Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Marijn van der Jagt

David Kleijwegt

Sarah Meuleman

Kees Driessen

Annet Maseland

Gerard Janssen

Cultuurgids voor de smalle beurs

<div class="wpg-element paragraph">
11-04-2009 Door Sarah Meuleman 
Als kind zag hij The A Team en dacht, dat kan ik beter. Fedja van Huet (1973), het jonge talent uit de oscarfilm Karakter is nu ouder en wijzer en succesvol in toneel en film. Hij vecht soms masochistisch tegen zijn angsten. Maar hij kan het inderdaad beter: &#8216;Alles wordt gewoon. Zelfs het spelen.&#8217; 
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-96127 media-96127" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/04/bb539f4c-dfb9-4c67-9220-f8ecc9150141_fedja1.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Praten is koorddansen. Dat weet een acteur als geen ander. Fedja van Huet schittert in rollen van broeierige personages van weinig woorden. Zoals Katadreuffe in het Oscarwinnende Karakter, een rol die hem op tweeëntwintigjarige leeftijd als acteur op de kaart zette. Van Huet is nu dertien jaar ouder, ronder en bedaarder dan in de Katadreuffe-jaren. Hij leunt achterover in zijn stoel. Strak zwart jasje, sjaaltje losjes om de hals geknoopt. Een nonchalance die in schril contrast staat met de passie waar hij om wordt geroemd in zijn energieke spel.
Toen de kleine Van Huet, naar eigen zeggen een druk en dominant jongetje, series zag als The A Team en The Hulk dacht hij: dat kan ik beter. Op zevenjarige leeftijd ontdekte hij het acteren tijdens een theatercursus in Zuid-Frankrijk. Bijna had hij gekozen voor die andere passie: drummen. Maar het werd de Maastrichtse Toneelacademie. Na een aantal rollen bij het Ro Theater kwam hij onder de hoede van toneelregisseur Johan Simons van ZT Hollandia.
Vol warmte spreekt hij over Simons, de man die vaak zijn &#8216;toneelvader&#8217; wordt genoemd. Ze maakten samen successtukken als De Leenane Trilogie en Ongebluste kalk. In 2005 vertrok Simons naar NT Gent. Van Huet stond voor een cruciale keuze: trouw blijven en meegaan naar Gent of ingaan op de aanbieding van Toneelgroep Amsterdam.
&#8216;Ik heb lang getwijfeld. Uiteindelijk was ik voor mijn gevoel toe aan een nieuwe wind. Ik had zeven jaar met Simons gewerkt en zocht iets nieuws. De seven year&#8217;s itch, hè.&#8217; Hij glimlacht. &#8216;En ik wilde het filmen niet opgeven. Een Nederlander in een Belgische film, dat gaat niet. Andersom kan het vreemd genoeg wel.&#8217;
Van Huet meldde Simons zijn vertrek over de telefoon: &#8216;Het voelde als uitmaken. Hij was boos als een verlaten vrouw! Had het niet zien aankomen. In zijn ogen was ik een verrader. Maar het mooie aan Johan is dat zoiets na vier dagen over is. En ach, ik heb liever dat iemand zo reageert, dan dat-ie zegt: ga maar hoor, geen probleem.&#8217;
Inmiddels zit hij vijf jaar bij Toneelgroep Amsterdam (TA) waar hij opviel in Don Carlos en Angels in America. Enthousiast vertelt hij over regisseur Ivo van Hove: &#8216;Ivo is een regisseur die heel goed weet wat hij wil. We hebben weinig woorden nodig, begrijpen elkaar snel. Eigenlijk houdt Ivo helemaal niet van acteurs die &#8220;toneelspelen&#8221;. Hij wil alles zo echt, zo waarachtig mogelijk, dat je all the way gaat. Als het zou kunnen, zou Ivo van zijn acteurs vragen dat ze ook daadwerkelijk iemand op het podium vermoorden. Het heeft iets verknipts. Maar dat zijn alle regisseurs wel een beetje, niet?&#8217;
Ook van Huets hart gaat uit naar acteerwerk met overgave. Hij heeft moeite met zogenaamde hoofd-acteurs die een rol eerder rationeel dan emotioneel benaderen. &#8216;In Nederland lopen veel hoofd-acteurs rond. Ze spelen met een zekere afstand tot hun tekst, maken prachtige dingen, maar toch mis ik iets. Natuurlijk analyseer ik mijn eigen rollen, maar vervolgens stort ik me er helemaal in. Ik hou niet van die dikke laag commentaar over alles. Het is zo netjes. Hop, en nu voor het echt! denk ik dan.&#8217;
Geen toneelbeest Fedja van Huet praat aarzelend, haperend, zoekend. Hij laat zich niet zomaar onderbreken in zijn woordenstroom, want wil naar eigen zeggen een punt maken. Een punt dat niet altijd komt. Daarvoor is de twijfel te groot. Zo pratend en beschouwend heeft hij wel iets van een hoofd-acteur. Van Huet: &#8216;Misschien. Ik ben in ieder geval geen toneelbeest. Ik ben geen solist, geen player. Daar ben ik te bescheiden voor.&#8217;
Wordt een bescheiden speler niet weggeblazen door het solistengeweld bij Toneelgroep Amsterdam? Schalks lachje: &#8216;Nee, daar ben ik dan weer te goed voor. Maar, geloof me, het is lang niet altijd prettig op het toneel. Er heerst een bizarre realiteit: er gaan gedachten door me heen over de zaal, het publiek, wat er straks staat te gebeuren en tegelijkertijd produceer ik tekst en zit ik in mijn rol. Er zijn momenten dat ik vecht tegen allerlei angsten. Acteren is in essentie een masochistische bezigheid.&#8217; Waarom dan toch steeds dat podium op? &#8216;Ik word gezien, dus ik besta? Zoiets zal het wel zijn. Voer voor psychologen.&#8217;
Vijf keer werd hij genomineerd voor een Gouden Kalf, drie keer won hij: beste hoofdrol voor zijn dubbelrol in AmnesiA, beste bijrol in Nachtrit en een Speciale Juryprijs voor zijn vertolking van prins Friso in de tv-serie De prins en het meisje. Hij haalt er zijn schouders over op: &#8216;Die prijzen zijn volstrekt willekeurig. Het hoogste wat je als acteur kunt bereiken, is niet zo&#8217;n beeldje. Het draait allemaal om die momentopname: dat magische gevoel als alles samenkomt, waneer alle externe factoren kloppen. Heel soms komt het voor dat je in een goed stuk staat, dat goed geregisseerd is, met goede tegenspelers die je tot grote hoogten stuwen.&#8217;
Maar vaker gaat het nét niet: &#8216;Het zit in kleine dingen. Soms sta je in kleding waarvan je denkt: wie heeft dit bedacht? Of heb je wekenlang gerepeteerd en word je vlak voor de première in een decor gezet dat niets met de aanpak van de regisseur te maken heeft. Zo stond ik ooit in een intelligente regie van een Griekse klassieker toch weer tussen de stereotiepe pilaren. Een Griek, dacht ik, túúrlijk: zuilen. Daar kun je dan als acteur iets van vinden en iets bij voelen, maar je hebt het ermee te doen.&#8217; Hoe ga je dan als acteur toch elke avond weer op in die kleding tussen die zuilen? &#8216;Ik kan daar wel mee zitten, ja. Maar je hebt als acteur een verantwoordelijkheid, het hoort bij het vak.&#8217;
Getroebleerde vaders Geen zuilen, maar zwierige jurken en kroonluchters in de verfilming van Thomas Manns debuutroman Buddenbrooks. De peperdure Duitse productie gaat deze week in de Nederlandse bioscopen in première en heeft een Duitse sterrencast. En een Amsterdammer die accentloos Duits moest praten. &#8216;Ja, ik heb me druk gemaakt over dat Duits. Je moet je voorstellen: je staat op een gigantische set. Een schuit van honderdvijftig figuranten achter je mimen alsof ze praten terwijl jij met veel schwung een trap moet afdalen om twee regels perfect Duits te acteren. Dan denk je wel, als ik nu net mijn &#8220;a&#8221; niet goed zeg, dan moet het hele circus opnieuw. 
<object width="255" height="206"><param name="movie" value="https://www.youtube.com/v/oPZiqqUdv4I&#038;hl=nl&#038;fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="https://www.youtube.com/v/oPZiqqUdv4I&#038;hl=nl&#038;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="255" height="206"></embed></object>
Vooraf zit ik dan in mijn trailer, want die krijg je als filmacteur in Duitsland, in mijn eentje te zweten. Met een mp3-speler waarop een Duitser mijn zinnetjes heeft ingesproken.&#8217; Hij lacht een beetje gegeneerd: &#8216;En maar herhalen, herhalen, herhalen. Filmen is acteren op de millimeter. Het gaat om piepkleine momentjes van topprestatie. Lang wachten en dan ineens die sprint trekken. Op zo&#8217;n moment denk ik&#8217; &#8211; met een denkbeeldig tekstblaadje in zijn hand trekt hij zijn mondhoeken stijf &#8211; &#8216;dat gaat mij niet overkomen! Dan sta je scherp en ga je all the way.&#8217;
Hij wordt niet meer gecast als de knappe jonge hunk. Tegenwoordig speelt hij getroebleerde vaders, knokkende carrièremannen en prinsen van middelbare leeftijd. Van Huet (1973): &#8216;Langzaam begint bij mij dat besef te komen: ik word ouder. Daar heb ik het soms wel moeilijk mee. Tegelijk denk ik dat je als acteur beter wordt. Je bent niet meer zo vragend. Je denkt eerder: dit vind ik, hoor, jongens, en doe het daar maar mee. Maar je gaat je ook afvragen wat je nog meer wilt.&#8217;
Soms kriebelt het om zelf de touwtjes in handen te nemen: &#8216;Stiekem vind ik de zoektocht tijdens de repetities interessanter dan het resultaat. Dertig keer in een bus zitten en door het land heen je ding doen, is minder bevredigend dan het maakproces dat daaraan voorafgaat.&#8217;
De smaak van het maken kreeg hij te pakken bij Simons. Hollandia stond er bekend om: acteurs werkten niet voor, maar naast de regisseur. Bij Toneelgroep Amsterdam gaat dat anders: &#8216;Ivo van Hove en zijn vaste decorontwerper Jan Versweyfeld hebben voorafgaand aan de repetities een raamwerk uitgedacht. Alles is tot in de puntjes voorbereid. Misschien minder ruimte voor eigen inbreng, maar juist meer ruimte om je als acteur helemaal op je rol te concentreren. Het mooie van werken met dit duo is dat je vaak niets te klagen hebt als acteur omdat hun opzet gewoon klopt.&#8217; Lachend: &#8216;Héél frustrerend!&#8217;
Workaholic Onlangs regisseerde hij zijn eerste voorstelling in het kader van een workshop op de Maastrichtse toneelschool: &#8216;Dat voelde een beetje als thuiskomen. Ik heb Euripides&#8217; Trojaanse vrouwen gedaan met de derde- en vierdejaars. En werd er gelukkig van. Misschien dat regisseren ooit in het verschiet ligt.&#8217; Hij verwoordt het voorzichtig, maar de kansen liggen voor het grijpen: &#8216;Toneelgroep Amsterdam heeft me al meermalen gevraagd om een stuk te regisseren in het kader van TA2. Dat durf ik nog niet aan. Ik wil beginnen in de luwte.&#8217;
Kan hij zich een toekomst voorstellen zonder acteren? Verrassend snel zegt hij: &#8216;Ik denk het wel. Ik ben eigenlijk benieuwd hoe het is om een tijd niet te acteren.&#8217; Hij denkt even na. &#8216;Op het podium staan ken ik. Dat is een cirkeltje waar ik al lange tijd in zit. Kijk, uiteindelijk wordt alles banaal. Alles wordt gewoon. Zelfs het spelen. Zo is het leven.&#8217;
Het aantal voorstellingen, films en televisieseries op het curriculum van Fedja van Huet is indrukwekkend. Is er eigenlijk wel ruimte voor een leven naast het toneel? Zijn jarenlange relatie met TA-actrice Karina Smulders doet vermoeden dat werk en privé bij hem nauw verweven zijn. &#8216;Ik ben in zekere zin een workaholic. Ik kan beter ontspannen als ik hard gewerkt heb. Als het goed gaat op het podium, is ook mijn leven naast het podium leuker. Theater is vluchtig, je kunt niet op je lauweren rusten. Die voorstellingen die je gespeeld hebt, zijn dood, gestorven. De uitdaging voor een acteur is om met die vergankelijkheid om te gaan. Een manier is je in een volgend project storten.&#8217;
Maar het beeld van de rasacteur die alles doet voor zijn rol wil hij koste wat het kost bijstellen: &#8216;Ik zal nooit zeggen dat ik leef voor het theater. Ik zou ook geen freelance acteur kunnen zijn. Dat ongewisse, altijd bang zijn of je wel een volgende rol zult krijgen. Acteren is wat dat betreft een lastig vak. Je moet goed zijn, maar ook de kansen krijgen om dat te bewijzen. Na de toneelschool gaf ik mezelf vier jaar. Als ik daarna nog niets betekende in mijn vak, zou ik iets anders gaan doen. En als ik vandaag nog had moeten leuren met mezelf, was ik waarschijnlijk geen acteur meer. Ik denk niet dat mijn liefde voor het acteren zo groot is.&#8217; 
Zie ook:
Op <a href="https://www.toneelgroepamsterdam.nl" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.toneelgroepamsterdam.nl">www.toneelgroepamsterdam.nl</a> vindt u meer informatie over Rocco en zijn broers en Het Antonioni project. 
De film Buddenbrooks draait vanaf 9 april in de Nederlandse bioscopen.
</div>

Fedja van Huet: ‘Uiteindelijk wordt alles banaal’

Fotografie / Juergen Teller in De Hallen
Zo moet het ongeveer zijn gegaan. Charlotte Rampling (62), Brits actrice en notoir ijskoningin, zit met Juergen Teller (44), gevierd Duits modefotograaf, in een suite van het peperdure Hôtel de Crillon in Parijs om reclamefoto&#8217;s te schieten voor een chic kledingmerk. De fotograaf staat klaar om zelf met Rampling te poseren. &#8216;En nu?&#8217; vraagt Rampling, haar lange ledematen over een antieke sofa gedrapeerd. De fotograaf aarzelt. &#8216;Nu wil ik je zoenen en je borsten strelen,&#8217; zegt hij, en hij heeft meteen spijt van zijn uitspraak. Maar Rampling zwijgt, neemt een trekje van haar sigaret en antwoordt: &#8216;Oké, ik zeg wel wanneer je moet stoppen.&#8217; Juergen Teller feliciteert zichzelf: &#8216;Ongelooflijk: ik kom er mee weg!&#8217;
Zo vertelt Teller het verhaal over zijn eerste fotoshoot met Rampling. Het mondde uit in de broeierige fotoserie Louis XV, vernoemd naar de achtduizend-euro-per-nacht-suite waar de foto&#8217;s zijn gemaakt. Door Tellers lens verandert de keurige suite in een glamoureus Sodom en Gomorra. We zien Teller naakt over een piano hangen waarop Rampling lijkt te spelen. Teller naakt en ineengekruld tegen Ramplings borst aangedrukt, als een baby. Teller, weer naakt, plassend in een orchideeënpot. Het zijn decadente plaatjes; soms humoristisch, soms tragisch maar altijd, zoals kenmerkend voor Tellers foto&#8217;s, doordrenkt met seksualiteit.
Kate Moss met luiers
Waar anders kon deze Duitse modefotograaf geboren zijn dan in het dorpje met de naam Erlangen? Teller leek voorbestemd om in de snarenzaak van zijn ouders te werken, tot hij allergisch werd voor het materiaal (psychosomatisch, beweert hij later). Hij vervolgde zijn weg in de fotografie en vertrok naar Londen waar hij met zijn modefoto&#8217;s razendsnel carrière maakte. Sinds 1990 geldt Teller, naast die andere &#8216;fotogod&#8217; Mario Testino, als het lievelingetje van de jetset. Hij schoot campagnes voor ontwerpers als Vivienne Westwood, Yves Saint Laurent en Marc Jacobs. Hij liet als een van de eersten zijn oog vallen op model Kate Moss, omringde zich graag met vrouwelijk schoon en aarzelde niet om dat plezier publiekelijk uit te buiten. Zo riep hij in 1998 in een advertentie would-be fotomodellen op om zich aan zijn voordeur te melden. De bel rinkelde onophoudelijk en in het fotoboek Go Sees: Girls Knocking on My Door zien we honderden smachtende schoonheden op zijn stoep poseren.
Teller houdt van controverse. Hij liet zijn eigen familie poseren voor een dure juwelenadvertentie en stopte Victoria Beckham in een supergrote boodschappentas. Typisch voor Teller is de verwaarloosde, slordige context waarin hij zijn modellen fotografeert: een onderuit gezakt meisje in een sjofele kleedkamer, Kate Moss met tassen en luiers tussen de schappen van een supermarkt. Daardoor lijken zijn foto&#8217;s op het eerste gezicht eerder achteloze snapshots dan geconstrueerde modefoto&#8217;s. En, volgens velen, eerder kunst dan reclame.
Langzaam glipte Teller, in navolging van Mario Testino, de kunstwereld in. Hij exposeerde in Tate Modern en het MoMA. Toch blijven veel van zijn foto&#8217;s commercieel. Tellers blote kont in de serie Louis XV mag dan &#8216;vernieuwend&#8217; genoemd worden; uiteindelijk moet die kont klanten naar de kledingzaak lokken. Dat een dergelijke campagne aanslaat vertelt meer over de vermoeidheid van mooie plaatjes bij de glossy&#8217;s, dan over de moed van de fotograaf. Tellers esthetische chaos vormde begin jaren negentig een dankbare afwisseling met de gladde valse-lach-fotografie uit de modebladen van de jaren tachtig. In dat opzicht is Teller geen baanbreker, maar een adept van de volgende glossy trend.
Hij zou het vast ontkennen. Sinds enige tijd heeft de fotograaf namelijk een &#8216;missie&#8217;. Hij schaart zich achter de feministen en hun strijd tegen het traditionele schoonheidsideaal. In een interview fulmineerde hij: &#8216;De meeste modefotografie is gemaakt door homoseksuele mannen die vrouwen op hun manier sexy vinden. Wat zoveel betekent als: totaal niet sexy voor de heteroseksuele man.&#8217; Teller wil mensen van vlees en bloed tonen en niet &#8216;een plastic ding dat een of andere homoseksueel heeft bedacht.&#8217; In zijn foto&#8217;s wil hij een alternatief bieden voor de geairbrushte esthetiek in de modeglossy&#8217;s.
Maar hoe alternatief zijn zijn beelden werkelijk? Tellers modellen mogen dan figureren in onconventionele omgevingen en poses, hun schoonheid blijft conventioneel. Ze voldoen aan alles wat traditioneel als &#8216;begeerlijk&#8217; of &#8216;esthetisch&#8217; wordt beschouwd. Neem de fotoserie met topmodel Lily Cole. Als zeemeermin poseert ze op een rots: slank, stevig, met een gave huid, de rots op de meest suggestieve plek en een stoutemeisjesgeile blik. Andere omgevingen die Teller voor de naakte Cole heeft bedacht: een gekreukt limonaderoze laken waarop ze is uitgestrekt (denk: amateuristische pornofilm), een zanderig achterafpaadje waar ze ongemakkelijk ligt en de fotograaf van onderaf aankijkt (denk: gebruikt en gedumpt). In zekere zin is Cole de ultieme pop: naakt, uitdrukkingsloos en gewillig in elke door Teller gewenste pose te kijk gezet.
&#8216;Conventionele denkbeelden over schoonheid worden door Teller genadeloos onderuit gehaald&#8217;, stelt de aankondiging. Jazeker, hij speelt met beelden en contexten, maar hij spreekt geen nieuwe taal. Teller behaagt. Hij toont beroemde mensen, fonkelende juwelen en glimmende tassen. De vrouwen zijn altijd mooi en altijd lustobject. Hij rommelt in de glossy marges, maar blijft er uiteindelijk braaf binnen. Teller mag dan in zijn serie Louis XV trots zijn sluitspier laten zien, het plaatje wordt afgemaakt door een beeldschone vrouw. En háár sluitspier krijgen we dan weer niet te zien. Voorvechter van onconventionele schoonheid? Ode aan vrouwen van vlees en bloed? Ongelooflijk, maar hij komt er mee weg.
Juergen Teller &#8211; ‘Teller’, De Hallen Haarlem, 6 december 2008 t/m 1 maart 2009

Gerommel in Gomorra

Interview regisseur Laurent Cantet
Autoriteit. Sinds de jaren zeventig wordt het begrip op Nederlandse scholen geschuwd als ware het een prehistorisch verschijnsel. Nederland rekent op de natuurlijke honger naar kennis van kinderen en jongeren, ook als de hormonen gieren. Mondigheid wordt aangemoedigd, domme vragen bestaan niet. Studiehuizen en andere &#8216;op de individuele belevingswereld van het kind&#8217; toegesneden lesmethoden worden aangeprezen en net zo snel weer afgedankt. Het leidde tot een gedemocratiseerd onderwijssysteem, steundend op prachtige principes, van een niveau waar niemand meer blij mee is.
Over die principes gaat de Franse film Entre les Murs, want ook in de Parijse voorsteden wordt geworsteld met het vraagstuk autoriteit. Entre les Murs verbeeldt die worsteling op soms hilarische, dan weer schrijnende wijze. De film speelt zich af op een middelbare school in het twintigste arrondissement van Parijs, zeg: een multiculturele (ex-)Vogelaarwijk. Een jaar lang volgen we François, leraar Frans, en zijn groep zestienjarigen. De schokkende camerabeweging en het achteloze spel van de acteurs suggereren een documentaire. Toch is de hele film in scène gezet en geregisseerd door Laurent Cantet, die eerder op moedige wijze complexe sociale kwesties aankaartte in Ressources Humaines en L&#8217;Emploi du Temps. Met zachte, haast timide stem vertelt hij over het maakproces: &#8216;François Bégaudeau, de leraar en hoofdrol in Entre les Murs, is in het dagelijkse leven ook leraar. De klas is een bestaande klas. Tijdens de zomervakantie hebben we wekenlang intensief geïmproviseerd en geschreven. Dat leverde meer dan honderdtwintig uur aan opnamen op die zijn samengesmeed tot deze film.&#8217;
Bloeddorstige nooitgenoegjes
Entre les Murs is in zekere zin ook een boekverfilming. Of &#8216;boekverlenging&#8217;, zoals Cantet het uitdrukt. François Bégaudeau publiceerde in 2006 Entre les Murs, over zijn ervaringen in het onderwijs. Tijdens een radio-optreden ontmoette hij Cantet en gaf hem een exemplaar. Cantet: &#8216;Ik heb het in één nacht uitgelezen en werd voortdurend verscheurd tussen de komische situaties en de tragiek van het thema. Die dubbele laag wilde ik ook in de film aanbrengen. Een school waar wordt gelachen, waar het goed leven is, maar waar ook wordt gestreden en uitgesloten, zoals in elke samenleving.&#8217;
Leraar François neemt zijn leerlingen bloedserieus. Elke inbreng wordt gewaardeerd, elke leerstap desgevraagd beargumenteerd. Als een moderne Socrates gaat hij de discussie met zijn leerlingen aan. Zijn gevoel voor humor en zijn jongensachtig charisma gooit hij in de strijd. Je kunt als kijker niet anders dan sympathie voelen voor de gedreven docent en zijn groep energieke, gevatte leerlingen. Maar al gauw veranderen de grappige pubers in bloeddorstige nooitgenoegjes die erop uit zijn hun leraar af te zetten.
Regisseur Cantet sympathiseert hartstochtelijk met zijn hoofdpersonage: &#8216;François is een held à la Batman: hij wordt gecorrumpeerd door zijn eigen principes. De gelijkheid die hij in zijn klas betracht, is fantastisch, maar ook een illusie. Elke gelijkheid in de leraar-leerlingverhouding is bij voorbaat vals. Uiteindelijk is een leraar de baas.&#8217;
François is voortdurend bezig uit te leggen waarom bepaalde kennis belangrijk is, voordat hij aan het overbrengen van die kennis toekomt. Dat is vanuit didactisch oogpunt toch nauwelijks efficiënt? Cantet, fel: &#8216;Maar kinderen zijn geen holle vaten waar kennis in wordt gegoten. Hun school is de ruimte waar ze zoeken naar een identiteit, naar een plek in de samenleving. Hun vragen helpen daarbij en ze verdienen een antwoord. Mijn film is geenszins een pleidooi voor meer autoriteit, maar ik wilde evenmin de aanpak van François idealiseren. Ik wilde zo intiem mogelijk registeren wat zich in een doorsnee-klaslokaal afspeelt. Hoe gaan we met onze jongeren om? Volgens mij ben ik met mijn werkwijze dichter bij de realiteit gekomen dan ik in een documentaire ooit had gekund.&#8217;
Wereldwijd wankelen de muren van de klaslokalen. In Frankrijk, maar ook in Nederland, protesteren leraren tegen de hoge werkdruk. Logisch, meent Cantet: &#8216;Entre les Murs toont ook de vermoeidheid in de lerarenkamer, de uitputting bij leraren door de dagelijkse strijd in het klaslokaal. Geloof me, het is geen eenvoudig vak. Leraar zijn doe je niet om jezelf te sparen; het is altijd een missie. Dat François ondanks alles die strijd blijft aangaan, is bewonderenswaardig. In alle eerlijkheid: hij is de leraar die ik voor mijn kinderen zou wensen.&#8217;
Entre les Murs is overladen met nominaties en bekroningen, was de verrassende winnaar van de Gouden Palm op het afgelopen Filmfestival van Cannes en lijkt daarmee een vervolg op het enorme succes van die andere Franse schoolfilm Être et Avoir. Maar het verschil kan niet groter zijn. Schetste Être et Avoir nog een romantisch beeld van de leraar-als-god-de-vader op een Frans plattelandsschooltje, Entre les Murs toont de harde en complexe strijd van een hedendaagse docent. Afwachten maar of het Nederlandse publiek ook bereid is een kritische kijk te nemen binnen de wankelende muren van het onderwijs hier en nu.
‘Entre les Murs’ draait vanaf 27 november in de Nederlandse bioscopen

‘Hij is de leraar die ik voor mijn kinderen wens’

Gezocht: Hollandse sterren

De psychologie van de recessie
&#8216;Een recessie in de Europese Unie is nauwelijks af te wenden,&#8217; wist Norbert Walter, hoogste econoom bij de Deutsche Bank, afgelopen weekeinde te vertellen. &#8216;Laten we onszelf geen recessie aanpraten,&#8217; sust Balkenende. &#8216;Dat zou onverstandig zijn.&#8217; Hoe zit het nu, overkomt een recessie ons of roepen we een recessie over onszelf af?
Henriëtte Prast is hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en &#8217;emotie-econoom&#8217; &#8211; een specialisme waar dertig jaar geleden nog een geitenwollensokkengeurtje aan kleefde. Tegenwoordig wordt het in binnen- en buitenland serieus genomen.
De grote kentering kwam in 2002, toen de Nobelprijs voor de economie aan Daniel Kahneman werd uitgereikt voor zijn onderzoek naar psychologische drijfveren in het economische leven.
Prast: &#8216;Een emotie-econoom besteedt aandacht aan de rol van psychologie in het economische gedrag. Emotie veroorzaakt sterkere fluctuaties in de economie dan theoretisch noodzakelijk is. Vroeger deden we in de economie alsof de consument handelde volgens de ratio. Als hij weet dat iets niet goed voor hem is, zal hij het laten; zo was de redenering. Onzin, natuurlijk. Iedereen weet inmiddels dat roken ongezond is en toch wordt er massaal gerookt. Iedereen weet dat het verstandig is om voor een pensioen te sparen en toch stellen we het liever uit tot morgen.
Kennelijk speelt er dus meer dan alleen de ratio. Factoren als wilskracht, angst, vertrouwen. Daar wordt steeds serieuzer naar gekeken.&#8217;
Vluchtende mensen
Kan een volk zichzelf een recessie aanpraten? Prast: &#8216;In zekere zin wel: het is een selffulfilling prophecy. Als we met zijn allen denken dat het slechter gaat, zal het ook slechter gaan. Stel, ik wil mijn huis verkopen en verwacht dat de huizenprijzen gaan dalen. Dan zal ik sneller genoegen nemen met een lagere verkoopprijs voor mijn huis. Het resultaat: de huizenprijzen dalen.
Helaas kun je daar als individu weinig aan veranderen. Je kunt zelf broodnuchter zijn en onberoerd door alle negatieve berichten, dan nog zul je rekening houden met de vermoedelijke reactie van je medemens.
Vergelijk het met iemand die &#8220;Brand!&#8221; roept in een overvolle bioscoop. Ook al ben jij de enige die denkt dat het wel zal meevallen, voor de zekerheid ga je toch de zaal uit. Want als je blijft zitten, loop je het risico verbrand te worden of vertrapt door een meute vluchtende mensen.&#8217;
Zo beschouwd hebben zowel bankdirecteur als overheid er baat bij het vermoeden van een recessie zo lang mogelijk stil te houden. Prast: &#8216;Onmogelijk en onverstandig. Een directeur moet verantwoording afleggen aan haar aandeelhouders en de overheid kan geen leugens verkopen.&#8217;
Prast gelooft in coördinerende maatregelen: het verlagen van de rente door de Nederlandsche Bank of het niet verhogen van de BTW door de overheid.
&#8216;Hoewel dit soort maatregelen op hun beurt weer een bepaald gedrag in gang zetten. Het verlagen van de rente kan ook angst voor een recessie oproepen.&#8217; Bij het invoeren van maatregelen tegen een recessie is de timing van essentieel belang. Wat de burgers vandaag nog geloven, kunnen ze morgen verwerpen.
Prast: &#8216;Is de bevolking pessimistisch gestemd, dan zal men ongelovig staan tegenover positieve berichten en negatieve berichten extra gewicht geven. Als minister Bos in het huidige klimaat vertelt dat de koopkracht ook voor minima behouden blijft, zal die groep daar toch aan twijfelen. En omgekeerd.&#8217;
Bush
Ook het vertrouwen in de overheid speelt een belangrijke rol: &#8216;President George Bush kan zijn bevolking vragen meer dollars uit te geven, maar de uitwerking van zo&#8217;n oproep is afhankelijk van het vertrouwen dat de bevolking op dat moment in hem als leider heeft. En dat is weer afhankelijk van de economische situatie.&#8217;
Een kluwen van factoren, dus. Lastig te ontwarren. Wat kan een emotie-econoom nog voorspellen als zelfs een grillig en onbeïnvloedbaar aspect als het weer invloed heeft op consumentengedrag?
Prast: &#8216;Je kunt de effectiviteit van bepaalde maatregelen optimaliseren. Om de recessie terug te dringen, besloot Bush de bevolking een belastingteruggaaf te schenken. Zo hoopte hij de consument weer aan het winkelen te krijgen. Wat bleek? Als hij dit bedrag in plaats van &#8220;belastingteruggaaf&#8221; het etiket &#8220;bonus&#8221; had meegegeven, dan hadden de mensen een veel groter gedeelte uitgegeven. Het is de taak van de emotie-econoom om daarop te anticiperen.&#8217;
Vakantiegeld
&#8216;Een ander voorbeeld: op Nederlandse loonstrookjes staan loon en levensloopbijdrage afzonderlijk aangegeven. Uit een onderzoek waar ik aan werk, blijkt dat de werknemer het totaalbedrag sneller spendeert als de levensloopbijdrage níét afzonderlijk vermeld staat.
Eenzelfde redenering gaat op voor vakantiegeld. Als de werknemer al het vakantiegeld niet in één periode krijgt uitbetaald, maar verspreid over het hele jaar, wordt gedurende dat jaar meer uitgegeven.&#8217;
Semantische ingrepen, praktische maatregelen. Maar zullen we de psychologie van de recessie ooit zodanig doorgronden en leren bespelen dat een recessie kan worden vermeden? De emotie-econoom: &#8216;Ik zie het helaas niet gebeuren.&#8217;

Sussen of blussen?

Preken naast de Teletubbies
Niets fijner dan je peuter &#8216;s ochtends een uurtje voor de televisie parkeren. Zonder schuldgevoel, want de Teleac-programma&#8217;s in het dagelijkse peuterblok van half tien tot half elf zijn educatief verantwoord. Tot Z@pp, het omroep-samenwerkingsverband voor kinderprogramma&#8217;s op de publieke zender, besloot om tijdens schoolvakanties het blok te onderbreken voor een peuterprogramma van de Evangelische Omroep. Tussen Teletubbies en Tweenies, beide van onbestemde geloofsovertuiging, krijgt de Nederlandse peuter nu elke weekdag Elly en de wiebelwagen voorgeschoteld. In een kleurige zigeunerwagen leest Elly Zuiderveld (van het muzikale duo Elly en Rikkert) verhalen voor uit het boek van Beloofd is beloofd en zingt ze vrolijke liedjes over &#8216;de grote Vader die al die dingen doet en als je &#8216;t ziet dan zeg je: het is goed&#8217;.
Gerry uit Den Haag, moeder van twee peuters, is boos. &#8216;Op zekere ochtend hoor ik in mijn woonkamer zo&#8217;n typisch EO-deuntje,&#8217; vertelt ze verbouwereerd. &#8216;Ik denk, ho even, dit is niet de bedoeling! Wij zijn kritisch in wat we de kinderen laten kijken op televisie en dit soort programma&#8217;s horen er voor ons niet bij.&#8217; Gerry vindt het merkwaardig dat tijdens de schoolvakanties wijzigingen worden aangebracht in het peuterblok: &#8216;Dat de schooltelevisie tijdelijk verdwijnt, is logisch. Maar waarom moet er gerommeld worden in het peuterblok, en waarom door de EO? Jarenlang wordt er behoedzaam omgegaan met peuterreclame, maar een regelrechte reclame voor Jezus, dat kan ineens wel. Dan vraag ik me af: waarom de Efteling niet en Jezus wel?&#8217; Op een internetforum trof ze ouders met dezelfde verbazing. Gerry: &#8216;Niemand begrijpt hoe zoiets geruisloos kan gebeuren. Stel dat het niet de EO, maar de Moslimomroep was geweest met een programma over Mohammed? Dan had dat in een mum van tijd tot Kamervragen geleid!&#8217;
Sneeuwwitje of Jezus
Elly en de wiebelwagen werd mede bedacht en ontwikkeld door zangeres en schrijfster Elly Zuiderveld: &#8216;Zeker, het is een verkondigend programma; dat was ook de opzet van de EO. Maar het zal peuters niet evangeliseren. Daar zijn ze nog te jong voor. Peuters leven in een soort wonderland, of nou Sneeuwwitje of Jezus de hoofdrol krijgt, dat maakt voor hen geen verschil.&#8217;
Het programma is succesvol, al is opvallend dat het tijdens de schoolvakanties met gemiddeld 54.000 kijkers per aflevering veel beter bekeken wordt dan erbuiten, gemiddeld zo&#8217;n 28.000 kijkers. &#8216;Elly en de wiebelwagen wordt bekeken door peuters van alle gezindten en windstreken,&#8217; weet Zuiderveld. &#8216;Dat merk ik als ik over straat loop: ook kleine Marokkaanse jongetjes herkennen me.&#8217; Is zo&#8217;n verkondigend EO-programma niet een beetje misplaatst tussen de educatieve peuterprogramma&#8217;s? Zuiderveld: &#8216;Ouders kunnen zelf beslissen of hun peuter kijkt of niet. Er zit toch een knop op de televisie?&#8217;
Nienke Westerbeek, hoofd kinderprogramma&#8217;s bij de EO, ziet geen bezwaren in het tijdstip: &#8216;Zo gaat dat in de zomer: dan is er praktisch geen budget dus worden programma&#8217;s herhaald.&#8217; Is het volgens haar een goed idee om de verhalen van Jezus tussen de avonturen van de Teletubbies en de Tweenies te plaatsen? Westerbeek: &#8216;De Bijbel en het christendom zijn onderdeel van de Nederlandse geschiedenis. Je kunt geen museum in lopen, of je ziet een verhaal uit de Bijbel afgebeeld. Ook al ben je geen gelovige ouder, dan nog lijkt het me niet verkeerd om je kind daar een stukje van mee te geven. Ik ken een heleboel ouders die niet christelijk zijn en hun kinderen toch naar een christelijke school sturen, omdat ze zich kunnen vinden in de waarden die christelijke scholen hoog houden.&#8217;
Suzanne Kunzeler, hoofd programmering bij Z@pp: &#8216;Wij vinden het leuk om in de schoolvakanties ook in het peuterblok de programmering aan te passen. We beschouwen dat als een service naar onze kijkers. In het verleden is gebleken dat het vakantieblok met Elly en de wiebelwagen een prima doorkijkgedrag laat zien. Er zijn ook ouders die liever niet hebben dat hun kind naar Kabouter Plop kijkt. We kunnen niet met iedereen rekening houden.&#8217; Maar waar Plop zingt over kaboutermeisjes en zijn paddestoel, heeft Elly het over de grote Vader. Geen verschil? Kunzeler: &#8216;Achter Plop zit, volgens sommige ouders, weer een te commerciële gedachte. De huidige programmering van het peuterblok roept niet dermate veel reacties op dat we iets zouden moeten wijzigen. Elly en de wiebelwagen is een breed peuterprogramma dat er prima past.&#8217;
Ouders die hun kroost liever geen liedjes over de grote Vader laten beluisteren, moeten in de schoolvakanties dus blijven wegzappen.

Wonderland

<div class="wpg-element paragraph">
23-08-2008 Door Sarah Meuleman
Een doordeweekse brainstormsessie met de jongens van IJsfontein. Door de ruiten van het gerenoveerde negentiende-eeuwse meterhuisje priemt een felle zomerzon. We zitten aan een lange tafel vol knipsels, kleurstiften en kladblokken. Aan de muur: een ouderwets schoolbord waar met witgele en roze krijtjes woorden op worden gekrabbeld. ‘Dus, je stopt er snel een ijsbal in, en zjoef, je hebt die speciale krachten?’ Er wordt enthousiast geknikt. ‘Ja, en dan ga je vervolgens de woestijn oversteken zonder oververhit te raken. Of misschien wel de zee splijten; wie deed dat ook al weer?’
Bij de brainstorm zitten Jan Willem Huis­man en Hayo Wagenaar, oprichters van IJs­fontein. Onderwerp vanmiddag: een revolutionair stuk educatief speelgoed waarvan zelfs de werktitel niet mag uitlekken. Vanuit IJsfontein bedacht en gemaakt. Nu nog een paar miljoen euro vinden om het te ontwikkelen. Het begin is gemaakt: de eerste tonnen voor het proefmodel hebben ze binnen. IJsfontein is uniek in zijn soort: het bedrijf bedenkt en maakt spellen met een educatieve inslag voor culturele instellingen, onderwijsinstellingen, nonprofitorganisaties, maar ook voor bedrijven. Zo creëerden ze een web­site voor Het Klokhuis, de Rembrandtspellen voor het Rijksmuseum, interactieve installaties in het Muiderslot en een kinderspaarspel voor een grote bank. Met succes: de afgelopen jaren zijn ze bedolven onder de prijzen, zoals de recente Jan Kassiesprijs van het Stimuleringsfonds, een Cinekid Award en zelfs een Britse Bafta. 
Interactie, daar draait het om bij IJsfontein. Hoe kun je kinderen met een spelletje prikkelen om iets te doen of te leren? Het is een way of life, vertelt Hayo Wagenaar, een sportieve ex-steward in strak wit shirtje: ‘Ik ben de hele dag met spelletjes bezig. Zelfs als ik hardloop en ik zie iemand een propje naast de prullenmand gooien, denk ik: zou je een spel kunnen verzinnen dat mensen verleidt dat propje wél in de mand te gooien? Dan zie ik die Holle Bolle Gijs voor me in de Efteling, die roept “papier hier” en de kids staan te drommen om hun propjes netjes af te geven.’ Zijn partner Jan Willem Huisman, een nonchalante net-veertiger in loshangend wit overhemd, borduurt verder: ‘Misschien zou je een vuilnisbak kunnen ontwikkelen die netjes “dankjewel” zegt. Of eentje met wisselende zinnetjes van “fijne dag” tot “wat zit je haar leuk”. Dát zijn de goede prikkels.’ 
Koning Winter Zowel Wagenaar als Huisman studeerde interaction design aan de Utrechtse Hogeschool voor de Kunsten. Huisman vertelt: ‘Ik zat in het pilotjaar en had eigenlijk geen flauw benul wat te verwachten. Ik had economie en bestuurskunde gestudeerd en wilde iets creatiefs doen.’ Schalks lachje: ‘Eerlijk gezegd dacht ik dat ik televisie zou gaan maken.’ 
Geen televisie, maar afstandsbedieningen en frontpaneeltjes stonden in het propedeuse­jaar op het curriculum. ‘De interactie tussen mens en machine staat er centraal,’ licht Huisman toe. ‘De computer is uitgevonden om het ons allemaal makkelijker te maken, maar razendsnelle ontwikkelingen zorgen ervoor dat de technologie complexer en minder transparant wordt: afstandsbedieningen krijgen honderd knopjes, wasmachines tientallen programma’s. De computer is de mens weer verantwoording schuldig. Waarom staat dát knopje juist dáár en hoe kan je hetzelfde bereiken met een knopje minder? Daar dachten we over na.’ 
Toen, begin jaren negentig, heersten er heel andere computertijden. Huisman herinnert zich de beperkingen, smalend: ‘Toen wij begonnen met de opleiding had de zakelijke Apple nog niet eens een kleurenscherm! Stel je voor: zestien kleuren vonden we al fantastisch. Ik weet nog dat ik op een dag een uur heb gefietst om ergens een computerscherm met miljoenen kleuren te bewonderen. Toen een revelatie; nu kennen we niet anders meer.’ Hij fronst: ‘Of wordt het nu een beetje “opa vertelt”? Ik ben pas veertig, hoor.’
‘Met computers had ik niks,’ zucht Wage­naar. ‘Nog steeds niet, eigenlijk.’ Huisman knikt, verrassend genoeg, instemmend. Ook hij heeft meer met de spelletjes dan met het medium. Als afstudeerproject bedachten de IJs­fon­tei­ners een game voor kinderen met de titel Koning Winter. Ze schiepen een virtueel winterlandschap – denk: wit besneeuwde heuvels, rokend schoorsteentje in de verte – en maakten er spelletjes bij – denk: sneeuwwandelen en kerstballen in de kerstboom hangen. Het ambitieuze duo aarzelde niet hun creatie groots aan te pakken: er werd zowel een Neder­landse als een Engelse versie ingesproken. ‘Ja, waarom deden we dat eigenlijk?’ Ze kijken elkaar wat gegeneerd aan. Maar hun ambitie bleek gegrond, want na hun afstuderen toonde een game-uitgever interesse in het spel. 
Met een proefversie onder de arm trokken ze naar de befaamde multimediabeurs in het Franse Cannes. Op uitnodiging van de uitgever, maar ook als een van de tien wereldwijd uitverkorenen op het Young Talent Pavilion. Handige zakenjongen Jan Willem Huisman had een risicovolle deal afgesloten: hij wilde zelf de auteursrechten houden, maar alleen als er op de beurs interesse bleek, zou de uitgever daarmee akkoord gaan en een goed contract met hen afsluiten. Zo niet, dan was de zaak bekeken. Huisman: ‘We hebben gezweet, daar in Cannes. Het was een enorme gok.’ Maar het liep storm bij Koning Winter. Er werden deals gesloten van Frankrijk tot Japan en het eerste project van IJsfontein was een feit.
Bejaarden Iedereen is potentieel gamer. Richtte de gamemarkt zich vroeger met name op een mannelijk publiek van rond de dertig, tegenwoordig worden ook kinderen en bejaarden serieus genomen als doelgroep. Vanzelfsprekend voor IJsfontein: ‘Er zijn even veel spellen en speelstijlen als er mensen zijn. Het komt er gewoon op aan de juiste doelgroep met de juist spellen te benaderen.’ 
Zo deed marketingbedrijf Zylom een merkwaardige vondst: het bedrijf had een aantal korte spelletjes, zogeheten casual games – zoals patience en zeeslag – online gezet zodat de consument ze gratis kon spelen. Geen groot succes, tot bleek dat er op zondagavond tussen zeven en acht tijdelijk een enorme toestroom aan spelers kwam. Dat bleken vrouwen die geen zin hadden in voetbal op televisie en dus een spelletje deden. Wagenaar: ‘Daaruit blijkt maar dat iedere doelgroep een handleiding heeft. Kinderen hebben ook een handleiding. Door je in te leven en natuurlijk door je spellen te testen, kun je die ontdekken.’ Wat nu en dan leidt tot frustratie. ‘Als volwassene kan een spel heel logisch lijken, terwijl het voor een kind onspeelbaar is. En omgekeerd.’
Als er inderdaad zo nauwkeurig naar de behoefte van de consument, in dit geval: het kind, wordt gekeken, hoe kan het zo lang geduurd hebben voordat de gamewereld haar educatieve mogelijkheden uitbuitte? ‘Er is altijd een educatieve stroming geweest,’ vertelt Huisman. ‘Alleen was die voorbehouden aan de cd-rom. In de jaren negentig stortte de cd-rom-markt echter volledig in omdat ontwerpers het belang van een hoge spelkwaliteit flink hadden onderschat. Ze kwamen niet verder dan saaie, wat wij noemen: mik- en klikspelletjes.’ 
Bij IJsfontein doen ze dat anders: daar staat speelplezier voorop. Wat niet ten koste hoeft te gaan van eventuele educatieve doeleinden. Wagenaar, gedreven: ‘Er heerst een hardnekkig misverstand in de game-industrie: makers van games denken dat jonge mensen niet intellectueel uitgedaagd willen worden, dat kinderen afhaken zodra ze iets dreigen te leren. Onzin! De meest gespeelde games zijn geen schietspelletjes, maar hersengymnastiek op de Nintendo DS en bewegen met de Wii. Spelers gaan tóch op zoek naar extra voordelen bij het spelen.’ 
Dus toen die grote supermarktketen aanklopte om aan de hand van schattige hamstertjes de leukste kindersite van Nederland te ontwikkelen, hadden de IJsfonteiners een beter idee. Wagenaar: ‘Wij zeiden: waarom je beperken tot een leuke site voor kinderen als je ze ook spelenderwijs iets kunt leren?’ Inmiddels kunnen jonge bezoekers mee­reizen met de hamsters Tess, Eddie en Gijs. Hun missie: ontdekken waar producten vandaan komen en hoe ze gemaakt worden. Via games, reisverslagen, knutsels en e-cards kunnen ze de hamsters volgen. De site is inmiddels genomineerd voor verschillende vakprijzen.
Virtuele pinguïns Vandaag brainstormt IJsfontein voorbij de computer. Maar als het ze op de webmarkt zo goed gaat, waarom dan toch de stap zetten naar een stuk niet-virtueel speelgoed? Is dat niet een beetje passé? Wagenaar: ‘Juist niet! Ik denk dat we de toekomst van speelgoed moeten zoeken in het verbinden van virtuele werelden met tastbaar speelgoed. Laatst sprak ik met een Deense medewerker van Lego. Daar proberen ze al jaren het succes van de Lego­steentjes te vertalen naar een digitale wereld. Ze proberen van alles, maar het lukt niet het succes van die eenvoudige blokjes te vertalen naar iets nieuws.’ Huisman: ‘Het probleem is dat de kracht van Lego schuilt in de fantasie van het kind. Alles wat je daaraan toevoegt als spel of als webomgeving, breidt het spel wel uit, maar beperkt tegelijk de fantasie van het kind.’ Wagenaar: ‘En toen ik de Deen vertelde over ons speelgoedproject, riep hij: onmogelijk! Maar geloof me, het is mogelijk.’ 
In zekere zin borduurt het IJsfontein-project verder op een fenomeen als Webkinz, in de Verenigde Staten een ongelooflijke hit. Wage­naar: ‘Webkinz baseert zich op een eenvoudig principe: je koopt een knuffeldier waar een code aan vastzit. Wanneer je met die code inlogt op de website, kun je je eigen knuffel in de virtuele wereld aansturen. Het klinkt in volwassen oren misschien weinig opzienbarend, maar voor kinderen heeft het een speciaal soort magie.’ Huisman: ‘Als de echte wereld zich beweegt in de virtuele, en de virtuele wereld ineens op je bed zit, geeft dat een speciaal gevoel. Niet alleen voor kinderen, trouwens.’ 
Een simpel stuk speelgoed, vroeger nog op zichzelf staand, later vaak gerelateerd aan een tekenfilmserie of televisieprogramma, raakt steeds meer verweven met een specifieke virtuele wereld. Anders dan bij televisie kunnen kinderen elkaar in die wereld ontmoeten en krijgen ze vaak de kans aan die wereld mee te bouwen. Welke gedaante de kinderen in ‘hun’ webwereld aannemen, is volgens de jongens bijzaak. Wagenaar: ‘Het maakt voor kinderen van een bepaalde leeftijd echt geen verschil of ze als mens, beertje of robot rondhuppelen in hun computerwereld. Op dit moment is Penguin World heel hot: daar lopen alleen maar pinguïns rond op ijsschotsen. Je zou denken dat zoiets kinderen afschrikt, maar zelfs een pinguïn zijn, went snel.’
Tekenfilm- en speelgoedgigant Walt Disney is vorig jaar op het succes van Penguin World gedoken. Het kocht de webwereld voor maar liefst 350 miljoen euro. Achter Penguin World ging een bedrijfje van honderd mensen schuil, waarvan er amper twintig werkten aan de constructie van de site en tachtig zich dag in dag uit bezighielden met het rondwaggelen tussen de virtuele ijsschotsen. Wagenaar: ‘Mensen denken dat automatiseren betekent dat iets automatisch gaat. Maar dan begint het pas! Zo’n online samenleving wordt pas succesvol als er echt leven is. Niemand wil naar een pinguïnschots surfen als er geen pinguïn rondloopt. Als webdesigner heb je de keuze: je kunt passief afwachten tot je bezoekers toestromen, of je kunt zelf het heft in handen nemen door bezoekers in te huren en te hopen dat die weer meer bezoekers genereren. Dat was wat Disney van Penguin World heeft geleerd: dat je niet alleen moet creëren, maar ook moet spelen.’ Dan, meesmuilend: ‘Voor die 350 miljoen best een prijzig adviesje!’
Meester computer Het schoolbord staat inmiddels vol onleesbare woorden en primitieve tekeningetjes. Huisman pakt zijn telefoon en maakt een digitale foto van de krijtschetsen. Dan gaat de ouderwetse spons erover. Een schoolbord: nog zoiets dat uit de leefwereld van kinderen verdwijnt. Verdrongen door het digitale. Want als educatieve spellen booming business zijn, kan een samenwerkingsverband met het onderwijs niet uitblijven. Zit de computer straks niet alleen in het speelgoed, maar ook voor de klas? Huisman knikt: ‘De leraar is een groot goed, maar computers zullen straks een grotere rol gaan spelen in het onderwijs. Leraren zullen meer een coachende rol krijgen. Ik zou dat niet verkeerd vinden.’ Hayo Wagenaar geeft schoorvoetend toe: ‘Het medium computer dringt door tot elk facet van een kinderleven. Het is een onmisbaar middel geworden tot het vormen van hun identiteit. Soms is dat beangstigend, ja. Waar zouden ze zijn zonder?’ 
Weg Lego. Weg leraar. Welkom interactief educatief supersonisch speelgoed. Een ontwikkeling waar ook door IJsfontein kanttekeningen bij worden geplaatst: ‘Vroeger werd veel meer aan de verbeelding overgelaten,’ mijmert Jan Willem Huisman. ‘Bij een prentenboek krijg je lang niet alles te zien en in een gewoon boek al helemaal niet. Terwijl in de huidige games alles dermate tot in de puntjes is uitgewerkt, dat je verbeelding wordt stukgeslagen. Het spannende, het suggestieve verdwijnt. Dat is jammer. Maar er zullen altijd games gemaakt worden in verschillende genres en van verschillende niveaus. Vergeet niet dat de technologie kinderen tal van mogelijkheden geeft om te ontdekken wat ze in de gewone wereld niet zo gauw zouden ontdekken.’ Hij gooit het roze krijtje in de gleuf onder het schoolbord. ‘En boeken zullen altijd wel blijven bestaan. Toch?’
Meer info op <a href="http://www.ijsfontein.nl" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.ijsfontein.nl">www.ijsfontein.nl</a>; van 20 t/m 24 augustus heeft IJsfontein een stand op de Games Convention in Leipzig, Duitsland.
</div>

De prikkelfabriek van IJsfontein

De BRIT School
Roem. Voor altijd leven. En dat mensen je naam onthouden. Een grootse carrière begint op een school met ambitieuze leerlingen, veeleisende docenten, lokalen die barsten van de muziek, kantines waar woest op de tafels wordt gedanst en beenwarmers, heel veel beenwarmers. Dat was zo&#8217;n beetje de boodschap van de film Fame, het verhaal over de leerlingen van de High School of Performing Arts in New York. Maar toen regisseur Alan Parker in 1980 met zijn feel good-film de wereld veroverde, waren de huidige leerlingen van de Londense BRIT School nog niet eens geboren.
Toch staat deze Britse middelbare school vandaag bekend als dé broedplaats voor muzikaal talent. Amy Winehouse, Katie Melua, Kate Nash, Leona Lewis, Adele: jonge zangeressen met een internationale carrière, begonnen hier in Croydon, een grauwe voorstad van Londen. Ergens tussen de drukke kruispunten, belwinkels en Indiase take aways staat de BRIT School. Kleiner dan je zou verwachten, voor bijna duizend leerlingen. Het schoolplein is verlaten. Hier en daar staan wat plukjes pubers te praten. Dit is de enige state school in Engeland waar leerlingen zich, naast het reguliere vakkenpakket, kunnen specialiseren in disciplines als muziek, dans, musical of theater. En dat alles voor de geringe jaarlijkse contributie van veertig pond. Een schril contrast met de astronomische bedragen die middelbare kunstacademies in de privésector vragen. Maar die worden dan ook geacht veel beter te zijn. Tien jaar geleden meldden zich bij de BRIT School vooral jongeren uit gezinnen die de privéscholen niet konden betalen. Vandaag is dat anders; elke zichzelf serieus nemende tiener met een beetje creatieve ambitie wil naar de BRIT School. En de vraagt blijft groeien. Sinds het wereldwijde succes van enkele oud-leerlingen en de bijhorende media-aandacht, zal het aantal aanmeldingen voor komend schooljaar een veelvoud zijn van vorig jaar. En zo kan het gebeuren dat in klassenmaatschappij Engeland ook de rijkeren gretig hengelen naar een plaatsje voor hun getalenteerde kroost op een state school.
Waakhond
De poorten van de BRIT School staan niet zomaar open voor pottenkijkers. Ik word opgewacht door Arthur Boulton, de man die beslist wie erin komt, en vooral wie niet. Met zijn forse lichaam, kale hoofd, strakke blik en uitpuilende ogen maakt hij een intimiderende indruk. Ooit was Boulton manager van flowerpower-zanger Donovan (bekend van de anti-oorloghit Universal Soldier), maar sinds de oprichting in 1991 is hij betrokken bij de BRIT School. Officieel leert hij de oudere leerlingen omgaan met de zakelijke kant van het vak. Officieus is hij waakhond van de school en een belangrijke link met de platenbusiness. Boulton laat me weten dat er een route voor me is uitgestippeld én een tijdschema. Daar moet ik niet van proberen af te wijken, zoveel is duidelijk. Ik krijg een chaperon aangewezen en voor ik het goed en wel besef, ben ik compleet embedded.
Mijn chaperon is een lange, magere, pukkelige puber die luistert naar de naam Ashley. Hij studeert beeldende kunst en design. Verlegen wijst hij naar de flatscreen boven de balie waar een van zijn filmpjes wordt vertoond: een flitsende reclame voor de BRIT School met hippe kleuren en een wel erg flatterende foto van Arthur Boulton. In vijfvoud.
We wandelen door een wirwar van gangen en trapjes. Enkele pogingen Ashley van me af te schudden, mislukken en als ik ergens te lang draal, duikt Arthur Boulton op. Ashley vertelt braaf dat de school bijna alles biedt wat leerlingen nodig hebben om zich voor te bereiden op een carrière in de creatieve industrie. Niet alleen voor het voetlicht, maar ook erachter. Technische, productionele of media-ondersteuning: alles komt hier aan bod. De indrukwekkende theaterzaal wordt door de leerlingen zelf gerund. Ashley legt uit: &#8216;Iedereen leert verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen aandeel. De school probeert zoveel mogelijk een kopie te zijn van The Industry.&#8217;
Aha &#8211; The Industry. Het woord wordt niet zonder ontzag uitgesproken. &#8216;The Industry&#8217; is: de muziekindustrie, de platenmaatschappijen, de managementbureaus. Zij die beslissen welk schijfje wordt geperst, hoe het wordt gedistribueerd en hoe vaak gedraaid. Zij die je kunnen maken of breken. En zij die de BRIT school voor een deel financieren. Veel van de technische apparatuur in de school is betaald door de British Record Industry Trust, een fonds dat wordt gespekt door grote platenlabels als EMI en Warner Bros. Meer dan zes miljoen euro hebben ze inmiddels in de school gepompt. Een fikse investering die weinig opbracht. Tot Katie Melua en Amy Winehouse, Leona Lewis en de successen na hen. De investering van The Industry werpt haar vruchten af en zal dat ongetwijfeld blijven doen. Want de geldschieters uit de British Record Industry Trust zitten op de eerste rij bij het scouten van nieuw talent op de school.
Zonnebril
Zomaar een klaslokaal in BRIT School. Op de vloer: grijs kantoortapijt. Aan het plafond: zielloze tl-buizen. De kunststof lessenaars zijn tegen de wand geschoven en overal zwermen tieners. Een jongen met vet haar en een gitaar zit gehurkt op de grond. Hij begeleidt een mollig Indiaas meisje bij haar aarzelende ballade. Ergens boven schalt een uitbundig koor. Her en der klinkt een schreeuw. Overal zitten leerlingen op elkaar, aan elkaar, tussen elkaars benen, in elkaars armen. Ze groeten en zoenen met theatrale uitbundigheid. Ze dragen kleurige make-up, gekke hoedjes, skinny jeans en kekke rokjes. Maar vooral: heel veel platte ballerina&#8217;s (op zijn Amy Winehouse) en, jazeker: beenwarmers. Het ronkt er van de energie. Alles wiebelt, schudt, humt, klapt, rent, lacht. Er heerst een kakofonie van gekwebbel en gezang. Hoe anders dan de jongensschool waar Chris (16) eerst op zat: &#8216;Dat was een privéschool. Alleen jongens in uniform met blazer. Het was er streng en deprimerend. Ik werd niet aangemoedigd of uitgedaagd. En ik had geen enkele uitlaatklep. Hier ben ik vrij om te zijn wie ik wil zijn,&#8217; vertelt hij en gaat door met het stemmen van zijn viool.
Hoewel, vrij. De school gaat prat op haar strikte beleid. Aan schoolbellen doen ze niet. Elke leerling wordt geacht zélf de tijd in de gaten te houden. Immers: &#8216;Als je te laat bent in The Industry krijg je geen tweede kans,&#8217; aldus Ashley. Na drie waarschuwingen word je zonder pardon de school uit gezet. &#8216;Waar was je?&#8217; vraagt een blonde lerares aan een wat slungelige jongen in zwart regenjack. Hij krimpt ineen en mompelt een onverstaanbaar excuus. &#8216;Nooit meer, akkoord?&#8217; Hij knikt en haalt zijn elektrische gitaar uit de koffer.
Op een tafeltje aan de kant zit Chloe (17), een elfachtige verschijning met disproportionele zonnebril. Ik vraag haar waarom ze voor de BRIT School heeft gekozen. Chloe, in duizelingwekkend speedy Welsh-Engels: &#8216;Ik wilde verder met mijn muziek. Hoe eerder, hoe beter. Maar van mijn ouders mocht ik pas op mijn zestiende weg uit Birmingham om hier te studeren.&#8217; Later wil ze koste wat het kost singer/songwriter worden en platen maken. &#8216;Ze nemen je talent hier serieus, begrijp je wat ik bedoel? Je krijgt hier wiskunde en geschiedenis, maar een uur later zit je weer achter je gitaar. En niemand kijkt daarvan op. Op mijn vorige school werd ik buitengesloten. Ik was anders. Maar op de BRIT School is iedereen anders. Een jongen hier kleedt zich graag als meisje; daar doet niemand moeilijk over. De sfeer is stimulerend en very loving.&#8217;
Je kunt je afvragen of de veilige, loving omgeving van de BRIT School de leerlingen wel voorbereidt op de bikkelharde wereld daarbuiten. Nathaniel (17), een grote zwarte jongen met muts, trainingspak en dikke Nikes aan: &#8216;Natuurlijk is de school een fijne, veilige omgeving. Daarom blijven de meeste leerlingen er ook zo lang hangen. BRIT school is een zeepbel. Maar wel een hele goede.&#8217;
Vandaag bereiden de leerlingen zich voor op een optreden in de Londense National Portrait Gallery. De spanning is voelbaar. Alle nummers passeren de revue, leerlingen bespelen elkaars instrumenten. Chloe neemt plaats achter de conga&#8217;s. Niet echt haar ding. Verveeld tikt ze op de trommels, zich verschuilend achter die grote zwarte glazen. &#8216;You can be anything,&#8217; zingt een zwart meisje zoet. De leerlingen aan de kant klappen en zingen mee. &#8216;Anything you wanna be.&#8217; Alles is mogelijk. Oeverloos optimisme en tomeloze ambitie voeren de boventoon op de BRIT School. Maar op de muziekvloer zijn de kwellingen niet te tellen. Meer dan genoeg ik-ben-zestien-en-dat-valt-niet-mee-liedjes. Zestien in een dozijn. Maar dan mag Chloe. De zonnebril gaat af. Ze neemt plaats achter de microfoon in het midden van het lokaal en met de arrogante achteloosheid van een Winehouse en de stevigheid van Adele zingt ze haar soulvolle liedje. De leerlingen vingerknippen het ritme mee. En ik betrap mezelf op de gedachte: wordt Chloe de next big thing?
Glamourgehalte
Krap bemeten is het raamloze kantoor van directeur Nick Williams. Er past net een bureau in. En toch werkt hier de man die honderden creatieve pubers onder zijn hoede heeft. Geen sinecure. &#8216;Ik maak me voortdurend zorgen over ze,&#8217; lacht hij zuur. &#8216;Maar dat hoort bij de baan, toch?&#8217; Directeur Williams is een charismatische verschijning: grijs met een jongensachtige charme, innemende bruine ogen. Een groter contrast met de waakhond is haast niet denkbaar. Williams praat makkelijk, maar zijn antwoorden zijn afgewogen. Zijn taal staat bol van de wollige termen: potential, educational concerns en broader balanced schooling. Maar is de BRIT School voor de doorsnee-leerling niet gewoon een alternatief voor talentenjachten als Idols en X-Factor? Williams: &#8216;Absoluut niet! Wij zijn hier om leerlingen te helpen hun potentieel te ontplooien. Meer niet. We moedigen ze niet aan om deel te nemen aan talentenjachten of wekenlang vrij te nemen om de derde heks van rechts te spelen in de volgende Harry Potterfilm.&#8217; Oké, maar de school organiseert wél een eigen talentenjacht onder de naam BRIT Idol. En de talrijke bezoekjes van sterren als Kylie Minogue, de gratis toegang voor leerlingen tot de prestigieuze BRIT Awards: draagt dat alles niet bij aan het glamourgehalte? Williams schudt zijn hoofd: &#8216;Het gaat hier om educatie, niet om een beetje plezier maken. Ik wil dat mensen zich realiseren dat wat wij onze studenten bieden geen overbodige luxe is. Het Engelse onderwijs wordt gegijzeld door een conservatieve mentaliteit. Het is hopeloos verouderd. Een op de vier banen in Londen en een op de vijf in Engeland ligt in de creatieve sector. En toch wordt de betekenis van creatieve vakken consequent onderschat. Het kan en het moet creatiever. Laat de BRIT School een voorbeeld zijn voor andere scholen.&#8217;
Vreest Williams niet dat zijn school jongeren om de verkeerde redenen aantrekt? Dat steeds meer tieners zich aanmelden om net zo beroemd te worden als Amy of Adele? Weer hoofdschuddend: &#8216;De BRIT School is geen Fame-academie. Je onderschat onze jonge mensen. Misschien zijn er een paar die gaan voor de roem, maar dat is een piepklein percentage. Als leerlingen voor deze school kiezen, is het in de eerste plaats om de kwaliteit van ons onderwijs.&#8217;
Haaien
Het klinkt prachtig, maar oud-leerling Adele denkt er heel anders over: &#8216;Iedereen op de BRIT School wil beroemd worden,&#8217; vertelt ze. &#8216;Daar twijfel ik niet aan.&#8217; Zangeres Adele heeft inmiddels van de roem geproefd. Na haar successen in Europa, wordt ze op dit moment gelanceerd in de Verenigde Staten. Volgende week keert Adele terug naar haar school, maar wel mooi met een cameraploeg van CBS Sunday Morning in haar kielzog. Haar band, met oud-klasgenoten op gitaar en basgitaar, toert straks in een bus door Amerika. Adele: &#8216;Dat klinkt leuker dan het is. Ik reis veel, maar ik stop alleen om op te treden en zie dus noppes. Als je het mij vraagt, is roem een valstrik. Als je doorbreekt, komt er zoveel op je af. Het is vermoeiend en dodelijk saai tegelijk. Je praat de hele dag over jezelf. Je verliest het perspectief. En het is ontzettend eenzaam. Je drinkt om los en grappig te zijn en om meer jezelf te kunnen zijn. Ik begrijp dat roem mensen naar drank en drugs doet grijpen. Dit was waar ik ooit van droomde en nu ik het beleef, kan ik het niet bevatten. Hoe minder ik erover nadenk, hoe beter.&#8217;
De hype rond de BRIT School vindt ze onzin: &#8216;Het is ontzettend stom. De school is al fucking jaren open, er zijn duizenden studenten afgestudeerd en er zijn er zeven doorgebroken. Kom op, get real!&#8217;
Maar realiteitszin is niet wat de BRIT-leerlingen drijft. Hun ronkende energie komt voort uit de droom die op de BRIT School net iets dichterbij lijkt. Waakhond Boulton: &#8216;Jonge mensen vertrouwen ons hun dromen en hun toekomst toe. Wij mogen ze niet tekort doen. Dat begint bij een goede selectie. We laten leerlingen alleen toe als hun passie oprecht is. Als ze zich willen specialiseren in dans, willen we weten op welke amateurscholen ze gezeten hebben, waar ze eerder danslessen hebben gevolgd. Is muziek je passie, dan moet je noten kunnen lezen, anders kom je er niet in. En je ambitie moet grenzeloos zijn. Zou je een moord begaan voor een plekje op deze school, dat willen we weten. Vergeet niet dat Amy Winehouse in 2000 afstudeerde. Leona Lewis in 2001. Zij hebben na de school eerst jarenlang aan de weg moeten timmeren voordat de doorbraak kwam. Kijk, techniek en inzicht kunnen we aanleren. We kunnen leerlingen wapenen tegen de haaien in de branche. Maar alleen met toewijding en doorzettingsvermogen zullen ze het redden.&#8217;
Bij het afscheid reikt de jonge Ashley me nog snel een mapje aan. Ik open het: keurig visitekaartje, cv, cd. &#8216;Later als ik rijk en beroemd ben, wil ik iets terug doen voor de school,&#8217; zegt hij nog. En zijn gezicht straalt. Deze school mag dan in alle toonaarden ontkennen een Fame-academy te zijn, of een Idols of X-factor, de verlangenmachine draait er op volle toeren. Voor altijd leven. En dat mensen je naam onthouden. Voor de leerlingen van de BRIT School lijkt alles mogelijk. En wie neemt ze dat af?
BRIT School-successen
Katie Melua
Deze singer/songwriter geldt als de eerste oud-BRIT-leerling die internationaal doorbrak. Het nummer &#8216;Nine Million Bicycles&#8217; (van haar tweede album Pieces of Me, 2005) was in Nederland bijzonder succesvol. Binnenkort verschijnen haar &#8216;Greatest Hits&#8217;. Moeten we nog meer vertellen?
Kate Nash
Studeerde theater op de BRIT School. Een val van de trap en het wekenlang stilzitten erna zetten haar aan tot liedjes schrijven. Met succes. Haar album Made of Bricks (2007) bereikte nummer 1-status in de Britse hitlijsten.
Amy Winehouse
Het album Back to Black (2006) en met name de single &#8216;Rehab&#8217; scoorden wereldwijd. Helaas blijken de lyrics van hit &#8216;Rehab&#8217; sterk autobiografisch en vandaag halen vooral haar divagedrag en drank- en drugsproblemen de media.
Adele
Haar jazzy geluid en afwijkende look slaan aan. Als eerste won ze de BRIT Awards Critics Choice Prize. Adeles debuutalbum 19 klinkt dan ook verdomd volwassen voor een meisje van, inderdaad, negentien. Grote hit: &#8216;Chasing Pavements&#8217;. Met twee oud-klasgenoten toert ze nu door Amerika.
The Feeling
Popband met maar liefst vijf BRIT Awards op zak. Na het succes in Engeland en Amerika van hun debuutalbum Twelve Stops and Home (2006) mogen ze straks het voorprogramma verzorgen van Jon Bon Jovi.
Jack McManus
Vlotte krullenbol en nieuwkomer met toegankelijke pianoliedjes. De eerste single van zijn album heet dan ook &#8216;Bang on the Piano&#8217; (2007)
Luister via www.vn.nl naar Chloe (www.myspace.com/chloeblackwell) en naar de andere leerlingen live van 16 tot 25 juli op BRIT fm (www.britfm.org.uk)

Een zinderende zeepbel

Martje Breedt Bruyn

Jeroen Vullings

Carolina Lo Galbo

Tomas Vanheste

Marian Husken

Henk van Renssen

Padu Boerstra

Maurits Martijn

A TOT Z; D&TGIDS 2008

<div class="wpg-element lead-bold">
Nick Cave is vijftig, gezond, getrouwd en tevreden. Met zijn Bad Seeds heeft hij ‘ontzettend veel plezier’ gehad bij het maken van zijn nieuwe album Dig Lazarus, dig!!! Er is nog één wens: ‘ik wil een joekel van een standbeeld in mijn Australische geboortedorp’. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Interviews zíjn ook vervelend. Na een carrière van drie decennia heb je het wel gezien. Moet je weer opdraven in een speciaal gereserveerde vijfsterrenhotelkamer om je over te geven aan de quasi-belangstelling van de zoveelste journalist. Die ook nog eens schrijft voor een blad waar je de naam niet van kunt uitspreken. Nee, dan liever een fiets huren en lekker zwieren langs de Amsterdamse grachten…
</div>
<div style="width:170px; height:200px;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/05/3ee5dff4-bda8-4141-8a48-0df41e9836d2_CaveNick1.jpg" width="170" height="200" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Althans, zo denkt Nick Cave erover en hij steekt het niet onder stoelen of banken. De vijftigjarige dichter, schrijver en muzikant zit kaarsrecht tegenover me. Strak in het pak, de armen gekruist. Hij is ieler dan je zou verwachten: spillebenen in een perfect gesneden broek, een smal, haast doorschijnend wit gezicht, gitzwart geverfde haren en koele blauwe ogen. Nee dank je, geen koffie, geen thee. Gewoon zo snel mogelijk afhandelen. Dit is de man die in een songtekst schreef: &#8216;If ya wanna talk to me about Love &#8216;n&#8217; Pain consult my ulcer / He&#8217;d be happy to co-operate.&#8217;
Journalisten zijn volgens Cave behept met een chronisch gebrek aan verbeelding. Dat leidt hij af uit de stereotiepe wijze waarop hij de afgelopen vijftien jaar is neergezet. Er zit wat in. Sinds tijden staat een interview met Cave garant voor het verhaal van de woeste wildebras die zich bekeerde tot brave huisvader. Ontsnapt uit de borrelende junkie-onderbuik van de samenleving, overgeleverd aan het keurig nine-to-five kantoor-en-huis-bestaan. En dus, zo gonst soms tussen de regels door: een gesneuveld talent, een gecorrumpeerd genie. &#8216;Je kunt net zo goed copy-pasten,&#8217; laat hij me weten. &#8216;Want ik weet wat je wilt horen en wat je zult schrijven.&#8217; Het is even stil. &#8216;Prima,&#8217; zeg ik monter. &#8216;Zullen we dan maar een eind fietsen?&#8217;
Hij lacht. En als Cave lacht, gebeurt er iets: de grote man met de ernstige druipsnor wordt haast een jochie. Je kunt gerust de spot met hem drijven. Sterker nog: hij doet het zélf op zijn onlangs verschenen album Dig Lazarus, Dig!!! En in de korte zwart-wit promotiefilmpjes die op YouTube te bekijken zijn. Verkleed als Houdini verricht hij dubieuze wonderen van het kaliber Ouijabord en zwevende tafel. Frappant hoe de &#8216;hogepriester van de punkrock&#8217;, die in zijn teksten zo graag flirt met het religieuze, ineens een loopje neemt met spiritualiteit.
Lachen met Nick Cave. Tot vandaag leek het vrij onwaarschijnlijk, en toch… &#8216;Die lichtere kant van me was er altijd. Luister, ik heb een paar duistere platen gemaakt, dat zal ik niet ontkennen. Maar helaas overschaduwen die de rest van mijn oeuvre. Neem mijn nummers met The Birthday Party. Die worden omschreven als venijnig en wreed. Onzin. Eigenlijk zijn ze verrekte speels!&#8217;
Nick Cave wordt te serieus genomen? &#8216;Ja, ik denk dat het publiek wat ik in het verleden heb gedaan te serieus heeft genomen. Ik schrijf veel vanuit een komische intentie. Ik ben een van de weinige muzikanten die nadrukkelijk proberen om grappige liedjes te schrijven. Echt waar! Ik doe mijn best om leuk te zijn, ga er speciaal voor zitten en grinnik om mijn eigen teksten.&#8217; Hij doet het voor: zijn knokige vingers met drie loodzware gouden ringen krabbelend in een denkbeeldig schriftje. &#8216;Het is frustrerend dat zoiets niet wordt gehoord.&#8217;
Hoe verklaar je dat? &#8216;Tja, misschien ben ik gewoon geen grappig type. Ik weet het niet. Ik ben helaas geboren met die lugubere klankkleur in mijn stem. Als ik iets vrolijks zing, lijkt het al gauw naargeestig. Maar zo geef ik je toch weer het beeld van die droevige clown. Damn!&#8217;
Gruwel en poëzie Nicholas Edward Cave was twee jaar oud en woonde met zijn moeder en vader, een bibliothecaresse en een leraar, in het Australische dorpje Warracknabeal. Net als zijn vier grote broers wilde hij over het ijzeren hek in de tuin klauteren. Hij probeerde het, maar tuimelde naar beneden en sneed zijn hoofd aan een steen. Cave: &#8216;Ik vertel je dit omdat het &#8216;t begin was van een eindeloze reeks ongelukken, kloven, butsen en builen aan m&#8217;n hoofd. Het ging zelfs zo ver dat mijn moeder, toen ik voor de zoveelste keer met een bloedend hoofd binnen wandelde, krijste: &#8220;Nicholas! Ik heb de vloer net gedweild!&#8221;&#8216; Hij lacht uitbundig.
Gruwel en poëzie; een magische combinatie in de teksten van Cave. Moeiteloos verweeft hij het lieflijke met het duistere: &#8216;She leaned herself against a fence / Just for a kiss or two / And with a little pen-knife held in her hand / She plugged him through and through.&#8217;
Cave was, zo vertelt hij, een onmogelijke puber. Op zijn dertiende werd hij wegens wangedrag van de middelbare school gestuurd. Samen met vriend Mick Harvey richtte hij The Boys Next Door op, later The Birthday Party. Misleidend brave namen voor een gewelddadig punkrockbandje. Over optredens uit die tijd doen de wildste verhalen de ronde: verwoeste popzalen, kabels die door fans werden doorgekauwd, boze feministen die met gebroken flessen het podium op stormden. 
Broodjes aap of realiteit? Cave haalt zijn schouders op. &#8216;Doet het ertoe? Soms is de mythe mooier dan de werkelijkheid.&#8217;
In de jaren tachtig verhuisde Cave naar Berlijn waar hij furore maakte met zijn Bad Seeds. Hij schreef een filmscript en voltooide zijn debuutroman And The Ass Saw The Angel (1989), die lovend werd ontvangen. Inmiddels staan er veertien albums op zijn naam, live albums en verzameld werk niet meegerekend. Dan weer met The Bad Seeds of in zijn jongste formatie Grinderman. Maar altijd schrijft Cave de teksten.
Je noemt jezelf gedreven door woorden. &#8216;Ik heb een aangeboren talent voor woorden. Kijk, alles wat ik weet over muziek, heb ik mezelf aangeleerd. Maar die woorden, die waren er altijd. Ik herinner me dat ik een jaar of acht was en een boek van Edgar Rice Burroughs las, over Tarzan. Er stond een passage in over een leeuw die zijn staart heen en weer bewoog.&#8217; Met zijn handen maakt hij een kronkelbeweging in de lucht. &#8216;&#8221;Spasmodic&#8220;, stond er geschreven. Ik wist toen niet wat het woord betekende, maar ik herinner me een tastbaar en overrompelend gevoel van opwinding toen ik het las. Het woord greep me. Dat moment was… een bescheiden openbaring.&#8217;
Ooit zei je: &#8216;Mijn nummers weten meer over mij dan ikzelf.&#8217; &#8216;Dat is zeker zo. Mijn nummers zijn altijd intens persoonlijk. Zelfs mijn meest verhalende nummers. Ik heb het talent om, nee, laat ik het anders zeggen: je hebt artiesten die kunnen intunen op wat er in de maatschappij speelt. Nina Simone, bijvoorbeeld, schreef een paar prachtige nummers over de Black Experience. Bruce Spingsteen, Radiohead, dat soort gasten verwoorden in hun songs een collectieve vibe. Ik heb geen fucking idee. Ik kan alleen maar schrijven over mezelf en om mezelf naar boven te stuwen in deze wereld.&#8217;
Goddelijke ambities? &#8216;To-taal niet! Zie het als een vlot dat je hier op, hoe noem je zoiets, de gracht laat drijven. Het zal zinken, tenzij je er een rubberen band omheen zet. Die rubberen band; dat is muziek schrijven voor mij. Het houdt me drijvende.&#8217; Hij kijkt uit het raam. &#8216;Ik heb het gevoel dat mijn liedjes me troosten. Dat ze me verzorgen. Vooral de meest donkere. Ken je &#8220;Nobody&#8217;s Baby Now?&#8221; Dat eerste couplet; daar ben ik trots op.&#8217; Hij tikt met zijn wijsvinger en reciteert: &#8216;I&#8217;ve searched the holy books / I tried to unravel the mystery of Jesus Christ, the saviour / I&#8217;ve read the poets and the analysts / Searched through the books on human behaviour / I travelled this world around / For an answer that refused to be found / I don&#8217;t know why and I don&#8217;t know how / But she&#8217;s nobody&#8217;s baby now.&#8217;
Sokkel Nick Cave spreekt verrassend hortend, stotend, bedachtzaam. Hij tast voortdurend de taal af, op zoek naar de perfecte verwoording. Soms kijkt hij me zoekend aan, alsof ik hem aan dat ene woord zal helpen. Hij vertelt over de liefde, zijn vrouw en vier kinderen (van drie vrouwen). Hoe liefdesverdriet zich vertaalt in sterke nummers. Hoe hij jarenlang een heilige missie had: het schrijven van het ultieme liefdesliedje dat de eeuwigheid zou trotseren. &#8216;Ik wilde een nummer schrijven met een tekst, zo diep verweven met het leven zelf, dat het effect op de luisteraar universeel zou zijn. Ik had een beeld voor ogen: een jongen en een meisje zitten in een auto, ze zijn verliefd en dan komt dát nummer op de radio en het is alleen nog maar oh baby, begrijp je? Oh baby! Ach,&#8217; snel wimpelt hij z&#8217;n woorden weg. &#8216;Dat klinkt ook veel te ambitieus. Zo ben ik niet. Ik heb een enorme creatieve drive, maar geen ambitie. Ik leef van het ene project in het andere. Ik stort me ergens op, alsof m&#8217;n leven ervan afhangt, en als het klaar is: weg ermee! Dan kan het me geen reet meer schelen. Ik ben niet iemand die genoegzaam z&#8217;n oude platen zit te beluisteren.&#8217;
</div>
<div style="width:170px; height:170px;" class="wpg-element image left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/05/5b865da9-e631-442b-969e-922d56514455_diglazarusdig1.jpg" width="170" height="170" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Geen heimwee naar de woelige tijden? &#8216;Ik ben niet sentimenteel over het verleden. Weet je, het was ronduit vreselijk vroeger in de studio met de Bad Seeds. Zo volkomen fucked up. Ik was een junkie. Het kostte me een week om mezelf samen te rapen om één lullige zin te zingen.&#8217; Dan, met schalkse glimlach: &#8216;Ach, ik deed andere dingen toen, behalve zingen. Maar tegenwoordig is het een feest met de Bad Seeds. We hebben ontzettend veel plezier gehad bij de opnamen van Dig Lazarus Dig!!! Misschien omdat het allemaal niet meer zo nodig hoeft.&#8217;
Gezond, getrouwd, succesvol: wat wil een mens nog meer. &#8216;Een standbeeld; ik wil een joekel van een standbeeld plaatsen in mijn Australische geboortedorp. Midden op het dorpsplein: een bronzen beeld van mezelf, naakt op een paard en dat alles op een enorme sokkel.&#8217;
En waarom zou een bescheiden man zoiets willen? Bloedserieus: &#8216;Genoegdoening. Wraak op dat kleine dorp waar mijn vader en moeder een vreselijke tijd hebben gehad. Mijn moeder noemde het Warrackna-bloody-beal. Mijn vader probeerden er toneellessen op te zetten, maar dat werd niet gewaardeerd. Ze werden niet geaccepteerd, waren te arty. In Australië word je genadeloos geveld als je je kop boven het maaiveld durft uit te steken. Ik heb een hekel aan die bekrompen mentaliteit. Het standbeeld zal gigantisch zijn en het zal altijd blijven bestaan. Ook na de Apocalyps.&#8217;
Toch een tikje ambitieus misschien? &#8216;Okay, misschien ben ik ambitieuzer dan ik zelf wil toegeven. Laten we het erop houden dat ik een gedreven waanzinnige ben met een heel laag zelfvertrouwen. En dat zijn we in essentie allemaal, niet?&#8217;
Zelfs als vijftiger. &#8216;Het heeft zo z&#8217;n voordelen. Sinds ik vijftig ben geworden, beleef ik een boost van seksualiteit. Een erotische eruptie. En dat heeft niet alleen te maken met tieten kijken. Het is een opwindende blik op alles, op het leven. Alles is… sensualized.&#8217; Hij kijkt me fronsend aan. &#8216;Is dat een woord? Misschien komt het omdat ik tot mijn veertigste drugsverslaafd was en nu pas nuchter door het leven ga. Ik gebruik niet meer, drink niet meer, ben zelfs gestopt met roken. Dat was pas lastig. Toch denk ik dat het de leeftijd is: Gods sadistische spelletje om je, wanneer de fysieke aftakeling nadert, te overstelpen met een overdosis onversneden levenslust. Maar ach, over een paar jaar zal het wel weer als een pudding in elkaar zakken.&#8217;
Zie je jezelf nog muziek maken op je zeventigste? &#8216;No way! Ik vind dat een heleboel bands op leeftijd zouden moeten stoppen. Ik zie muzikanten die vroeger prachtige dingen hebben gemaakt, alleen nog maar shit produceren. Dat wil ik niet meemaken. Zoals ik het nu zie, ga ik netjes op mijn zestigste met pensioen. Ik denk dat het de beste manier is: de minst gênante en meest eerlijke.&#8217;
Dan spreek ik je over tien jaar nog eens. &#8216;En dan denk ik er vast heel anders over.&#8217; Zijn ogen glinsteren en hij zet zijn ernstige druipsnor aan een volgend kopje thee.
Kaarsrecht en afstandelijk of glunderend en aimabel: Nick Cave houdt altijd iets onpeilbaars. Iets tartends dat als een schild over hem heen ligt. Dat standbeeld, daar bestaat in ieder geval een maquette van: een aluminium beeld van de smalle man in lendendoek op een steigerend paard. Klaar om de Apocalyps te trotseren. Een beetje Jezus, een beetje Hercules. Nick Cave wil minder serieus genomen worden. Maar dan wél op een enorme sokkel en tot in de eeuwigheid, graag.
&#8216;Dig Lazarus Dig!!!&#8217; van Nick Cave en de Bad Seeds ligt nu in de winkels. Filmpjes: <a href="https://www.nickcaveandthebadseeds.com/" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="https://www.nickcaveandthebadseeds.com/">www.nickcaveandthebadseeds.com</a>
</div>

Nick Cave: ‘Ik probeer grappige liedjes te schrijven. Echt waar!’

Het oog
De wereld van Ivo Hendriks (1976) is er een van chaos en paradoxen. Het sfumato hoofd van een blozend cherubijntje op het lichaam van een politieman. Het gezicht van een Aziatisch meisje met de ogen van een tachtigjarige. De lippen van de Stones en het krokodilletje van een posh kledingmerk. Jezus als man en vrouw, als martelaar in pornopose. Leve het postmodernisme!
In zijn collages probeert Hendriks tegenstrijdigheden van de huidige samenleving te vangen. Aangezien de werkelijkheid ons tegenwoordig in snippers wordt voorgeschoteld, kan dat het beste met schaar en plakstift, meent de kunstenaar. Hendriks doet wat de Dadaïsten in 1920 al deden, maar gebruikt daarbij de clichés van bijna een eeuw later. Het resultaat: bonte, vaak absurdistische beelden waarin politieke, pornografische en esthetische motieven vechten om de voorgrond. Nu te zien in Groningen: een overzicht van Hendriks&#8217; wrange tweedimensionale kijkdozen.
‘Tuin van Ede’, Ivo Hendriks, t/m 22 juni, Noorderlicht Fotografie, Groningen

Snippers

Dubbelinterview / Franse geuzennaam, Engels scheldwoord
&#8216;Eén ding hebben ze niet begrepen in Parijs: koffie verkeerd!&#8217; Marijn Kruk kijkt tevreden naar het schuimige kopje op tafel. Met natuurlijk één koekje erbij. Zijn collega Patrick van IJzendoorn herkent de frustratie: &#8216;Ik probeer in Londen nog steeds tevergeefs het concept coffee wrong te introduceren.&#8217; Ze grinniken. Veel hebben ze niet nodig, deze twee jonge journalisten: ze praten aan één stuk door over hun ervaringen in de twee Europese hoofdsteden. En schreven er elk een boek over: twee beschouwingen over de hedendaagse intellectuele milieus aan weerszijden van de Noordzee.
We zitten in De Zwart, een bruin café aan het Amsterdamse Spui waar de Nederlandse fine fleur van schrijvers en denkers graag vertoeft. De donkere kroeg aan het plein met de boekhandels moet vandaag doorgaan voor Amsterdams meest intellectuele trefplek. Nee, geen grand café vol tables rondes; geen fancy club met open haard, sigaren en brandy. Nederlandse intellectuele glorie betekent: net iets te krap zitten op houten stoeltjes in een rokerige ruimte waar bij de ingang een enorme foto prijkt van kaasblokjes met rood-wit-blauwe prikkertjes.
Niet meteen de setting waar je een oer-intellectueel als Jean-Paul Sartre ziet binnenwandelen. Van IJzendoorn schudt het hoofd: &#8216;Filosoof George Steiner werd ooit de vraag gesteld waarom er nooit een Sartre is opgestaan in een Engels café. Zijn antwoord: A: geen Sartre en B: geen café.&#8217; Hij neemt een trek van zijn sigaret en lacht: &#8216;Franse cafés bleken in het verleden legendarische ontmoetingsplekken voor intellectuelen. Maar in die Engelse pubs is het onmogelijk discussiëren: je zit er niet, je hángt er aan de bar. Ik ben wel eens een zogenaamde pubfilosoof tegengekomen; die organiseerde de plaatselijke quizavonden. Dat zegt genoeg!&#8217;
On-Engels begrip
Van IJzendoorn windt er in zijn boek Londen Denkt geen doekjes om: het eiland heeft weinig op met het fenomeen intellectueel. Van IJzendoorn: &#8216;De intellectueel is per definitie een on-Engels begrip. Het heeft een connotatie met progressieve en utopische denkbeelden. Het herinnert aan Aldous Huxley, George Orwell; schrijvers die waarschuwden voor de dystopie. De Engelsen zijn niet idealistisch ingesteld. Engelsen sterven niet voor hun ideeën. Filosoof Bertrand Russell verwoordde het klinkend: &#8220;Ik ga niet sterven voor mijn idee, want ik zou het wel eens bij het verkeerde eind kunnen hebben&#8221;. Engelsen hebben een stevige dosis zelfrelativering.&#8217;
Zo niet de Fransen, voor wie het woord de bakermat is. Tijdens de Dreyfus-affaire, eind negentiende eeuw, werden linkse denkers en schrijvers als Émile Zola voor intellectueel uitgescholden. Later omarmden ze de titel als geuzennaam. Inmiddels wordt alles wat intellectueel is of lijkt in Frankrijk op handen gedragen. Kruk: &#8216;De Fransen nemen zichzelf bloedserieus. Op het vermoeiende af. Ze hebben enorm veel respect voor ideeën. En natuurlijk is er dat romantische stereotype van de oer-intellectueel, gebaseerd op de verhalen over Sartre, Camus en Bernard-Henri Lévy. Toen ik naar Parijs ging was dat ook mijn beeld van de Franse denker: geëngageerd en glamoureus. Ik herinner me de desillusie toen ik op de Franse universiteiten kwam: overal smerigheid, graffiti op de muren en een onuitstaanbaar muffe lucht. Hadden hier grote namen als Derrida gedoceerd? Waar stonden hun tronen?&#8217; Hij kijkt verongelijkt vanachter zijn strenge zwarte brilletje: &#8216;Pas later realiseerde ik me dat er in Frankrijk twee soorten intellectuelen zijn: de sterintellectueel, mediagenieke mannen als Bernard-Henri Lévy en Michel Onfray die op televisie te pas en te onpas strak in het pak hun zegje doen; en de morsige, shagrokende academici die veroordeeld zijn tot smerige leslokaaltjes.&#8217;
Intello
Kruk: &#8216;De televisie-intellectuelen hebben redelijk wat invloed, maar niet noodzakelijkerwijs de meest interessante ideeën. Televisie speelt een charmante man als Bernard-Henri Lévy zeker in de kaart. Zo turfde iemand hier 430 televisieoptredens van Lévy naast 620 van de acteur Gérard Depardieu. Dat zegt wat over de schaal waarop het gebeurt. In Frankrijk bestaat de gewoonte om bij maatschappelijke vraagstukken je licht te gaan opsteken bij de intellectuelen. De Fransen hebben zelfs het spotnaampje intello voor de veel gevraagde televisie-intellectueel. De intello becommentarieert, duidt, zet gebeurtenissen in perspectief &#8211; zo goed en zo kwaad als dat gaat op televisie.&#8217;
Van IJzendoorn fronst: &#8216;Ondenkbaar in Engeland! De intellectueel is daar vrijwel onzichtbaar in de visuele media. Er is één grote uitzondering: als het om een quiz gaat, kan het niet intellectueel genoeg zijn. Voeg aan een format een competitief element toe, een flinke dosis trivia en een vleugje ironie, en alles kan. Lange debatten daarentegen worden gezien als uitsloverig, bijna gênant.&#8217;
Kruk: &#8216;Frankrijk kent juist een lange traditie van tables rondes: tafelgesprekken tussen intellectuelen over filosofische en politieke onderwerpen waarin, als je het mij vraagt, oeverloos wordt doorgemekkerd. Het is nauwelijks een gesprek te noemen, meer een beurtelings zo uitgebreid mogelijk je standpunt uiteenzetten. Ook politici nemen er plaats; zelfs president Sarkozy heeft aangekondigd zijn luistervaardigheid te oefenen aan een table ronde. Die gesprekstraditie heeft geleid tot een bloeiende intellectuele cultuur, maar ook een cultuur van intellectualiseren, van praten om het praten.&#8217;
Van IJzendoorn: &#8216;Veel praten, maar weinig daden. In Engeland zijn discussies veel oplossingsgerichter. Wat dacht je van de aanleg van de Chunnel? De Fransen hadden voor hun deel van de tunnel de mooiste blauwdrukken klaarliggen, terwijl de Engelsen er bij wijze van spreken als een rugbyelftal tegenaan gingen. Maar toen de Fransen met al hun plannen in de problemen kwamen, verzonnen de Engelsen de oplossing. Kijk, dat dan weer wel.&#8217;
Kruk: &#8216;Ja, en terwijl ze in Frankrijk praatten over de Verlichting werd hij in Engeland uitgevoerd. Dat soort verhalen kennen we inmiddels wel.&#8217;
Van IJzendoorn: &#8216;Maar het is waar! Misschien vormt dat wel het grootste bezwaar van de Engelsen tegen het intellectuele: dat het niet praktisch is. Grootse denkbeelden worden in Engeland niet bruikbaar geacht, niet pragmatisch genoeg. Als politicus moet je het niet wagen je te laten inspireren door een intellectueel! De Britse minister John Reid had een keer het lef in het Lagerhuis een uitspraak van de filosoof Hegel aan te halen. Jaren later, toen hij minister was in Noord-Ierland, werd die verwijzing hem nog nagedragen. Een journalist schreef: hoe kun je verwachten dat iemand die Hegel aanhaalt vrede kan stichten in Noord-Ierland? En omgekeerd: je moet je als politicus niet proberen voor te doen als intellectueel. Toen Margaret Thatcher aan haar uitgever vertelde dat ze een intellectuele biografie wilde schrijven, viel dat bepaald niet in goede aarde. Want de uitgever kende zijn vak en wist wat het Engelse publiek wil weten: welke tandpasta Thatcher gebruikt, wat haar favoriete restaurant is. De Fransen houden van ideeën; de Engelsen van trivia.&#8217;
Kruk: &#8216;Ja, dat klopt. In Frankrijk verdwijnt het menselijke aspect al gauw naar de achtergrond. Ze beperken zich liever tot de inhoud met als gevolg een soms wat bloedeloze exercitie.&#8217;
Van IJzendoorn: &#8216;Ik wil ook weten wat Winston Churchill als ontbijt at, jij niet? Inhoudelijk of niet, intellectueel zijn in Engeland heeft ook zo z&#8217;n voordelen: je kunt er heerlijk je gang gaan, je wordt er toch niet serieus genomen. Het is geen toeval dat omstreden denkers als Voltaire, Marx en Lenin naar Engeland trokken. De laatste twee konden er zelfs ongestoord hun revoluties voorbereiden.&#8217;
Intellectueeltje spelen
Kruk veert op: &#8216;Ah: revoluties! De Fransen krijgen er maar geen genoeg van. Tot op de dag van vandaag doen ze niets liever dan de Franse Revolutie naspelen en de intellectuele elite doet volop mee. Neem die steunbetuiging aan Ayaan Hirsi Ali begin februari. Heel links intellectueel Frankrijk stond voor haar op de bres; van Ségolène Royal tot Bernard-Henri Lévy. Maar ik zag vooral een groep mensen intellectueeltje spelen. Het leek een exacte kopie van die bijeenkomst in 1975 toen Solzjenitsyn naar Parijs kwam en daar een heldenontvangst van de anti-totalitaire intelligentsia kreeg.&#8217;
Terug naar het hier en nu: café De Zwart in Amsterdam. Hoe zit het met de Nederlandse intellectueel? Kruk: &#8216;Ik kan zo drie sprankelende plekken in Parijs noemen waar het intellectuele debat zich afspeelt. Maar kijk waar we hier zitten: in een kneuterige bruine schrijverskroeg.&#8217; Van IJzendoorn valt hem bij: &#8216;Nederland heeft meer een schrijverscultuur dan een denkcultuur. Ik merk dat ook de politici hier huiverig zijn voor het predicaat intellectueel. Het Nederlandse intellectuele debat is saai, een beetje kortzichtig en vooral humorloos.&#8217; Kruk: &#8216;Het debat heeft veel weg van een squashbaan: je gooit een balletje op en het blijft maar kaatsen en kaatsen. Neem nou die discussie over de Wildersfilm. Je zou toch denken dat nu zo&#8217;n beetje alles gezegd is, maar dat balletje botst maar door. Het discours is weinig elegant en weinig ambitieus. Nederland blijft toch dat land van dominees en bijbelexegeten, van tweedehandsfilosofie. Een land dat zich als intellectueel broeinest veel serieuzer zou moeten nemen. Wat dat betreft kunnen we wat leren van de Fransen!&#8217; Van IJzendoorn: &#8216;Ja, maar graag met een vleugje Engelse humor en ironie. Want die Nederlandse intellectuelen en politici hebben geen greintje zelfrelativering.&#8217; Kruk: &#8216;Maar alsjeblieft zonder dat overdreven bescheidene. Bescheidenheid werkt beperkend. En we roepen het over onszelf af. Als tegenwoordig iets omschreven wordt als &#8220;heel erg Nederlands&#8221; heeft dat vrijwel altijd een negatieve bijklank. Het betekent: klein, onbeduidend, kneuterig. Laten we dat toch eens omdraaien: dit is óns discours, er is belangstelling voor en het is belangrijk. Het is geen Frankrijk en geen Engeland, het is gewoon heel erg Nederlands!&#8217;
Het gezicht van de Franse intellectueel volgens Marijn Kruk
Raymond Aron (1905-1983)
Aron bewijst dat je tegelijk geëngageerd en intellectueel integer kunt zijn. Stelde dat filosofische luciditeit niet mogelijk is zonder persoonlijke moed. Koelbloedig analyticus met een warmbloedige inborst &#8211; zoals blijkt uit zijn Clausewitz-biografie.
Bernard-Henri Lévy (1951)
De oer-media-intellectueel. Hoe heeft het zo ver met de Franse intellectuele wereld kunnen komen dat &#8216;BHL&#8217; is uitgegroeid tot de verpersoonlijking van wat in Frankrijk voor &#8216;intellectueel&#8217; doorgaat? zo vragen zijn critici zich af. Verdienstelijk reiziger en journalist. En jawel: hij heeft een eigen impresariaat.
Marcel Gauchet (1946)
Zonder twijfel de interessantste Franse intellectueel van het moment. Incontournable. Nam de rol over van Sartre als ideeënaanjager bij Gallimard. Legt gedurfde en uiterst originele dwarsverbanden tussen politieke filosofie, geschiedenis en sociologie. Sympathiek, gespeend van glamour. Anders dan BHL is hij een intellectueel die onderzoek doet. En nog gewoon in het telefoonboek staat.
Roger Scruton (1944)
Bevindt zich in een lastig pakket: hij is een intellectueel, maar wil het niet zijn. Noemt zichzelf liever een metaboer die schrijft over &#8216;het eerlijke boerenleven&#8217;, de jacht op vossen, het belang van amateurgeleerden, van de beierende kerkklokken, Morris dancing en de stijve bovenlip. Iets te veel Germaanse ernst voor een Engelse filosoof.
John Gray (1948)
Als Scruton een soort leesbare Heidegger is, dan is Gray het Engelse neefje van Arthur Schopenhauer. Hij twijfelt en moppert over alles: de Verlichting, de Europese Unie en ideologische fijnproeverij. Beschouwt de mens als een schadelijk dier, Thatcher als een trotskist en Al-Qaida als een bij uitstek modernistisch fenomeen.
Frank Furedi (1947)
Een Engels denker die zich niet schaamt voor het begrip &#8216;intellectueel&#8217;. Heeft zelfs een boek geschreven waarin hij zich afvraagt waar de intellectuelen toch gebleven zijn. Deze ex-marxist gelooft heilig in de Verlichting en verafschuwt modieuze paniek over klimaatverandering, sigarettenrook en terrorismedreigingen.
Het gezicht van de engelse intellectueel volgens Patrick van IJzendoorn
Patrick van IJzendoorn, ‘Londen denkt – Het publieke debat in Engeland’. Boom, 180 p., € 19,90. Marijn Kruk, ‘Parijs denkt – het publieke debat in Frankrijk’. Boom, 180 p., € 19,90 (verschijnt deze zomer)

Intello & pubfilosoof; SPECIAL FILOSOFIE

<div class="wpg-element paragraph">
08-02-2008 Door Sarah Meuleman
De camera glijdt door een flitsend verlicht televisiedecor. Onder luid applaus komt een wat mollige, bebrilde jongen op. Hij wandelt langs een nepfontein, langs provisorisch gebouwde Arabische bogen en neemt plaats midden in de set. Een vijfkoppige jury zet zich schrap om genadeloos kritiek te spuien. Ze zoeken een nieuw idool. Maar vanavond geen stemcapriolen, populaire deuntjes of slick gechoreografeerde danspasjes. Vanavond: poëzie.
Zittend op een bankje dreunt de jonge dichter opzwepende zinnen de zaal en de wereld in. Begeesterd beschrijft hij Jeruzalem, de stad die hij als Palestijn nooit langer dan een dag kan bezoeken. Het publiek is laaiend enthousiast: een zwart-witgeruite sjaal wordt omhoog gehouden, de Palestijnse vlag wappert. Onder het scherm verschijnt zijn naam: ‘Stem Tamim al-Barghouti, bel…’ De blitse televisiecontext vervreemdt en verbleekt bij de woorden van de declamerende dichter. 
Prince of Poets heette de tv-show die de Ara­bische wereld wekenlang in zijn greep hield. 5.400 Dichters uit verschillende Ara­bische landen meldden zich en uiteindelijk streden vijf finalisten om de titel en de prijs van 270.000 dollar. Miljoenen televisiekijkers zagen via Arabische satellietzenders hoe Tamim al-­Barg­houti voordroeg. Hij won niet, maar hij werd wel een internationaal idool. Op internet werd hij uitgeroepen tot ‘ware winnaar’. Zijn poëzie werd omschreven als ‘te politiek voor de jury’. En toen televisiezender Al Jazee­ra hem verzocht zijn werk voor te dragen, werd die uitzending door maar liefst zestig miljoen mensen bekeken. Opnamen van zijn voordrachten galmen vandaag de dag door taxi’s, auto­bussen en winkelcentra in de Palestijnse gebie­den en omstreken. ‘Er zijn zelfs ring­tones,’ vertelt hij breed lachend.
Macht Over de Prince of Poets-show zwijgt hij liever. ‘Ik kan er niets positiefs over zeggen en ik wil vermijden dat mensen mijn kritiek interpreteren als bitterheid over het feit dat ik niet heb gewonnen. Voor mij was meedoen met Prin­ce of Poets slechts een middel. Deelname aan de wedstrijd met alles wat erbij hoort: zo’n oriëntalistisch decor, het commentaar van een jury. Voor mij voelde dat als de prijs die ik moest betalen om miljoenen televisiekijkers warm te maken voor poëzie.’
Voor zijn optreden in Prince of Poets was Barg­houti (29) al een bekend dichter; hij is de zoon van de Egyptische schrijfster Radwa Ashour en de beroemde Palestijnse dichter Mourid al-Barghouti. Barghouti studeerde politicologie in Egypte en promoveert nu op een onderzoek naar de Arabische identiteit. Het enorme succes van het gedicht ‘In Jeru­za­lem’ komt hard aan. Barghouti fronst: ‘Het verwart me. Vijftienjarigen leren mijn gedicht op school. Dat brengt een enorme verantwoordelijkheid mee.’
Jazeker, verantwoordelijkheid, maar ook macht. Barghouti, fel: ‘Nee, macht heb ik niet. Macht bestaat niet. Niemand heeft meer dan lichaam en geest. Er bestaan geen sultans, koningen of presidenten. Zij bekleden die functies omdat de collectieve verbeelding van een groep mensen dat zo wil. Ook ik ben het resultaat van de fantasie van al die mensen die me willen zien voordragen. Macht is niets meer dan een effect van collectieve verbeelding.’
Populistisch Tamim al-Barghouti praat zoals hij voordraagt: beheerst, gedreven, soms zelfs dwingend. Een jongeman die gewend is dat er naar hem wordt geluisterd. Zijn missie lijkt te slagen: moderne poëzie is ongekend populair onder jong en oud in de Ara­bische landen. Welke rol speelt je eigen poëzie in die opleving? 
‘Daarop zijn verschillende antwoorden mogelijk. Eén: we beleven een historisch moment waarop een grote groep mensen in het Mid­den­-Oosten behoefte heeft aan een boodschap van hoop en die vindt in mijn poëzie. Twee: mijn poëzie vaart mee in de slipstream van het Idols-format of past goed bij de emoties die ik als Palestijnse kandidaat nu eenmaal oproep. Dan is er nog die derde mogelijkheid: dat ik gewoon een goede dichter ben. De komende jaren zie ik als een test: pas wanneer ik dit nieu­we territorium voor de poëzie kan verdedigen, ben ik ervan overtuigd dat die derde mogelijkheid waar is. De tijd moet het uitwijzen.’
Kwamen je politiek geladen gedichten in de commerciële context van ‘Prince of Poets’ wel tot hun recht? ‘Natuurlijk! Poëzie is in essentie niets anders dan spreken. Goede poëzie kan door iedereen begrepen worden. Ik vertrouw volledig op het oordeel van mijn publiek. Mijn lezers en luisteraars bepalen of iets goed is. Ik vertrouw ze en volg ze, hoe gevaarlijk dat ook klinkt.’ Klinkt vooral populistisch. 
‘Ik begrijp dat je dat zegt, maar je moet die uitspraak zien binnen de hedendaagse context van het Midden-Oosten, waarin de bevolking extreem kwetsbaar is. Politieke beslissingen hebben hun weerslag op het persoonlijke leven van de burger. De bezetting van een land als Irak, bijvoorbeeld, bepaalt hoeveel boterhammen er op tafel komen. Politiek bepaalt welke zoon zijn vader kan zien, wie vrij is en wie niet. Maar het wrange is: de gemiddelde burger heeft daar geen invloed op. De houding van de huidige machthebbers is: Jullie zijn het niet waard om naar te luisteren. Vroeger kon er weinig gezegd worden, tegenwoordig is de teneur: jullie, het volk, zeggen wat jullie willen; wij, de politici, doen wat wij willen.’ 
Zing-sprekend steekt hij zijn betoog af: ‘Laat de politiek aan de politici, zeggen ze. Laat de literatuur aan de intellectuelen, zeggen ze. Laat de poëzie aan de grote dichters. Bemoei je vooral nergens mee. Dus: in het gehele huidige Midden-Oosten leeft een bevolking die zich volstrekt waardeloos en machteloos voelt. Juist die machteloosheid drijft mensen tot wanhoopsdaden en zelfmoordaanslagen. In mijn poëzie wil ik de wanhopigen laten weten dat ze hun leven wél waard zijn. Dat ze de mogelijkheid hebben om te oordelen en te kiezen. Dus als ik in dat streven het risico loop populistisch genoemd te worden, neem ik dat graag op de koop toe.’ 
Elitair De status van poëzie in de Arabische cultuur is voor een westerling moeilijk te vatten. Er heerst een rijke traditie van hoog geëerde dichters. Grote namen als Mahmoud Dar­wish trekken volle zalen. Toch blijft het een elitaire aangelegenheid. De kentering die het programma Prince of Poets teweegbracht, is het toegankelijk maken van poëzie bij meer mensen dan alleen die bovenlaag. ‘De oorspronkelijke betekenis van poëzie is verloren gegaan. Ze is volledig losgezongen van haar publiek. Een select clubje critici bepaalt tegenwoordig wat een goed gedicht is. Ik wil de poëzie weer terugbrengen waar ze hoort: bij het volk.’ 
Zo beschouwd, is het massale stemmen van de Arabische bevolking op de dichters in Prince of Poets belangwekkend. Hoe poëzie emancipeert, maar misschien ook: hoe televisie emancipeert? Of: hoe het Idols-format wereldwijd het democratische model propageert. Op naar een democratischer poëzie? Barg­houti schudt het hoofd. ‘Het begrip democratie is in het Midden-Oosten bezoedeld, verloren. Mensen zien hoe het werkt: parlementaire verkiezingen maken geen verschil. Demonstraties maken geen verschil. Als je demonstreert, word je, zoals in Palestina gebeurt, neergeknald; of gewoon genegeerd. Het geloof in het moderne seculiere leven dat jullie zo koesteren, is hier morsdood. In het Westen betekent democratie misschien vooruitgang, succes; voor ons betekent het ellende, kinderen die sterven op straat, dood en onderdrukking. En, geloof me, geen enkele onderdrukking kan eeuwig duren, ook de onderdrukking van de Palestijnse bevolking niet.’
‘In Jeruzalem’ is populair tot ver over de betwiste Palestijnse grenzen. Hoe verklaar je dat? Een zuur lachje: ‘Kijk, hoe verschillend de Ara­bische landen ook zijn: niemand houdt van Isra­ël en niemand houdt van de Verenigde Sta­ten. Zo eenvoudig is het. Als Palestijn mag ik niet langer dan één dag in Jeruzalem blijven. Terwijl ik er was, voelde ik haar door mijn vingers glippen. Ik was er en ik was er niet. Dat gevoel heb ik in mijn gedicht beschreven. De stad Jeruzalem behoort toe aan de afwezigen, aan hen die geen toegang hebben tot haar.’ Geloof je dat jouw woorden, schallend uit taxi­ramen en over de toonbanken van Ramallah, een verschil kunnen maken? 
Barghouti zucht: ‘Gedichten zijn in ieder geval betere handlangers dan geweld. Geweld is een methode die de wil breekt en de levenslust ontneemt. Poëzie doet het tegenovergestelde. Poëzie geeft kracht. Poëzie emancipeert. En dat zeg ik niet als dichter of als pacifist, maar als politicoloog.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<a href="https://dublinopinion.com/2007/09/11/robbing-the-prince-of-poets/" onclick="windowObj = top.open('https://dublinopinion.com/2007/09/11/robbing-the-prince-of-poets/','new60124','width=800,height=600,directories=no,location=no,menubar=no,resizable=yes,scrollbars=yes,status=no,toolbar=no');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="https://dublinopinion.com/2007/09/11/robbing-the-prince-of-poets/">Voordracht van het gedicht In Jerusalem tijdens Prince of Poets</a> <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/In-Jeruzalem.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/In-Jeruzalem.htm','new60124','width=800,height=600,directories=no,location=no,menubar=no,resizable=yes,scrollbars=yes,status=no,toolbar=no');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="In Jeruzalem">Vertaling van het gedicht In Jerusalem</a> (Vertaling: festival Winternachten/Kees Nijland en Asad Jaber)
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Optreden Tamim Al-Barghouti bij Al Jazeera</h3>
</div>

Dichter Tamim Al-Barghouti: ‘Er bestaan geen koningen’

Seksuologe
Vragen over seks en relaties zijn van alle tijden. In de jaren tachtig gaf ik adviezen in Maria weet raad op teletekst en in het radioprogramma Radio Romantica. Op televisie zijn de vragenstellers natuurlijk veel herkenbaarder. We wilden expliciet niet de kant op van Dr. Phil; niet de extremen, maar juist de alledaagse problemen laten zien. In Sex… with Mum and Dad worden soms heel intieme details uitgewisseld. Zo was er een achttienjarig meisje dat haar moeder bekende met vijftig jongens te hebben gevreeën en seksverslaafd te zijn. We hebben met haar zorgvuldig overlegd of ze dat wel uitgezonden wilde. Want na de uitzending gaan die jongens en meisjes gewoon weer naar school of naar de universiteit. Daarvan ben ik me bewust. Ik beschouw de kandidaten in het programma als mijn cliënten en neem ze in bescherming.
Ze hebben niet voor niets een Nederlandse seksuologe gekozen. Engeland is een klassenmaatschappij en de programmamakers wilden absoluut vermijden dat ik die &#8216;mevrouw met het vingertje&#8217; werd. Als buitenlandse is dat gevaar minder aanwezig. Ook het taalverschil werkt in mijn voordeel. Niet alleen mijn cliënten hebben een probleem: ik zit zelf met het obstakel van een vreemde taal. Dat zorgt voor gelijkwaardigheid.
Wat je op televisie ziet, is slechts een fractie van wat er besproken en gefilmd wordt. Elke aflevering komt voort uit een intensieve samenwerking tussen de programmamakers en het gezin. In totaal zijn we zo&#8217;n zestig uur met elk gezin bezig, waarvan ik tien uur met ze in gesprek ben. Na afloop kijken we of er iets is veranderd. Ik herinner me een zeventienjarig meisje dat haar ouders sinds haar dertiende smeekte om een slaapkamerdeur. Ze sliep op zolder en had nauwelijks privacy. Tot ze de kans kreeg er in het programma rustig met pa en ma over te praten. En jazeker, ze heeft haar deur gekregen.
Ouders zien hun dochter of zoon vaak te lang als dat kleine, afhankelijke kind. In het programma kwam een alleenstaande moeder voor die absoluut niet wilde dat haar zoon seks had in huis. Maar die zoon wilde wel eens iets anders dan vrijen in het veld. We hebben die jongen een pleidooi laten houden voor zijn zaak. Hij kreeg de kans uiteen te zetten waarom hij dacht er aan toe te zijn, zonder onderbroken te worden door zijn moeder. Zij was totaal verrast. Plots zag ze een andere, bijna-volwassen zoon. Dan vraag ik me af: waarom heb je als ouder niet meer vertrouwen in je eigen opvoeding?
We maken geen sprookjes. Natuurlijk kan er na afloop van het programma een terugval komen. Maar ze hebben allemaal mijn e-mailadres, ze kunnen me bereiken als er iets is. Dat gebeurt ook. Het is mogelijk dat intieme problemen het beste in de beslotenheid van gezin en therapeut opgelost worden, in plaats van voor vierhonderdduizend televisiekijkers. Maar dat is precies wat het programma beoogt: een aanzet te zijn voor al die kijkers om thuis de dialoog aan te gaan.
De excessen van het programma halen de pers, maar ik heb tijdens het werken aan de serie ook prachtige verhalen gehoord. Zo behandelde ik voor de proefopnames een gezin met een Italiaanse vader. Hij kwam uit een klein dorpje op Sicilië en had een aparte seksuele voorlichting gekregen: zijn grootmoeder had hem verteld dat baby&#8217;s per boot aankwamen op het eiland. De man bekende dat hij als jongen eindeloos naar de zee heeft getuurd om te zien waar de babyboot toch bleef. Ik kon die man wel zoenen!
Volgens jongeren in Groot-Brittannië is het treurig gesteld met de seksuele voorlichting, maar Nederland doet het nauwelijks beter. De afgelopen jaren zijn we er qua seksuele voorlichting en vooral qua hulpverlening op achteruit gegaan. De tijd wordt teruggedraaid. Een paar jaar geleden is de Rut­gers­stichting door de overheid de nek omgedraaid; een enorm verlies, dat in theorie moet worden opgevangen door de huisarts. Daar komt in de praktijk weinig van terecht. Want als een veertienjarige naast haar moeder op het spreekuur zit, zal de arts niet zomaar aan het meisje uitleggen dat ze best de pil kan krijgen, als ze dat nodig vindt. Het beleid is veel te passief. Als het aan mij ligt, zou in elke Nederland­se wachtkamer een lijst hangen met in koeienletters de boodschap: &#8220;Aan alle veertienjarigen: als je aan anticonceptie toe bent, ben je hier van harte welkom!&#8221; Het is te hopen dat die paar centra die begin dit jaar zijn geopend de vraag kunnen opvangen.
Een opvallende ontwikkeling is dat jongeren steeds positiever denken over seks zonder liefde. Zo blijkt uit het recente onderzoek Tienerseks door de Rutgers Nisso Groep. Als ik heel eerlijk ben, zie ik dat niet louter als winst, maar het betekent in ieder geval dat jongeren meer seksuele ervaring opdoen. Jongeren schuwen instrumentele seks niet; seks in het teken van lustbeleving of materieel gewin. Betaalde seks betekent voor hen niet noodzakelijkerwijs prostitutie. Maar ze hebben het moeilijk daarin hun grenzen aan te geven. Vroeger was een zoen genoeg om aandacht van een jongen te krijgen. Tegenwoordig pijpen meisjes om dezelfde reden. Het ontbreekt vaak aan gevoel van eigenwaarde. De gladde modellenvoorbeelden uit de cosmetica-industrie hebben daar alles mee te maken. Als je je goed voelt in je lichaam, hoef je helemaal niet over grenzen heen te gaan om aandacht te krijgen. Met de slagzin &#8220;Krijg jij wel wat je wil?&#8221; is de Amsterdamse GGD begonnen met de website Vrijlekker.nl voor jongeren tussen vijftien en vierentwintig. Een prachtig concept, maar het is me nog nooit gelukt om die website te bereiken. Er is zo veel belangstelling dat de site vastloopt.
Ook volwassenen onderling praten te weinig over seks. Binnenkort verschijnt in Engeland een boek over het vaak onbevredigende seksleven van veertigers. Mensen doen niet genoeg aan de sleur. Hebben niet de tools om tegen elkaar te zeggen: &#8220;De manier waarop jij met mij vrijt, is onbevredigend.&#8221; We leven in een naar extremiteiten neigende samenleving. Als je naar de televisie kijkt, zou je denken dat we elke avond urenlang kinky seks bedrijven. De media belichten graag de excessieve, gewelddadige kant van seks; van mij zou het veel vaker over de lichte, leuke kant mogen gaan.
De heisa rond de Deep Throat-avond van BNN en de VPRO begrijp ik wel. Maar als het ingebed wordt in een serieuze discussie over porno en geweld, kan het absoluut zinvol zijn. Seksueel geweld is natuurlijk walgelijk. Als het inderdaad zo is dat de hoofdrolspeelster gedwongen is in die film te spelen, is er sprake van geweld. Klopt het dat het hoofdpersonage in Deep Throat een clitoris in haar keel heeft? Een keelclitoris, toe maar! En waar blijft de film met de man met een penis op zijn neus? Pornofilms voor en door mannen zijn vaak gericht op geslachtsdelen en de geslachtsdaad. Ik noem dat primitief. Ik heb ooit pornoster en filmmaakster Candida Royalle geïnterviewd. Uit frustratie over de beperkte creativiteit van de mannelijke pornofilmmakers is ze zelf films gaan maken. Misschien had BNN beter die film kunnen uitzenden.
Inderdaad, het zou kunnen dat ook deze BNN-avond uiteindelijk fake blijkt. Dat ze aan het eind verklaren: &#8220;Natuurlijk zenden we geen film uit waarin de hoofdrolspeelster met geweld werd gedwongen.&#8221; Dat zou wederom een enige zet zijn van BNN!
Maria Schopman
1970Seksuologe bij het jongeren advies centrum (JAC Amsterdam)
1975Oprichting consultatiebureau geboorteregeling en seksualiteit (stichting MR&#8217;70)
1985Deskundige bij Radio Romantica
1987Maria weet raad, advies­pagina op Teletekst voor omroep Veronica
1990Boek Genieten van liefde, seks en relaties (BZZTôH)
1994 &#8211; 99 Directeur MR&#8217;70
2006Sex&#8230;with Mum and Dad voor BBC3 begint
2008Amerikaanse pilot Sex&#8230;with Mum and Dad

Maria Schopman

Het oog
Het lijkt de cover van een tijdschrift. Een popperige vrouw kijkt ons verleidelijk aan. Haar naakte lichaam is op vreemde wijze vervormd, verknipt tot een slordige collage van gebruinde huid en lichaamsdelen. Net zo gefragmenteerd zijn de half leesbare kreten op het blad: ‘Back!’, ‘America’s the bomb!’ En tussen de snippers door: dikke likken witte verf. Of, is het tandpasta? Het levert een beeld op tussen horror en esthetiek, tussen angst en verleiding. ?De Nederlandse kunstenaar Erik van Lieshout en de Amerikaanse Kelley Walker vinden elkaar in een kritische beschouwing van de moderne mens. Hun bijzondere samenwerking is vanaf 8 december te zien in Haarlem. Daar presenteren ze een ruimte­vullende installatie waarin video, schilderijen, sculpturen en zeefdrukken worden gecombineerd. In hun installatie roepen Walker en Van Lieshout vragen op over de ?populaire beeldcultuur. Ofwel: wat kunnen we nog geloven van de gecopy­paste, gemanipuleerde overload aan beelden waar we dagelijks mee worden geconfronteerd? U mag het zeggen.
8 december t/m 2 maart 2008, De Hallen, Haarlem