peerdeman (VU Amsterdam) voelde zich al vroeg tijdens haar studie aangetrokken tot chirurgie.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Dat handwerk spreekt me aan: met je handen iemand helpen genezen. En ik voelde een fascinatie voor het functioneren van de hersenen.’ Peerdeman (50) beseft dat het niet zomaar een orgaan is waarin ze snijdt. ‘Je bent bezig met de kern van wat iemand maakt tot wie hij is. Elke complicatie kan ernstige gevolgen hebben voor de rest van iemands leven. Toen ik als dokter begon, had ik als ideaal dat ik alle mensen wilde genezen. Dat bleek al snel een utopie. Wie vaak genezing wil brengen, moet geen neurochirurg worden. Je probeert voornamelijk de optimale kwaliteit van leven te garanderen. Als iemand met ernstig hersenletsel binnenkomt na een ongeval doe je alles wat je kunt, maar daar zitten duidelijk beperkingen aan. Er zijn patiënten over wie je thuis piekert: jonge mensen met een goedaardige tumor die nu nog geen klachten geeft. Eens moet je toch een keer een knoop doorhakken en gaan opereren. Maar wanneer? Ik heb een periode de kinderafdeling onder mijn hoede gehad. Mijn eigen kinderen waren toen nog klein. Het lukte mij niet goed om het van me af te zetten. Het putte me emotioneel te zeer uit. Dit heb ik niet bij volwassenen.
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Iedereen genezen is een utopie&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ik weet van de meeste van mijn collega’s niet precies hoe ze opereren. Ik ga af op wat ik gehoord heb. Voor een familielid met een gecompliceerd wervelkolomprobleem zou ik bijvoorbeeld kunnen overleggen met Wilco Peul, en bij een ruggemergtumor met Peter Vandertop. André Grotenhuis is iemand die als geen ander de endoscopie beheerst en hart heeft voor opleiden. Maar als ik toch iemand De beste moet noemen, dan is dat Eelco Hoving uit Groningen. Hij heeft een enorme kennis en kan zeer genuanceerd over zaken denken.’ 
Meer over &#8216;De beste in zijn vak: neurochirurgen&#8217; vindt u <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm" class="normal" title="Met vaste hand en rubberen ziel">hier.</a>
</div>

De beste in haar vak: Saskia Peerdeman

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede neurochirurg?  Zes vakbroeders over hun metier en elkaar. &#8216;Ik leg vaak een arm om de schouder.&#8217;</div>
<div class="wpg-element paragraph">
André Grotenhuis (57) is vijfentwintig jaar neurochirurg. De confrontatie met het brein blijft voor hem zelfs na duizenden operaties een fascinerende gebeurtenis.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Het is een weke massa die wat op een bloemkool lijkt. Maar ik realiseer me altijd dat zich daar een heel leven in bevindt. Ik zou het zelf doodeng vinden als iemand mijn schedel binnen zou gaan. Ik realiseer me bij iedere patiënt dat ik dat vertrouwen eerst moet verdienen. Ik wil precies weten wie er tegenover mij zit: wie de mens is die dit overkomt. De grote angst van patiënten is: ben ik nadien nog wel dezelfde? Ben ik voor mijn kinderen nog wel dezelfde moeder? Een terechte angst. Maar meestal heeft de ziekte zelf die schade al aangericht. Soms zijn dingen die je ziet zo verdrietig dat je er nog lang over loopt te piekeren. Ik leg geregeld een arm om een schouder. Jonge mensen die na een ongeluk sterven, die familie die totaal ontredderd tegenover je staat… dat zijn dingen die enorm op je kunnen drukken.
Vierentwintig jaar geleden zijn mijn eigen kinderen, een tweeling van acht, verongelukt. Over reden door een jongen die oefende voor zijn rijbewijs. Dat is zo’n kolossaal verdriet. Daardoor besef ik iets meer door wat voor hel die mensen gaan. Ik heb het heel lang verdrongen, alsof het niet gebeurd was. Maar hoe ouder je wordt, hoe meer het zich aan je opdringt.
Het is lastig om te definiëren wie De beste neurochirurg is. Ik vind Wilco Peul en Peter Vandertop geweldig goed. Datzelfde geldt voor Guus Beute. Maar ik noem toch Saskia Peerdeman als De beste. Vanwege de combinatie van chirurgische vaardigheden, haar persoonlijke begeleiding van patiënten én haar betrokkenheid bij de opleiding van neurochirurgen. Ik zou mijn vrouw aan haar toevertrouwen.&#8217;
Meer over &#8216;De beste in zijn vak: neurochirurgen&#8217; vindt u <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm">hier</a>.
</div>

De beste in zijn vak: André Grotenhuis

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede neurochirurg?  Zes vakbroeders over hun metier en elkaar.  En: een interview met ‘de beste in zijn vak’.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Peter Vandertop (VUmc en AMC) werkt sinds 1990 als neurochirurg. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hij heeft een prachtig vak, vindt Vandertop (54). Al is het wel een metier dat volledig beslag op iemand legt. ‘Ik ben zeker twaalf uur per dag met mijn werk bezig. Een groot deel van ons werk komt neer op het bedenken van een strategie. Als ik maandag een operatie aan een hersenstamtumor heb, dan ben ik daar de dagen daarvoor in gedachten al mee bezig. Ik ben iemand die in het weekend graag in de keuken staat. Ook tijdens het koken denk ik er voortdurend over na: hoe ga ik die tumor aanpakken? En dan nog komt het tijdens de operatie vaak aan op improviseren. In de operatiekamer worden neurochirurgen verguisd omdat we zo vaak uren uitlopen. 
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Ik ben zelf geen held bij de dokter&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wat mooi is aan ons vak is het hoge tempo van de ontwikkeling van de techniek. We kunnen nu al zoveel meer dan vijf jaar geleden. Ik herinner me nog hoe ongelofelijk we het twintig jaar geleden vonden om op een MRI-scan naar levende hersenen te kijken. Het maken van een scan duurde toen vijfenveertig minuten, nu gebeurt het soms in milliseconden. We krijgen steeds meer middelen tot onze beschikking om mensen te helpen. 
Ik ben zelf geen held bij medische ingrepen. Laatst zei mijn tandarts dat hij een gaatje had gezien. Heb ik dat eerst laten checken bij de kaakchirurg. Als ik ooit een klapvoet zou hebben, dan zou ik mij absoluut niet laten opereren. Dan maar een schoenlepel in mijn schoen. De beste in zijn vak aanwijzen is lastig. In de jaren negentig was Kees Tulleken een grote naam. Wie ik nu zou aanwijzen, is Koo van Overbeeke uit Maastricht. Die heeft een enorme passie voor het vak. Hij wordt bijna chagrijnig als hij drie dagen niet kan opereren.’
Meer over &#8216;De beste in zijn vak: neurochirurgen&#8217; vindt u <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm" class="normal" title="Met vaste hand en rubberen ziel">hier</a>.
</div>

De beste in zijn vak: Peter Vandertop

<div class="lead">Wat kenmerkt een goede neurochirurg?  Zes vakbroeders over hun metier en elkaar.  En: een interview met ‘de beste in zijn vak’.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Jan Metzemaekers (54) werkt twintig jaar als neurochirurg in Groningen. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hij was al vroeg in zijn geneeskundestudie gefascineerd door het zenuwstelsel. ‘Ik houd van dat puzzelwerk; hoe alles met elkaar verbonden is. Maar bijna nog belangrijker dan de technische kant van de zaak is dat je een goede dokter bent voor je patiënt. Die is vaak erg bang, heeft intensieve begeleiding nodig. Met knap snijden alléén kom je er niet. Al is dat in bepaalde hersengebieden wel van groot belang. Ik ben met name thuis in microchirurgie van de hersenen, de hersenstam en het ruggemerg. Daarbij werken we letterlijk op de vierkante millimeter. Vaak met instrumenten met een omvang van millimeters. Die bedien je met de hand onder microscopische vergroting, terwijl je in een stoel zit. Een vaste hand strekt dus wel tot aanbeveling. 
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Knap snijden alleen is niet genoeg&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Neurochirurgie is een belastend vak, emotioneel maar ook fysiek. Lange operaties kunnen wel acht uur beslaan. Dat voel je nadien echt in je lijf. Maar als het dan goed gaat met de patiënt is dat direct verdwenen. Neurochirurgische hoogstandjes maken onderdeel uit van de behandeling. Dat zijn echte teamprestaties. Bij kwaadaardige aandoeningen gaat het er vaak om of je de patiënt extra tijd kunt geven. Bij ons vak is het lastige: wanneer stop je? Ga je het kwaadaardige proces tot de laatste cel verwijderen, met alle risico’s van dien, of laat je iets zitten met het idee dat mensen dan in een betere toestand overleven? Dat is kiezen uit twee kwaden. Wie ik als neurochirurg erg goed vind, is mijn directe collega Maarten Coppes. Een prima dokter die bij de top van de complexe wervelkolomchirurgie hoort. Wie ik vaak noem als ik over de techniek van het vak praat, is Peter Vandertop. Een vakman die precies doorheeft waar het in ons metier om draait. Hij is voor mij De beste in zijn vak.’
Meer over &#8216;De beste in zijn vak: neurochirurgen&#8217; vindt u<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Met-vaste-hand-en-rubberen-ziel.htm" class="normal" title="Met vaste hand en rubberen ziel"> hier</a>.
</div>

De beste in zijn vak: Jan Metzemaekers

<div class="lead">De beste in zijn vak: neurochirurgen</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wat kenmerkt een goede neurochirurg?  Zes vakbroeders over hun metier en elkaar.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In de serie ‘De beste in zijn vak’ neemt Vrij Nederland steeds een beroepsgroep onder de loep, beurtelings geportretteerd door Mischa Cohen en Coen Verbraak. Wat drijft de toppers in een vakgebied, over welke eigenschappen moet je beschikken om op hun terrein te slagen, wie beschouwen zij als de beste in hun vak?  
Lees hier iedere dag de mening van een van de zes geselecteerde neurochirurgen: &#8211; <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Jan-Metzemaekers.htm" class="normal" title="De beste in zijn vak: Jan Metzemaekers">Jan Metzemaekers</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Peter-Vandertop.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Peter-Vandertop.htm">Peter Vandertop</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Andre-Grotenhuis.htm" class="normal" title="De beste in zijn vak: Andr&eacute; Grotenhuis">André Grotenhuis</a> &#8211;<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Economie/Artikel-Economie/De-beste-in-haar-vak-Saskia-Peerdeman.htm" class="normal" title="De beste in haar vak: Saskia Peerdeman"> Saskia Peerdeman</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Wilco-Peul.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Wilco-Peul.htm">Wilco Peul</a> &#8211; <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Andrew-Maas.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/De-beste-in-zijn-vak-Andrew-Maas.htm">Andrew Maas</a>
En volgens deze zes neurochirurgen de beste in hun vak: Peter Vandertop. Het uitgebreide interview met hem verschijnt hier donderdag 16 augustus.
</div>

Met vaste hand en rubberen ziel

De beste in zijn vak: Peter Vandertop
Waarom hij De beste in zijn vak is? Peter Vandertop (54) haalt zijn schouders op. Dat zou hij zo niet kunnen zeggen. &#8216;Eerlijk gezegd hecht ik ook niet veel waarde aan zo&#8217;n competitie. Het is aardig, maar niet meer dan dat.&#8217; Als neurochirurg maakt hij deel uit van een van de kleinste beroepsgroepen van Nederland. Vandertop heeft maar honderdtien collega&#8217;s. De meeste neurochirurgen zijn verbonden aan een academisch centrum en werken daarnaast een of meer dagen per week in een niet-academisch perifeer ziekenhuis. &#8216;Daar doe je de eenvoudiger zenuwproblemen, maar zeker geen hersentumoren.&#8217; Vandertop werkt de ene helft van de week in het VU medisch centrum en de andere in het AMC. Hij weet dat zijn vak door de buitenwereld soms wordt gezien als de eredivisie van de chirurgie. Maar dat is zwaar overdreven, vindt hij zelf. &#8216;Op straat heb je weinig aan ons. Wij zijn totaal niet goed in het redden van levens &#8220;in het wild&#8221;.&#8217; Het is beslist waar dat hij zich beroepsmatig begeeft op letterlijk het snijvlak tussen leven en dood. Maar ook daar is hij nuchter in. &#8216;Natuurlijk: als ik een fout maak, gaat er iemand dood. Maar als een buschauffeur een fout maakt, gaan er veertig mensen dood.&#8217;
Vandertop is nog van de generatie neurochirurgen die als allrounder werd opgeleid. &#8216;Je moest nagenoeg alles kunnen. Overal waar zenuwen voorkomen, moest je kunnen opereren.&#8217; Toch koos hij aanvankelijk voor de kinderneurochirurgie. Voor een deel ook vanwege contacten met collega&#8217;s. &#8216;Ik ben via de EANS, de Europese Neurochirurgenclub, wel eens op congressen in Oost-Europa geweest. Daar kwamen interna­tionale hotshots vertellen hoe het moest. Verhalen om van te gruwen. Ging het bijvoorbeeld over een tumor boven de oogzenuw. Zeiden ze: &#8220;Het eerste wat je moet doen, is de hele rechtervoorkwab verwijderen.&#8221; Een jonge Duitse chirurg vroeg of dat niet wat ver ging. Die professor reageerde hoogst verbolgen: &#8220;Het is een kunstfout als je niet begint met een lobectomie.&#8221; Toen dacht ik: als dit de Europese cursus is waar ik het vak moet leren, geven ze mijn portie maar mooi aan Fikkie. Het jaar daarop ging ik naar een kinderneurochirurgie-congres. Heel kleinschalig en met zulke aardige mensen. Ik dacht: dit is iets voor mij.&#8217; Vander­top begon als kinderneurochirurg bij het Wilhelmina Kinderziekenhuis in Utrecht. Daar werd hij getroffen door de intense band die kinderartsen hebben met hun patiënten. &#8216;Dat is een onvoorstelbare betrokkenheid; alsof je hún pijn doet wanneer je aan hun patiënten komt. Ze denken dus wel tien keer na voordat ze een kind afstaan aan een chirurg.&#8217;
Kunt u zich de eerste operatie van een kind herinneren?
&#8216;Niet de eerste, maar wel een zware operatie die veel indruk maakte. Het ging om een jongen van elf die opgegeven was. Hij had een hersenstamtumor die bijna zo groot was als de helft van zijn hoofd. Of het nou jeugdige overmoed was of niet: ik dacht dat het wel te doen moest zijn. Ik was vlak daarvoor een paar maanden in Toronto geweest om extra expertise op te doen, had net een aantal artikelen geschreven over hersenstamtumoren. Dit was een van mijn aandachtsgebieden. Ik dacht: er is nooit serieus geprobeerd om er iets aan te doen, er is alleen gesleuteld in de marge. Het was een enorme operatie. Ik was er de hele dag mee bezig. &#8217;s Mid­dags om een uur of vier kwam mijn baas Kees Tulleken binnen: &#8220;Zo, en hoe gaat het hier?&#8221; Ik zei: &#8220;Ik weet niet zeker of dit het tectum is. Het zou toch wel heel vervelend zijn als die jongen straks dubbel gaat zien.&#8221; Tulleken zag alleen dat enorme gat in dat hoofd, zei niets en sloop weg. De volgende dag zei hij: &#8220;Jij had het maar over dat tectum. Terwijl ik alleen maar dacht: man, waar ben je aan begonnen&#8221;.&#8217;
Hoe is het met die jongen afgelopen?
&#8216;Hij is er nog steeds. Al heb ik het er niet helemaal uitgekregen.&#8217;
Heeft hij een menswaardig bestaan?
Met een diepe zucht: &#8216;Dat is wel een heel gemene vraag in de neurochirurgie. Hij is ernstig gehandicapt, maar is op zijn eigen manier gelukkig en tevreden. Ik heb hem al tien jaar niet meer hoeven opereren.&#8217;
Hoe was het gelopen als u hem niet had geopereerd?
&#8216;Dan was hij zeker dood geweest. Deze operatie is voor mij wel een keerpunt geweest. Als je echt ergens voor gaat, dan lukken dingen vaak. Niet op de manier van: alles mag en we zien wel waar het eindigt. Maar wie geen risico&#8217;s neemt, komt niet ver.&#8217;
U sluit vooraf een contract met de patiënt. Geldt dat vooral als bijsluiter bij de operatie of kunnen de pa­tiënt en zijn familie u er echt aan houden?
&#8216;De wet verplicht ons om aan te tonen wat er is afgesproken. Dat moeten we zwart op wit hebben. In Amerika moeten patiënten en artsen daadwerkelijk tekenen. Hier is het vooral gebaseerd op vertrouwen.&#8217;
Wat staat er precies in zo&#8217;n contract?
&#8216;Daarin staan het doel van de operatie, de risico&#8217;s en de mogelijke complicaties. Het komt voort uit de toegenomen juridisering van de samen­leving. Het komt regelmatig voor dat mensen, de patiënt of de nabestaanden, daadwerkelijk een advocaat inschakelen. Meestal komt dat voort uit onverwerkt verdriet. Dan blijken de complicaties erg te zijn tegengevallen.
Neurochirurgie is emotioneel en fysiek een zwaar vak. Tijdens de dagen waarop je hernia&#8217;s opereert, toch de bulk van de neurochirurgie, moet je continu staan. Bij ingrepen aan het hoofd zitten we, met een microscoop erboven. Ook dat is zwaar. Een operatie aan een hersenstamceltumor duurt een uur of acht. Om kwart voor acht &#8217;s morgens gaat de patiënt naar de OK. Je begint om een uur of half tien en als het meezit, ben je voor zessen klaar. Dan is het een mooie dag geweest. Valt het tegen, dan kan het doorlopen tot acht, negen uur &#8217;s avonds. En als het echt extreem is, dan kan het voorbij middernacht worden.&#8217;
Waar zit de emotionele belasting precies in?
&#8216;In de onvoorspelbaarheid van de uitkomst. Ik kan een technisch perfecte operatie doen met een prachtige afloop. En ik kan de volgende dag exact dezelfde operatie doen met verschrikkelijke gevolgen voor de patiënt. Dan weet ik niet wat ik fout heb gedaan. Dat geeft druk.&#8217;
U praat vooraf uitvoerig met de patiënt. Bent u tijdens de operatie vervolgens bezig met &#8216;een hoofd&#8217; of met &#8216;het hoofd van Hans&#8217;?
&#8216;Voor 99 procent is het werkterrein. Ik laat Hans bewust niet te dichtbij komen. Dat is voor mijn eigen stressniveau niet goed. Dan ga je beslissingen nemen op basis van emoties. Onlangs zou ik een mevrouw opereren. Ik sprak haar voor de operatie nog even. Huilend zei ze: &#8220;Dokter, ik ben zo bang dat ik doodga. En ik wil niet dood.&#8221; Terwijl dat wel een reëel risico is. Als er wat misgaat, kan iemand doodgaan. Ik zei: &#8220;Mevrouw, ik ga echt ontzettend mijn best voor u doen.&#8221; Toen het tijdens de operatie opeens flink ging bloeden op een cruciale plek, flitste dat toch even door mijn hoofd: &#8220;Ze moet nu toch geen gelijk gaan krijgen!&#8221;&#8216;
Hoe is het afgelopen?
Stralend: &#8216;Heel goed, gelukkig.&#8217;
De mortaliteit is in uw vak per definitie hoog.
&#8216;Dat valt wel mee, hoor. In verhouding gaan er maar weinig mensen op de operatietafel dood. Halverwege de vorige eeuw ging nog dertig, veertig procent dood. Daarna ging het beter, met name door betere anesthesie. Niet eens aan ons te danken, maar bijvoorbeeld aan professor Bob Smalhout met zijn CO2-metingen. Tegenwoordig is het eigenlijk ongebruikelijk dat mensen doodgaan tijdens de operatie.&#8217;
Komt het voor dat u denkt: moet ik deze man nog wel redden?
&#8216;Heel regelmatig. Dat zijn moeilijke beslissingen. Ik heb van Tulleken geleerd dat je nooit vooraf moet zeggen: voor deze man kunnen we niks doen. Vroeger zei men bijvoorbeeld: mensen van 85 met een bloeding opereren we bij voorbaat niet. Dat is niet meer zo. Het begint altijd met kijken naar de patiënt: hoe ligt hij erbij? Hoe zien de foto&#8217;s eruit? Dan pas kun je zeggen: hier help ik hem wel of niet mee. Voor een chirurg is niet opereren veel moeilijker dan wel opereren. Wij zijn opgeleid om mensen te helpen. Maar met niets doen help je soms het best.&#8217;
Zijn er operaties waar u tegenop ziet?
&#8216;Nee. Ik heb er altijd veel zin in. Ik voel me uitgedaagd om er iets goeds van te maken.&#8217;
Wie daagt u dan uit? Die tumor?
&#8216;Zeker. Dat is toch je tegenstander. Dat zeg ik ook tegen mijn assistenten: &#8220;Kom op, we pakken hem. We gaan winnen, we laten ons niet door dat ding kisten.&#8221; Vervolgens stort je je er met volle overgave op. Vaak loopt het goed, maar je hebt ook regelmatig dat je bezig bent en weet: dit gaat &#8216;m helaas niet worden. Dat noem ik toch een geval van karma.&#8217;
En &#8216;karma&#8217; betekent in dit verband?
&#8216;Dat is het lot dat je niet kunt bepalen. Dat zeg ik ook altijd tegen patiënten: &#8220;Het moet uw dag zijn, het moet mijn dag zijn. En die twee moeten ook nog samenvallen.&#8221; Dat weet je nooit van tevoren. Maar ook als het slecht loopt, ga je door. Niet tot in het oneindige, maar ik weet dat de aanhouder kan winnen.&#8217;
Waar let u op als u een nieuwe neurochirurg aanneemt?
&#8216;Of hij of zij zich toetsbaar opstelt. We bespreken elke ochtend en avond hoe alles verlopen is en wat er beter had gekund. Wat ik van Kees Tulleken heb geleerd, is dat hij zich nooit te groot achtte om er iemand anders bij te halen voor advies, ook al was hij zelf het hoofd van de afdeling. Dat moet je tot op de laatste dag dat je opereert houden. Nooit denken: wie weet dit nou beter dan ik?&#8217;
Zijn er bij u collega&#8217;s die in sommige dingen duidelijk beter zijn dan u?
&#8216;O, zeker. Bij een operatie aan een ruggenmergtumor waarbij de rugwervels niet sterk zijn, vraag ik een jonger staflid altijd om ze vast te zetten. Hij doet dat veel beter en vaker dan ik. Vroeger deed een neurochirurg zoiets zelf. Ook al zat het dan misschien maar iets slechter. Die tijd is voorbij.&#8217;
U noemde al een paar keer de naam van Kees Tul­le­ken. Gaat het u aan het hart dat zijn naam door de affaire rond Friso besmeurd is geraakt?
&#8216;Het is jammer dat het hem is overkomen. Maar hij heeft er bewust voor gekozen. Hij wist heel goed wat hij deed. Het viel me overigens op dat leken het veel minder erg vinden wat er is gebeurd dan dokters. Die vinden het allemaal een schande.&#8217;
U ook?
&#8216;Ik begrijp niet waarom hij het heeft gedaan. Ik begrijp zijn motieven niet. Maar &#8220;een schande&#8221; gaat me te ver.&#8217;
Tulleken zei: &#8216;Hoopvol nieuws moet je brengen.&#8217; Maar er wás geen hoopvol nieuws.
&#8216;Dat tekent hem. Kees is een aartsoptimist. Toen wij hoorden wat hij zei, keken we elkaar aan: hoe wéét hij dit allemaal? Maar om &#8216;m nu voor de tuchtrechter te slepen, dat vind ik ook weer overdreven.&#8217;
Uw beroepsgroep is met honderdtien neurochirurgen opvallend klein. Waarom zijn dat er zo weinig?
&#8216;Omdat de aandoeningen die wij bestrijken relatief weinig voorkomen. Er zijn om die reden ook nauwelijks patiëntenverenigingen. Er zijn niet veel patiënten en diegenen die er wel zijn, functioneren in het algemeen wat minder. Bovendien is je levensverwachting bij een hersentumor niet hoog. Dat is wezenlijk anders dan bij hart- of nierpatiënten. Die kunnen vaak nog tientallen jaren mee.&#8217;
Is de levensverwachting bij een hersentumor ook na een geslaagde operatie beperkt?
&#8216;Helaas is dat zo. De perspectieven worden beter. Voor de kwaadaardigste tumor stond tien maanden. Dat is nu twee jaar aan het worden. Bij goedaardige tumoren praat je over een levensverwachting van negen tot twaalf jaar. En bij de heel goedaardige misschien wel over twintig jaar.&#8217;
Komt het dan weer terug?
&#8216;Er is meestal geen kruid tegen gewassen. Een huidtumor kun je genezen met stralen. Bij hersenen is die mogelijkheid zeer beperkt. Je kunt maar zoveel straling geven als de gezonde hersenen aankunnen. Dat is niet genoeg voor de tumorcellen. Dus die komen vaak terug.&#8217;
U kunt ze er niet helemaal uithalen?
&#8216;Bij de meeste hersentumoren kan dat niet omdat ze sprieterig groeien. Soms keren ze terug aan de andere kant. In de jaren tachtig haalden ze wel eens een hele hersenhelft weg. Dan was die tumor er tenminste uit. Kwam-ie vervolgens aan de andere kant terug.&#8217;
Denkt u na over de vraag wat u zelf zou doen als patiënt?
&#8216;Ik zou me laten opereren totdat mijn kinderen volwassen en zelfstandig zijn. Dat is een belangrijk criterium om elke maand te willen pakken. Ik heb net een mevrouw geopereerd met uitzaaiingen in de hersenstam. Ze heeft jonge kinderen. Ze is nu ernstig gehandicapt maar dat is het haar waard als dat nog een half jaar oplevert.&#8217;
Bent u zich door uw vak extra bewust van uw eigen kwetsbaarheid?
&#8216;Enorm. De dood kan zomaar om de hoek staan. Daar heb je als dokter misschien iets meer oog voor. Ik zet geen ladder tegen een boom om een tak af te zagen. Dat verdom ik. Een collega-chirurg deed dat ooit. Hij viel, brak zijn nek. Gewoon in zijn eigen tuin. Ver­schrikkelijk. Ik heb onwaarschijnlijk mazzel dat iedereen in mijn omgeving gezond is. Onze ouders leven nog, niemand is ziek. Dat is krankzinnig uitzonderlijk. Tot nu toe kom ik elke dag heel gelukkig thuis. Dat blijft een enorm contrast. Als je op vakantie drie weken alleen maar omringd bent geweest door gezonde mensen, dan komt het eerste ochtendrapport toch even keihard bij je binnen: weer 28 mensen van wie je weet dat ze nooit meer helemaal de oude worden.&#8217;
Er bestaat een boek over neurochirurgie: When the air hits your brain, you &#8216;ll never be the same. Worden mensen anders na een hersenoperatie?
&#8216;Nee. Hooguit veranderen ze door de ziekte zelf. Als u binnenkomt na een auto-ongeluk met ernstig hersenletsel, dan wordt u nooit meer de oude. Maar dat komt door de schade van het ongeluk, niet door de operatie.&#8217;
U kunt zich met uw scalpel een halve centimeter vergissen. En dan kunnen de gevolgen desastreus zijn.
&#8216;Ja, die kans bestaat. Al is een nabloeding na de operatie veel enger. Dat is veruit de meest gevreesde complicatie.&#8217;
Na hoeveel tijd na de ingreep denkt u: dit komt wel goed?
&#8216;De bezorgdheid neemt met het uur af. Patiënten liggen de nacht na de operatie op de uitslaapkamer. Daar is de kans op een nabloeding al aanzienlijk gedaald.&#8217;
Staat u dan zenuwachtig op de drempel toe te kijken?
&#8216;Ja, de hele tijd. We gaan niet naar huis voordat we weten dat hij wakker is. Dat gaat vóór alles. Het is jouw patiënt. Je voelt je nauw bij hem betrokken. Hij is toch degene die zijn leven in jouw handen heeft gelegd. Zo voel ik dat echt.&#8217;

‘De tumor is je tegenstander’

De beste in zijn vak: neurochirurgen
Jan Metzemaekers
Jan Metzemaekers (54) werkt twintig jaar als neurochirurg in Groningen. Hij was al vroeg in zijn geneeskundestudie gefascineerd door het zenuwstelsel. &#8216;Ik houd van dat puzzelwerk; hoe alles met elkaar verbonden is. Maar bijna nog belangrijker dan de technische kant van de zaak is dat je een goede dokter bent voor je patiënt. Die is vaak erg bang, heeft intensieve begeleiding nodig. Met knap snijden alléén kom je er niet. Al is dat in bepaalde hersengebieden wel van groot belang. Ik ben met name thuis in microchirurgie van de hersenen, de hersenstam en het ruggemerg. Daarbij werken we letterlijk op de vierkante millimeter. Vaak met instrumenten met een omvang van millimeters. Die bedien je met de hand onder microscopische vergroting, terwijl je in een stoel zit. Een vaste hand strekt dus wel tot aanbeveling.
Neurochirurgie is een belastend vak, emotioneel maar ook fysiek. Lange operaties kunnen wel acht uur beslaan. Dat voel je nadien echt in je lijf. Maar als het dan goed gaat met de patiënt is dat direct verdwenen. Neurochirurgische hoogstandjes maken onderdeel uit van de behandeling. Dat zijn echte teamprestaties. Bij kwaadaardige aandoeningen gaat het er vaak om of je de patiënt extra tijd kunt geven. Bij ons vak is het lastige: wanneer stop je? Ga je het kwaadaardige proces tot de laatste cel verwijderen, met alle risico&#8217;s van dien, of laat je iets zitten met het idee dat mensen dan in een betere toestand overleven? Dat is kiezen uit twee kwaden.
Wie ik als neurochirurg erg goed vind, is mijn directe collega Maarten Coppes. Een prima dokter die bij de top van de complexe wervelkolomchirurgie hoort. Wie ik vaak noem als ik over de techniek van het vak praat, is Peter Vandertop. Een vakman die precies doorheeft waar het in ons metier om draait. Hij is voor mij De beste in zijn vak.&#8217;
Peter Vandertop
Peter Vandertop (VUmc en AMC) werkt sinds 1990 als neurochirurg. Hij heeft een prachtig vak, vindt Vandertop (54). Al is het wel een metier dat volledig beslag op iemand legt. &#8216;Ik ben zeker twaalf uur per dag met mijn werk bezig. Een groot deel van ons werk komt neer op het bedenken van een strategie. Als ik maandag een operatie aan een hersenstamtumor heb, dan ben ik daar de dagen daarvoor in gedachten al mee bezig. Ik ben iemand die in het weekend graag in de keuken staat. Ook tijdens het koken denk ik er voortdurend over na: hoe ga ik die tumor aanpakken? En dan nog komt het tijdens de operatie vaak aan op improviseren. In de operatiekamer worden neurochirurgen verguisd omdat we zo vaak uren uitlopen.
Wat mooi is aan ons vak is het hoge tempo van de ontwikkeling van de techniek. We kunnen nu al zoveel meer dan vijf jaar geleden. Ik herinner me nog hoe ongelofelijk we het twintig jaar geleden vonden om op een MRI-scan naar levende hersenen te kijken. Het maken van een scan duurde toen vijfenveertig minuten, nu gebeurt het soms in milliseconden. We krijgen steeds meer middelen tot onze beschikking om mensen te helpen.
Ik ben zelf geen held bij medische ingrepen. Laatst zei mijn tandarts dat hij een gaatje had gezien. Heb ik dat eerst laten checken bij de kaakchirurg. Als ik ooit een klapvoet zou hebben, dan zou ik mij absoluut niet laten opereren. Dan maar een schoenlepel in mijn schoen.
De beste in zijn vak aanwijzen is lastig. In de jaren negentig was Kees Tulleken een grote naam. Wie ik nu zou aanwijzen, is Koo van Overbeeke uit Maastricht. Die heeft een enorme passie voor het vak. Hij wordt bijna chagrijnig als hij drie dagen niet kan opereren.&#8217;
André Grotenhuis
André Grotenhuis (57) is vijfentwintig jaar neurochirurg. De confrontatie met het brein blijft voor hem zelfs na duizenden operaties een fascinerende gebeurtenis. &#8216;Het is een weke massa die wat op een bloemkool lijkt. Maar ik realiseer me altijd dat zich daar een heel leven in bevindt. Ik zou het zelf doodeng vinden als iemand mijn schedel binnen zou gaan. Ik realiseer me bij iedere patiënt dat ik dat vertrouwen eerst moet verdienen. Ik wil precies weten wie er tegenover mij zit: wie de mens is die dit overkomt. De grote angst van patiënten is: ben ik nadien nog wel dezelfde? Ben ik voor mijn kinderen nog wel de­zelfde moeder? Een terechte angst. Maar mees­tal heeft de ziekte zelf die schade al aangericht. Soms zijn dingen die je ziet zo verdrietig dat je er nog lang over loopt te piekeren. Ik leg geregeld een arm om een schouder. Jonge mensen die na een ongeluk sterven, die familie die totaal ontredderd te­gen­over je staat… dat zijn dingen die enorm op je kunnen drukken. Vierentwintig jaar geleden zijn mijn eigen kinderen, een tweeling van acht, verongelukt. Over­re­den door een jongen die oefende voor zijn rijbewijs. Dat is zo&#8217;n kolossaal verdriet. Daar­door besef ik iets meer door wat voor hel die mensen gaan. Ik heb het heel lang verdrongen, alsof het niet gebeurd was. Maar hoe ouder je wordt, hoe meer het zich aan je opdringt.
Het is lastig om te definiëren wie De beste neurochirurg is. Ik vind Wilco Peul en Peter Vandertop geweldig goed. Datzelfde geldt voor Guus Beute. Maar ik noem toch Saskia Peerdeman als De beste. Vanwege de combinatie van chirurgische vaardigheden, haar persoonlijke begeleiding van patiënten én haar betrokkenheid bij de opleiding van neurochirurgen. Ik zou mijn vrouw aan haar toevertrouwen.&#8217;
Saskia Peerdeman
Saskia Peerdeman (VU Amsterdam) voelde zich al vroeg tijdens haar studie aangetrokken tot chirurgie. &#8216;Dat handwerk spreekt me aan: met je handen iemand helpen genezen. En ik voelde een fascinatie voor het functioneren van de hersenen.&#8217; Peerdeman (50) beseft dat het niet zomaar een orgaan is waarin ze snijdt. &#8216;Je bent bezig met de kern van wat iemand maakt tot wie hij is. Elke complicatie kan ernstige gevolgen hebben voor de rest van iemands leven. Toen ik als dokter begon, had ik als ideaal dat ik alle mensen wilde genezen. Dat bleek al snel een utopie. Wie vaak genezing wil brengen, moet geen neurochirurg worden. Je probeert voornamelijk de optimale kwaliteit van leven te garanderen. Als iemand met ernstig hersenletsel binnenkomt na een ongeval doe je alles wat je kunt, maar daar zitten duidelijk beperkingen aan. Er zijn patiënten over wie je thuis piekert: jonge mensen met een goedaardige tumor die nu nog geen klachten geeft. Eens moet je toch een keer een knoop doorhakken en gaan opereren. Maar wanneer? Ik heb een periode de kinderafdeling onder mijn hoede gehad. Mijn eigen kinderen waren toen nog klein. Het lukte mij niet goed om het van me af te zetten. Het putte me emotioneel te zeer uit. Dit heb ik niet bij volwassenen.
Ik weet van de meeste van mijn collega&#8217;s niet precies hoe ze opereren. Ik ga af op wat ik gehoord heb. Voor een familielid met een gecompliceerd wervelkolomprobleem zou ik bijvoorbeeld kunnen overleggen met Wilco Peul, en bij een ruggemergtumor met Peter Vandertop. André Grotenhuis is iemand die als geen ander de endoscopie beheerst en hart heeft voor opleiden. Maar als ik toch iemand De beste moet noemen, dan is dat Eelco Hoving uit Groningen. Hij heeft een enorme kennis en kan zeer genuanceerd over zaken denken.&#8217;
Wilco Peul
Wilco Peul (48) is sinds veertien jaar neurochirurg in Leiden. Hij heeft &#8216;het mooiste beroep dat er bestaat&#8217;. &#8216;Al is het wel een somber vak. De gunstigste aandoening waarmee ik te maken krijg, is de lage-rughernia. Daarnaast doe ik veel hoog-risico-operaties aan tumoren. Daarbij zoek je de grenzen van het mogelijke op, en is succes lang niet altijd gegarandeerd.
In hersenen snijden is hoogst precair. Ik vind het ook een eer dat de patiënt je dat laat doen. Je grijpt toch in in iemands denkvermogen, in wie hij is. De kleinste schade kan definitief zijn. Voor dit vak moet je rustig zijn, in alle situaties. Je moet een uiterst flexibel reactievermogen hebben en soms een rubberen ziel. Laatst was ik een patiënt aan het opereren met een wervelkolomtumor. Dat moest ik onderbreken omdat er een traumapatiënt binnenkwam. Een klein kindje dat een zwaar ongeluk had gehad en dat daarna onder mijn handen doodging. Vervolgens moet je dat aan de ouders meedelen. En daarna moet je weer verder met die eerste operatie. Dat vergt het uiterste van je emotionele incasseringsvermogen. Als je daar niet tegen kunt, houd je dit vak niet vol. In de tijd dat mijn kinderen klein waren, heb ik een periode geen kinderen kunnen opereren. Dat kwam echt te dichtbij.
Een belangrijk aspect is dat je goed moet kunnen communiceren met de patiënt en zijn familie. Uitleggen wat de risico&#8217;s zijn. En ook uitleggen waarom je soms níét opereert. Ik zeg wel eens tegen studenten: &#8220;Je kunt een aap leren om te opereren. Maar je kunt een aap niet leren wanneer hij níét moet opereren.&#8221; Daar onderscheid in kunnen maken, is in ons vak cruciaal.
Hans Geurtsen uit Den Haag vind ik een briljant chirurg, net als Peter Vandertop van het AMC. Maar De beste in zijn vak is voor mij Jan Metzemaekers uit Groningen. Een knap operateur en een prima manager.&#8217;
Andrew Maas
Andrew Maas (Universitair Ziekenhuis Antwerpen) is sinds 1985 neurochirurg. Maas (60) raakte al vroeg besmet met wat hij &#8216;de neuro-tic&#8217; noemt. &#8216;Dit vak is fantastisch. Het brein is per definitie een terrein waar we niet veel van weten. In feite ben je een soort ontdekkingsreiziger. Een avonturier die grenzen opzoekt, maar ook verdraaid goed weet wanneer hij moet stoppen. Wanneer zijn risico&#8217;s onaanvaardbaar? Wie tijdens het opereren altijd tot honderd procent wil gaan, eindigt vaak met nul. Dan is de tumor er wel uit, maar is de patiënt overleden. Je maakt geregeld mee dat het niet lukt. Je weet als neurochirurg dat je in je loopbaan een aantal patiënten zult doodopereren. Dat is het moeilijke aan dit werk: de mentale druk. Je moet leren om afstand te nemen. Ik wil altijd weten wie de patiënt is die ik opereer. Maar zodra dat hoofd is afgedekt met steriele doeken is het werkterrein geworden. Als je gaat denken: o god, als ik hier wat raak, kan Henk straks niet meer lopen, dan kun je niet meer werken.
Het vak is ook fysiek zwaar. Je staat soms lang te opereren. Daarom moet je als een topsporter kunnen focussen op je werk. Mijn langste operatie duurde meer dan vierentwintig uur aan één stuk. Dat was een heel lastige tumor. Op het moment dat je bezig bent, heb je zo veel adrenaline in je lijf dat je het volhoudt. Je gaat die vierentwintig uur in fases indelen, en kijkt niet verder dan de volgende fase. Het belangrijkste in dit vak is dat je als persoon zeer stabiel bent. Wie wankel in het leven staat, gaat het niet redden.
Het is moeilijk om De beste aan te wijzen. Wie ik erg goed vind, is Ernst Delwel uit Rotterdam. Een goede en betrokken chirurg. Ik zou hem uitkiezen als ik iemand nodig had.&#8217;
In de serie ‘De beste in zijn vak’ neemt Vrij Nederland steeds een beroepsgroep onder de loep, beurtelings geportretteerd door Mischa Cohen en Coen Verbraak. Wat drijft de toppers in een vakgebied, over welke eigenschappen moet je beschikken om op hun terrein te slagen, wie beschouwen zij als de beste in hun vak? Deel 1 (columnisten) verscheen in VN 03, deel 2 (uit­gevers) in VN 10, deel 3 (officieren van justitie) in VN 22, deel 4 (architecten) in VN 25 (zie ook www.vn.nl).

De beste in zijn vak: officier van justitie
De beste in zijn vak
Yolanda van Setten (38)
Ze is sinds een kleine drie jaar gebiedsofficier van het Regio Parket Breda-Middelburg. Gemiddeld staat ze twee dagen per week op politierechterzittingen, waarbij het accent ligt op inbraken, diefstal en heling. Moord en doodslag komen in haar portefeuille niet voor. &#8216;Daders aanklagen is maar een deel van het werk. Je bent vooral verantwoordelijk voor veiligheid. Boeven vangen is belangrijk, maar preventie is nog veel belangrijker. De traditionele veelpleger is verslaafd en doorgaans wat ouder. Die kun je steeds opnieuw opsluiten, maar als je de dader met inzet van het strafrecht kan dwingen om iets aan zijn verslaving te doen, kom je veel verder. Ik doe mijn werk vanuit het zogenoemde Veiligheidshuis. Laatst kwam hier een jongen aanlopen: &#8220;Mevrouw, ik heb een probleem.&#8221; Hij kwam uit de tbs en leefde op straat, samen met zijn hond. Ik heb gekeken wat we voor &#8216;m konden doen. Nu zit-ie in een programma, samen met zijn hond.&#8217;
De beste OvJ? Oebele Brouwer, Eva Kwakman en Wouter Bos.
Wouter Bos (40), persofficier
Dertig procent van zijn tijd gaat op aan het te woord staan van journalisten, het geven van toelichting op strafzaken en het benutten van media voor de opsporing; de overige tijd besteedt hij aan strafzaken. Het mooie van zijn vak is, zegt Bos, dat hij vanaf het begin bij een zaak betrokken is. &#8216;Als OvJ kom je erbij zodra het lijk gevonden is en blijf je tot en met de berechting met de zaak bezig. Een advocaat komt pas later in beeld, en de rechter pas weer dáárna. In dit vak moet je op heel veel borden tegelijk kunnen schaken. Leidinggeven aan een politieonderzoek is totaal anders dan op een zitting staan. Bij de politie ben je met doeners bezig. En je hebt ook nog eens met de slachtoffers te maken. Dat maakt indruk, zeker als het om levensdelicten in de familiesfeer gaat. Een moeder die haar kindjes ombrengt, een man die zijn vriendin met zwavelzuur overgiet, dat grijpt je aan. Ik heb in het ziekenhuis een gesprek gehad met de vrouw die onherstelbaar door dat zuur was aangetast. Dan is het niet gek dat je in je requisitoir je boosheid laat blijken. Maar ik ben geen medestander van het slachtoffer. Ik sta daar namens de samenleving. Als je tot vervolging overgaat, moet je ervan overtuigd zijn dat je een zaak hebt. Al zijn er grensgevallen; dan weet je niet zeker of de verdachte schuldig is. Dat maak ik dan ook duidelijk. Je komt vaak voor lastige en onverwachte beslissingen te staan. Laatst had ik een zaak van een moeder die haar dochter had gedood. Op de plaats delict was ook een zoontje aanwezig. Moet je die jongen dan wel of niet aan zijn familie meegeven? Je weet op dat moment nog vrijwel niets van de achtergronden. Maar zo&#8217;n jochie na zo&#8217;n traumatische ervaring ook nog meegeven aan Jeugdzorg maakt het voor hem misschien nog veel erger. Dat moet je binnen een kwartier beslissen. Over dat soort dingen kan ik thuis nog wel even blijven peinzen.&#8217;
De beste in zijn vak? &#8216;Ernst Pols, Nicole Vogelenzang en Ward Ferdinandusse.&#8217;
Nicole Vogelenzang (46)
Ze is sinds 2000 OvJ. Een prachtig vak, al is het wel een baan die haar opslokt. &#8216;Ik slaap nooit zonder mobiel.&#8217; Vogelenzang geeft leiding aan onderzoek naar zware georganiseerde criminaliteit in de regio Den Haag. Daarnaast is ze belast met onderzoek naar bedreigingen van politici. Na de dood van Pim Fortuyn namen die opeens drastisch in aantal en ernst toe, met als dieptepunt het doorgeladen pistool dat PvdA-leider Ad Melkert per post toegestuurd kreeg. Sinds 2005 bestaat het Team Bedreigde Politici, waar Vogelenzang leiding aan geeft. Het aantal bedreigingen is afgelopen jaar behoorlijk teruggelopen. In 2010 waren er nog 353 meldingen, vorig jaar ging het om 253 gevallen In principe kan iedere politicus doelwit worden. &#8216;Geert Wilders gaat al jaren aan kop, op flinke afstand gevolgd door degene die op dat moment premier is. Verder hangt het volledig af van wat er politiek speelt. Dan is het een PvdA-politicus die iets zegt over het asielbeleid, en daarna weer een CDA-woordvoerder die het heeft over hypotheekrenteaftrek.&#8217; Tweederde van de bedreigers wordt achterhaald. En dan blijkt dat de gemiddelde leeftijd slechts 13,8 jaar is. &#8216;Die minderjarigen blijken op de zitting vaak heel normale kinderen uit modale gezinnen. Ze schrikken vaak enorm van de bemoeienis van de politie. We zien ze maar hoogst zelden terug.&#8217; De beste? &#8216;Betty Wind, omdat zij al jaren uitsluitend met dat liquidatieproces bezig is zonder de moed op te geven. En Paul van de Rivière om de manier waarop hij zijn zaken aanpakt en organiseert.&#8217;
Cassandra Westerling-Diderich (44)
Ze bestrijkt als OvJ voor het Parket Noord Nederland de drie noordelijke provincies. Als forensisch officier (die ondersteunt de officier die de zaak leidt) richt ze zich op het sporenonderzoek bij levensdelicten, verkrachtingen en overvallen. Dat is nog een vrij nieuwe functie. &#8216;Naar aanleiding van de Schiedammer parkmoord werd vastgesteld dat OvJ&#8217;s te weinig kennis hebben van forensisch onderzoek. Daarop werd besloten dat er forensische OvJ&#8217;s moesten komen. Inmiddels zijn er zestien in Nederland. Ik ken door mijn forensische specialisatie de mogelijkheden die er zijn en de kansrijkheid die sporen bieden voor onderzoek. Bij een zedenzaak met een sterk vermoeden van een valse aangifte is het zaak om snel te weten of er wel of niet twintig rechercheurs op de zaak moeten blijven. De voornaamste drijfveer bij mijn werk is de drang naar waarheidsvinding. Voor mij is &#8220;schuldig&#8221; echt niet de kroon op mijn werk. Ik sta er ook voor de verdachte. Neem medische zaken, waarbij een arts een fout heeft gemaakt. Dat zijn geen opzetdelicten. Het zijn heel lastig te beoordelen zaken met alleen maar verliezers. De buitenwereld ziet je als boegbeeld van het OM op de zitting. Maar er zit zo veel achter: onderzoek, opsporing, management. In dit vak komt het neer op kennis, communicatieve vaardigheden en empathisch vermogen. Je neemt vergaande beslissingen over levens. Het is enorm vervelend als de verkeerde verdachte wordt aangehouden. Die man is vanaf dat moment gestigmatiseerd. Ook een opdracht tot een sectie geef je niet zomaar. Daarom moet je je oordeel ook aan anderen durven voorleggen. Ik vraag geregeld aan collega&#8217;s: wat vind jij van mijn aanpak? Tegelijk moet je knopen kunnen doorhakken.&#8217; De beste OvJ&#8217;s? &#8216;Emmy van der Bijl, Koos Plooij en Oebele Brouwer.&#8217;
Ferry van Veghel (37)
Dertien jaar geleden begon hij als strafrechtadvocaat. In 2006 stapte hij over naar het Openbaar Ministerie en werd hij OvJ. Recente zaken zijn de File­fuikzaak en de vervolging van oud-rechters Kalbfleisch en Westenberg. &#8216;Als advocaat laat je maar een heel klein stukje van de waarheid zien,&#8217; zegt hij over die overstap naar het OM. &#8216;Ik had behoefte aan het totale plaatje.&#8217; Dat betekent niet dat hij zich nu aan &#8220;de goede kant&#8221; waant. &#8216;De strafadvocatuur is even belangrijk als wat wij doen. Wij vertegenwoordigen ieder een andere kant van het juridische spectrum. Mijn ervaring als advocaat biedt wel voordelen: ik kijk óók door de bril van de advocaat. Ik realiseer me terdege waar een advocaat straks gaten in zal proberen te schieten. Als advocaat wordt je standpunt grotendeels bepaald door de cliënt, een zelfstandige keuze hoef je daarin nauwelijks te maken, maar voor een officier ligt dat genuanceerder. Twee jaar geleden deed ik een moordzaak. Ik was overtuigd van de schuld van de verdachte. Daags voor de zitting ontdekte ik een vormfout. Een moreel dilemma: ga ik die melden, met het risico dat de zaak stukgaat? Ik heb geen moment getwijfeld en het gemeld. Als advocaat houd je in zo&#8217;n geval je mond, maar je kunt als OvJ niet met de regels marchanderen die je volgende keer zelf weer nodig hebt.&#8217; Bij mediagevoelige zaken realiseert hij zich hoe invloedrijk zijn formuleringen kunnen zijn. &#8216;Je kunt als officier redelijk de krantenkoppen boven een stuk bepalen. Als ik het heb over &#8220;deze beestachtige moord&#8221;, lees je dat vaak terug. Daar zet je zelfs wel eens bewust op in. Het draait om het overtuigen van de rechter, maar je bent niet blind voor de maatschappelijke context. Ook rechters zijn daar gevoelig voor, die lezen ook die krant.&#8217; De besten in zijn vak vindt hij Oebele Brouwer (&#8216;Hij straalt enorme rust uit en kan ingewikkelde dingen op een simpele manier uitleggen&#8217;, Frits Posthumus (&#8216;Hij heeft op een zeer integere manier het versterkingsprogramma voor het OM geschreven in een tijd dat het OM onder vuur lag&#8217;) en Betty Wind: &#8216;Zij heeft enorm doorzettingsvermogen getoond in de Passage-zaak.&#8217;
Betty Wind (45)
Normaal gesproken staat ze twee dagen per week in de rechtszaal en gaan de andere dagen op aan het leiden van politiezaken. Maar sinds ze aanklager is in het Passage-proces, over liquidaties in de Amsterdamse onderwereld, gaat al haar tijd daarin zitten. &#8216;Zware georganiseerde misdaad in een ongelofelijk complexe zaak, dat is iets voor mij. Het werken met een kroongetuige is ook nieuw. Dat maakt het fascinerend.&#8217; Maar: &#8216;Het zijn de lastigste onderzoeken die je kunt doen. Je weet ook dat als je die criminaliteit laat lopen, hun activiteiten verweven zullen raken met de bovenwereld. Het is dus nuttig werk. Maar ik weet ook dat als ik hier dweil, ergens anders de kraan weer opengaat.&#8217; Het is ook nog werk waarbij ze soms extra over haar schouder moet kijken. &#8216;Er is een zekere onverschrokkenheid voor nodig.&#8217; Ooit liep ze anderhalf jaar als advocaat stage bij Bénédicte Ficq en Nico Meijering, die ze nu in het Passage­proces tegenover zich vindt. &#8216;Ik heb een leuke tijd bij hen gehad, maar het werk van een officier is veel uitdagender en veelzijdiger. Een advocaat mag eenzijdig partij kiezen, een officier niet. Ik ben niet bang voor goede advocaten. Een slechte advocaat is veel erger. Ooit deed ik een zaak met een man die van een nare moord werd verdacht. Hij was in de war, maar weigerde onderzocht te worden. Zijn advocaat deed niks. Dan ben je bijna geneigd om de strafeis aan te passen. Je hebt als officier oog en oor voor de slachtoffers, ik sta er ook namens hen. Maar dat betekent niet dat ik precies doe wat zij willen. Ik ben vooral op zoek naar de waarheid, niet naar een veroordeling.&#8217; De beste? &#8216;Frits Posthumus. En Koos Plooij.&#8217;
Danielle Goudriaan (39)
Al op de middelbare school riep ze dat ze officier van justitie wilde worden. Haar vader zat bij de politie en ze vond zijn werk fascinerend. &#8216;Het heeft met een gevoel voor rechtvaardigheid te maken, met idealisme. Ik vind dat mensen niet mogen wegkomen met strafbare feiten.&#8217; Sinds zes jaar is ze gespecialiseerd in fraudezaken. De afgelopen vijfeneenhalf jaar was ze fulltime bezig met de Klimop-zaak, over vastgoedfraude, waarbij uiteindelijk twaalf mensen werden veroordeeld tot vaak lange gevangenisstraffen. &#8216;Vijfeneenhalf jaar werken aan één zaak lijkt heel beperkt. Maar een grootschalig onderzoek als dit heeft zo veel kanten, dat het nooit saai wordt. Het mooie van fraudezaken is dat ze juridisch zo complex zijn. Van een moord weet iedereen dat dat strafbaar is. Hier ligt dat veel ingewikkelder. Je moet niet alleen juridisch goed onderlegd zijn, maar ook doorzettingsvermogen hebben. En je moet van puzzelen houden. Daarnaast moet je leiding kunnen geven aan een groot team. Bij deze zaak waren vijfendertig FIOD-mensen betrokken. Als OvJ moet je stevig in je schoenen staan; voor dit soort zaken is veel media-aandacht. En je maakt vijanden: niemand is blij met een gevangenisstraf. Maar ik ben nooit bang voor mijn eigen veiligheid geweest. Als OvJ ben je ambtenaar, maar je hebt wel je eigen zaak die je voor een belangrijk deel naar eigen inzicht inricht. De rechter is degene die uiteindelijk beslist. Als officier start je het onderzoek en bepaal je de richting. Daarbij gaat het niet primair om een veroordeling. Als je met een zaak bezig bent en het blijkt na een tijdje geen zaak te zijn, dan is dat maar zo. Een zaak is voor mij niet alleen maar geslaagd bij een veroordeling.&#8217; Beste collega&#8217;s? &#8216;Robert Heijn Broekhuijsen en Koos Plooij.&#8217;
Debby Homans-De Boer (35)
Ze houdt zich bezig met overvallen en straatroven in de regio Groningen. Al is dat onderscheid wat gekunsteld, zegt ze: &#8216;Wanneer een pizzakoerier beroofd wordt, heet dat een overval. Bij een particulier die op straat beroofd wordt, spreken we van straatroof.&#8217; Recent hield ze zich bezig met de zaak tegen de harde kern van FC Groningen, die daarbij als criminele organisatie werd aangemerkt. Regelmatig staat ze voor de meervoudige strafkamer, bijvoorbeeld in zaken van moord en doodslag. In juni 2009 was er in Groningen een schietincident op straat. Op klaarlichte dag schoot de ene buurman de andere door het hoofd. &#8216;Midden in een woonwijk, bij een speeltuintje. Enorme commotie, met het zoontje van de verdachte die zijn vader om de nek vliegt om hem tegen te houden. Zoiets maalt &#8217;s avonds echt nog door je hoofd, dan ben je enorm gemotiveerd om je werk goed te doen. Het bewijs was niet ingewikkeld, het draaide vooral om de vraag: is het moord of doodslag? Bij de voorbereiding van de zitting bekeek ik de banden van het verhoor. Tijdens een pauze in het verhoor &#8211; de band liep door &#8211; hoorde ik ineens een van de rechercheurs zeggen: &#8220;De advocaat is onderweg. Maar als hij komt, hou ik hem wel even aan de praat.&#8221; Daar schrok ik van; een advocaat mag nooit weggehouden worden van het verhoor. Als ik het niet had gemeld, had er misschien geen haan naar gekraaid. Maar ik heb het aan de rechtbank en de advocaat kenbaar gemaakt. De verdediging wilde de zaak niet ontvankelijk laten verklaren. Uiteindelijk heeft de man in hoger beroep 21 jaar gekregen. Ik was blij dat ik open kaart had gespeeld. Rechtvaardigheidsgevoel is in dit vak essentieel. Het gaat niet om de hoogste straf, maar om maatwerk. Harder straffen is bijna nooit de oplossing, alleen maar opsluiten een zeer tijdelijke &#8211; op een dag komen ze toch weer vrij. Daarom probeer je naar een oplossing te zoeken die rekening houdt met de maatschappij en het slachtoffer, maar ook met de verdachte.&#8217;
De beste OvJ&#8217;s vindt ze Corien Fahner, Oebele Brouwer en Eva Kwakman.
Gert Veurink (37)
De beste OvJ kiezen? Dat lijkt hem bijna onmogelijk. &#8216;Er zijn honderden collega&#8217;s, van wie je de meesten niet kent. Tien jaar geleden had je nog een aantal bekende crimefighters, zoals Witteveen en Teeven. Die stonden als individu regelmatig in de schijnwerpers. Nu doe je veel minder in je eentje een zaak. Je werkt nauw samen, met de politie en je eigen organisatie.&#8217; Hij werkt bij het landelijk parket, is gestationeerd in Zwolle en behandelt met name mensenhandelzaken. Zoals de Koolvis-zaak: minderjarige Nigeriaanse asielzoekers werden door een bende geronseld voor prostitutie. &#8216;Het bestrijden van mensenhandel is iets wat me werkelijk bezighoudt. Het is mooi als je ziet dat je werk tot resultaten leidt.&#8217; Zijn bekendste zaak was de aanslag door Karst T. op Koninginnedag 2009. &#8216;Dat leek wellicht een eenvoudige zaak &#8211; honderden getuigen, dader vrijwel direct dood &#8211; maar het ging niet zozeer om die laatste fatale seconden die je op televisie zag, maar om wat daaraan vooraf was gegaan. Wat wilde T. bereiken? Waren er handlangers? Dat soort zaken zijn ook door de enorme belangstelling enerverend om te doen. Je ontdekt dat dingen anders gelopen zijn dan mensen zeggen en in kranten schrijven. Het verschil met een advocaat is dat wij nadrukkelijker aan waarheidsvinding doen. Het beeld dat wij precies aan de andere kant van het spectrum zitten dan de advocaat, met de rechter in het midden, klopt dan ook niet; wij staan letterlijk en figuurlijk wat dichter bij de rechter.&#8217; Beste in zijn vak vindt hij Jolanda de Boer &#8211; &#8216;omdat ze in Amsterdam de mensenhandel echt op de kaart heeft gezet&#8217; -, Hester van Bruggen &#8211; &#8216;ze heeft verschrikkelijke oorlogsmisdrijven in haar portefeuille, maar blijft desondanks fris tegen de zaken aankijken&#8217; &#8211; en Oebele Brouwer: &#8216;mijn mentor, van wie ik veel geleerd heb.&#8217;
De beste in zijn vak
In de serie &#8216;De beste in zijn vak&#8217; neemt Vrij Nederland steeds een beroepsgroep onder de loep, beurtelings geportretteerd door Mischa Cohen en Coen Verbraak. Wat drijft de toppers in een vakgebied, over welke eigenschappen moet je beschikken om op hun terrein te slagen, wie beschouwen zij als de beste in hun vak &#8211; behalve zichzelf dan? Deel 1 (columnisten) verscheen in VN 03, deel 2 (uitgevers) in VN 10 (zie ook www.vn.nl). Suggesties en commentaar graag naar debeste@vn.nl
De verkiezing
Voor &#8216;De beste in zijn vak&#8217; zijn negen officieren van justitie geïnterviewd, plus de uiteindelijke winnaar. Het bleek niet eenvoudig om tot een eenduidige winnaar te komen. Nederland telt zo&#8217;n achthonderd OvJ&#8217;s. Er zijn een paar bekende crimefighters bij, maar het werk van de meerderheid onttrekt zich volkomen aan het zicht, ook aan dat van hun collega&#8217;s. Aanvankelijk zat er dan ook geen enkele overlap in de namen die de geïnterviewden opperden. Uiteindelijk hebben wij al hun voorkeuren samengevoegd tot een nieuwe lijst, inclusief de namen van de negen OvJ&#8217;s die meededen, waaruit ze op ons verzoek allemaal een nieuwe top-drie hebben gekozen.

Namens de samenleving

De beste in zijn vak / Oebele Brouwer
Hij vindt het mooi dat hij door collega&#8217;s is bestempeld als De beste in zijn vak. Heel vererend ook. Maar Oebele Brouwer (52) is zelf de eerste om zoiets te relativeren. &#8216;Er zijn heel veel enorm goede OvJ&#8217;s in Nederland, maar de meesten zijn onbekend. Ook bij hun collega&#8217;s. Je hebt fraudezaken waarbij mensen excelleren in hun vak. Maar dat valt bijna niemand op omdat fraude geen sexy terrein is.&#8217; En het zou zelfs nóg mooier zijn als de politiemensen met wie hij vaak te maken heeft, hem zo&#8217;n pluim hadden gegeven. &#8216;Een politieman heeft veel meer te verstouwen dan wij. Die ziet het bloed, ruikt het lijk. Diep respect voor die gasten.&#8217;
Brouwer is sinds twintig jaar officier van justitie in de regio Noord-Nederland. Als recherche-officier begeleidt hij collega&#8217;s die grote zaken doen en selecteert hij welke zaken worden opgepikt. &#8216;Hoeveel mensen gaan er op een zaak? Hoelang ga je door met het onderzoek, twee maanden of acht maanden?&#8217; Hij heeft de afgelopen twintig jaar grote zaken bij de hand gehad. De meest complexe was de Paspoort-zaak. &#8216;Een man uit Iran die tienduizenden paspoorten had vervalst die gebruikt werden door mensensmokkelaars. Er zaten zestig, zeventig man voor vast. We moesten de hele wereld rond. En het was een zaak met grote politieke consequenties; de kwetsbaarheid van het Nederlandse paspoort werd plotseling blootgelegd. Buitenlandse Zaken zei: dat bestaat niet, ons paspoort is niet te vervalsen. Uiteindelijk zijn we naar het ministerie gegaan met een vervalst paspoort met daarin de foto van een topambtenaar. We vroegen die ambtenaar of dit paspoort volgens hem echt was. Jazeker. Nee, dat zag-ie zó wel. Prima. En had u al gezien wie er op de foto staat? Die strafzaak is de reden dat we nu een nieuw paspoort hebben.&#8217;
Een andere grote zaak van Brouwer was die rond Martha U., een verpleegster uit Delfzijl die elf bejaarden had doodgespoten met insuline. &#8216;Vanuit haar visie had ze uit mededogen gehandeld.&#8217;
Wat eiste u voor straf?
Beschroomd: &#8216;Ik durf het bijna niet te zeggen, maar ik heb zes jaar en tbs geëist. Het werden er vier, met tbs.&#8217;
Dat klinkt als een ongelofelijk laag strafje, voor een zaak met elf doden.
&#8216;Ik zou nu geen zes jaar meer eisen, maar eerder acht. Al blijf ik me altijd erg verbazen over torenhoge straffen plus tbs. Als je zegt: deze man is ziek en moet behandeld worden, dan ga je daar niet pas over tien jaar mee beginnen. De Hoge Raad accepteert het wel. Er is zelfs een arrest geweest over &#8220;levenslang en tbs&#8221; maar dat ging de Hoge Raad te ver.
Ik behoor wel tot de softliners als het gaat om strafeisen, behalve bij overvallen. Dat vind ik heel forse delicten. Voor het overige zit ik vaak tegen de onderkant van de straf aan.&#8217;
Waarom eist u zwaardere straffen bij overvallen?
&#8216;Omdat ik het uitermate schokkende delicten vind. Zo&#8217;n overval op een tankstation waar gewoon iemand zijn werk zit te doen en dan opeens een pistool op zich gericht krijgt door een jongen die even het snelle geld wil doen. En waar gaat het om? Het is bijna altijd tientjeswerk. Maar dus wel met een pistool dreigen. Die slachtoffers zijn misschien voor jaren getraumatiseerd. Dan denk ik: wat zijn het ook een klootzakken!&#8217;
U hebt meermalen tijdens een strafzaak uw eis verlaagd. Dat komt vrijwel nooit voor.
&#8216;Dat is bijvoorbeeld gebeurd bij een levensdelict. Er was iemand uit de drugsscene doodgestoken. Ik had acht jaar gevraagd. De advocaat bracht aspecten aan het licht over de relatie tussen slachtoffer en dader die niet in het dossier stonden. Het slachtoffer had toch wel een zeer opdringerige rol gespeeld richting de dader. Ik vond het een reëel verhaal en zakte daarom van acht naar zeven. Een zitting is geen formaliteit: dáár gebeurt het. Als je daar iets hoort waarvan je denkt: verrek, dit werpt een ander licht op de zaak, dan moet je daar op reageren. Een OvJ is geen strafeis-computer. Ik vind het eigenlijk gek dat zoiets opvalt. Dit zou veel vaker moeten gebeuren.
Bij de meervoudige kamer (waar zaken behandeld worden waarin meer dan één jaar gevangenisstraf opgelegd kan worden &#8211; CV) gaan we eerst altijd even met alle collega&#8217;s bij elkaar zitten. Dan bespreken we met een man of veertien de komende zaken. Ik schets een zaak, geef er documentatie bij en vraag: wat zouden jullie doen? Dat kan enorm uiteenlopen. We hebben bij een levensdelict wel eens een verschil gehad tussen vijf en elf jaar.&#8217;
Dus voor de verdachte is het cruciaal welke OvJ hij treft?
&#8216;Dat zou je wel zeggen. Wees dus blij dat we die beslissing niet solistisch nemen.&#8217;Zegt u in zo&#8217;n geval: &#8216;Het loopt uiteen van vijf tot elf, dan ga ik maar op acht zitten&#8217;? &#8216;Nee. Het is geen handjeklap. Je gaat met een bandbreedte naar die zitting. Maar het moet wel een eis blijven die bij jou past. Want het blijft jouw zaak.
Officieren van justitie zijn verhalenvertellers. Wij moeten in de zittingzaal van een proces-verbaal een goedlopend verhaal zien te maken. In het dossier wemelt het van de ambtelijke beweringen: &#8220;Wij spoedden ons derwaarts&#8221;, &#8220;Verdachte had een mes, althans een puntig voorwerp in de hand&#8221;. Rechters moeten wat in die taal is vervat vervolgens voor zich zien. Ik zie het dossier als een scenario dat ik probeer te verfilmen. Soms door dingen letterlijk te laten zien. Onlangs had ik een zitting over een zeer grove overval op een Albert Heijn-filiaal. Tegen sluitingstijd, de winkel vol met moeders en kinderen. Er zaten al screendumps van een bewakingscamera in het dossier, maar ik wilde per se de beelden zelf laten zien. Vanwege het onvoorstelbare gemak van de daders en de enorme schrikreactie bij het personeel. En ook vanwege het gedrag van de klanten. Er zijn erbij die terwijl de caissière doodsbang achteroverleunt zelf ondertussen maar even hun boodschappen gaan scannen. Als je die gebeurtenis laat zien, dan heeft dat impact. Voor een rechter of een officier is het soms lastig om een dossier te lezen over een wereld waarvan hij niks weet. Hoe kijk je naar een proces-verbaal uit de junkenscene terwijl je eigen wereld &#8211; ik chargeer even &#8211; vooral bestaat uit de P.C. Hooftstraat en de hockeyclub? Ik had een steekpartij in zo&#8217;n junkmilieu. In die wereld is een goed gesprek niet mogelijk. Het is alleen maar schreeuwen, elkaar stijf vloeken en duwen. Als ze ruzie hebben, slaan ze met een glas of &#8211; in dit geval &#8211; een mes. Die setting moet je dus ook vangen. Met alleen maar juridische praat &#8211; &#8220;O, dat valt dus onder 287/25&#8221; &#8211; kom je er niet.&#8217;
Advocaat Bénédicte Ficq zei in de televisieserie Kijken in de ziel: &#8216;Een rechter heeft de macht. Daarom is het ook zo belangrijk dat rechters deugen en dat het uitgebalanceerde persoonlijkheden zijn. Niet behept met een of andere persoonlijkheidsstoornis. Sommige rechters vind ik echt autistisch overkomen.&#8217;
&#8216;Die rechters zijn er zeker bij. Die hebben moeite met communiceren. Maar de meesten kunnen dat wel, hoor.&#8217;
Zet u bij sommige rechters bewust andere middelen in?
&#8216;Dat is een gewetensvraag. Ik kijk wel naar de samenstelling van de strafkamer. Er zijn samenstellingen waarbij ik weet dat ik meer zal moeten uitleggen, in beelden zal moeten praten. Bij anderen hoeft dat helemaal niet.&#8217;
Namens wie staat u in die rechtszaal?
&#8216;Namens de samenleving. Niet in de eerste plaats namens de slachtoffers, al heb ik wel oog voor hun belangen.&#8217;
Is de OvJ ruwweg de pendant van de advocaat die de verdachte verdedigt?
&#8216;Nee. Wij staan toch dichter bij de rechter. Vroeger was het misschien zelfs te close. Als ik terugdenk aan hoe wij in mijn beginjaren met rechters omgingen, dan staat het schaamrood me op de kaken. We zaten als rechters en OvJ&#8217;s voor de zitting in dezelfde kamer. We dronken samen koffie. Als de deur open ging, liepen rechters en OvJ achter elkaar aan de zittingzaal in. Nu is dat heel strikt gescheiden. Ik zit hier vier kilometer van de rechtbank af.&#8217;
Moet u bij een strafeis overtuigd zijn van iemand schuld?
&#8216;Voor mij is een gouden regel dat ik me de vraag stel wat ik als rechter zou opleggen. Ik denk nooit: eigenlijk wil ik zes, maar ik vraag acht, dan kom ik wel op zes uit. Die rechtszaal is geen markt. Zo werkt het niet. Als ik als rechter zou vrijspreken, dan eis ik dus ook vrijspraak.&#8217;
Advocaten zijn toch ook lang niet altijd overtuigd van de onschuld van hun cliënt?
&#8216;Als wij de overtuiging hebben dat iemand het gedaan heeft, moet je alles uit de kast trekken om het bewijs rond te krijgen. Als dat niet lukt, heb je geen zaak. Zo simpel is het. De valkuil voor officieren is dat ze eerst kijken naar hun overtuiging &#8211; hij heeft het gedaan &#8211; en vervolgens juridische argumenten gaan bedenken. Dat is de verkeerde volgorde. Het gaat om het bewijs. Een van de AH-overvallers heeft de afgelopen twintig jaar zeventien jaar celstraf gehad. Kleurt dat je overtuiging? Ja, natuurlijk. Maar daarom heb ik nog wel de plicht om te kijken of ik het juridisch hard kan maken.
Thuis praat ik nauwelijks over mijn werk. Al kan ik er wel wakker van liggen. Vooral als een zaak eraan zit te komen. We hadden laatst een serie overvallen op supermarkten door een bende. Daarbij werd keihard opgetreden door de daders: vakkenvullers werden gekneveld, jochies van vijftien, zestien jaar werden met tiewraps vastgebonden. Heel nare grove overvallen met wapens en geweld. We hadden de daders in het vizier. Maar dan komt de vraag: wanneer pak je ze? Als je ze ver van tevoren stukmaakt, heb je niets. Dan gaat je hele zaak de bietenbrug op. Dus moet je ze eerst in de buurt van hun doel laten komen. Dat geeft gigantische spanning. Hoe ver laat je ze gaan? De Hoge Raad heeft gezegd: als ze nog in de auto zitten, is het onvoldoende. Pas als ze met wapens onderweg zijn, heb je beet. Maar wil je dat risico nemen? En wat nou als die kerels gaan schieten? Daar kan ik buikpijn van krijgen. Je moet er niet aan denken dat er iets verschrikkelijks gebeurt. Dat jij straks aan de keukentafel bij de ouders van die vijftienjarige jongen moet gaan uitleggen: ja sorry, maar de Hoge Raad heeft in een arrest bepaald dat…&#8217; Zichtbaar rillend: &#8216;Daar kan ik nachtmerries van krijgen.
In ons vak moet je vaak razendsnel moeilijke beslissingen nemen. Je kunt er niet eerst op je gemakje even zeven wetboeken op naslaan. Twee jaar geleden was die zaak in Nij Beets, met een moeder die haar baby&#8217;s had gedood. Eerst komt er een melding binnen over een dood kindje. Dan denk je: wat ontzettend voor die moeder, die is nu een kind kwijt. Totdat vlak erna een tweede en een derde melding binnenkomen. Dan blijkt dat er veel meer aan de hand is dan je dacht. We hebben hier recentelijk een aantal shaken baby-zaken gehad. Heb je dan te maken met ouders die diepverdrietig zijn of juist met ouders die in de eerste plaats verdachten zijn? Dat is hartstikke lastig.
Ik geef veel les aan collega&#8217;s. Ik begeleid ze in het maken van een tenlastelegging en in het bepalen van hun strategie. Wat wil je als officier met je optreden bewerkstelligen? Daarbij leg ik ze onder meer deze casus voor: een groep jongeren duwt een container een viaduct op en kiepert dat ding over de reling de snelweg op. Auto geraakt, bestuurder dood. Dan zie je ze allemaal juridisch denken: is het poging tot moord? Deden ze het met opzet? Dan zeg ik: bedenk dat het kinderen van veertien zijn. En vraag je ook af of het verschil maakt dat er de laatste jaren steeds meer van dit soort incidenten zijn geweest. Ja, zeggen ze dan, dat maakt wel verschil. Dan zeg ik: dus het maakt voor jou juridisch verschil wat er maatschappelijk speelt? Zo gaat die discussie. Ik ontregel ze, probeer ze te leren dat ze eerst nadenken voordat ze een wetboek openslaan.&#8217;
U bent zes jaar persofficier geweest in de Marianne Vaatstra-zaak. Was dat uw grootste zaak?
&#8216;In elk geval was dat de zaak met de meeste impact. Ook omdat het delict tien kilometer van mijn huis is gepleegd. Ik heb de onrust van zeer nabij meegemaakt. Vrienden van Marianne zaten bij onze zoon op school. Er ontstond een sterke dynamiek onder de bevolking: het moet er wel één uit het asielzoekerscentrum zijn. De streek waar de familie vandaan komt, is een vrij opmerkelijk gebied. De mensen daar zijn erg op zichzelf, sterk antiautoritair en hebben het hart op de tong. De brede aversie die al langer leefde tegen dat AZC werd door de moord opeens gekanaliseerd. Wij riepen als OM steeds dat daar geen enkel bewijs voor was. Onze zoon zat toen in de brugklas. Op een dag kwam hij huilend thuis. Hij had op school te horen gekregen: je vader moet oppassen met wat-ie zegt, want daar houden wij hier niet van. Dat raakt je, hoor, als je knulletje van dertien huilend van school komt. Wij kregen ook briefjes door het badkamerraam geduwd met woorden van soortgelijke strekking. Dat komt hard binnen. Wij wonen buiten. Voor zo&#8217;n briefje moeten ze eerst een flink eind het erf op, langs twee pony&#8217;s. Mijn zoon vroeg: &#8220;Kan heit niet ander werk gaan doen?&#8221;&#8216;
Hebt u dat overwogen?
&#8216;Het is door m&#8217;n hoofd gegaan. Maar ik dacht ook: ik laat §me niet klein krijgen.&#8217;
Hoe verstandig is het om een zaak te doen waar je zelf middenin woont?
&#8216;Het grote voordeel was dat ik op dat moment de enige Friestalige OvJ was. Ik was toch ook &#8220;een van hen&#8221;. In die positie kon ik toch wat betekenen.&#8217;
Acht u de kans op een ontknoping door de recente ontdekkingen en het gebruik van verwantschaps-DNA nu groot?
&#8216;De mogelijkheden om tot een ontknoping te komen zijn groter dan ooit. In deze zaak hebben we een keihard DNA-profiel. We hebben destijds ook al grootschalig DNA-onderzoek gedaan bij meer dan duizend mannen. Al haar vrienden, haar familie, maar ook mensen uit de supermarkt en het AZC hebben DNA afgestaan. Alleen mocht dat uitsluitend bekeken worden op: is hij het wel of niet? De dader zat er niet bij. Daarna moest je het weggooien. Je zult dus opnieuw DNA moeten afnemen. Maar sinds 1 april mag gekeken worden naar verwantschaps-DNA (waarbij je de dader op het spoor kunt komen via een familielid &#8211; CV). Daardoor is de kans op een oplossing werkelijk in zicht. En dan gaat de vlag bij mij hoog in de mast.&#8217;

‘Mezelf horen lachen… vreselijk’

Een genot om naar te luisteren

‘De beste in zijn vak’: Mieke van der Weij

‘De beste in zijn vak’: Felix Meurders

De beste in zijn vak: radiopresentatoren

De beste in zijn vak: Andrew Maas

De beste in zijn vak: Wilco Peul

De beste in haar vak: Saskia Peerdeman

De beste in zijn vak: André Grotenhuis

De beste in zijn vak: Peter Vandertop

De beste in zijn vak: Jan Metzemaekers

Met vaste hand en rubberen ziel

‘De tumor is je tegenstander’

Met vaste hand en rubberen ziel

Namens de samenleving

‘Een rechtszaak is geen handjeklap’