<div class="wpg-element paragraph">
23-08-2008 Door Sarah Meuleman
Een doordeweekse brainstormsessie met de jongens van IJsfontein. Door de ruiten van het gerenoveerde negentiende-eeuwse meterhuisje priemt een felle zomerzon. We zitten aan een lange tafel vol knipsels, kleurstiften en kladblokken. Aan de muur: een ouderwets schoolbord waar met witgele en roze krijtjes woorden op worden gekrabbeld. ‘Dus, je stopt er snel een ijsbal in, en zjoef, je hebt die speciale krachten?’ Er wordt enthousiast geknikt. ‘Ja, en dan ga je vervolgens de woestijn oversteken zonder oververhit te raken. Of misschien wel de zee splijten; wie deed dat ook al weer?’
Bij de brainstorm zitten Jan Willem Huis­man en Hayo Wagenaar, oprichters van IJs­fontein. Onderwerp vanmiddag: een revolutionair stuk educatief speelgoed waarvan zelfs de werktitel niet mag uitlekken. Vanuit IJsfontein bedacht en gemaakt. Nu nog een paar miljoen euro vinden om het te ontwikkelen. Het begin is gemaakt: de eerste tonnen voor het proefmodel hebben ze binnen. IJsfontein is uniek in zijn soort: het bedrijf bedenkt en maakt spellen met een educatieve inslag voor culturele instellingen, onderwijsinstellingen, nonprofitorganisaties, maar ook voor bedrijven. Zo creëerden ze een web­site voor Het Klokhuis, de Rembrandtspellen voor het Rijksmuseum, interactieve installaties in het Muiderslot en een kinderspaarspel voor een grote bank. Met succes: de afgelopen jaren zijn ze bedolven onder de prijzen, zoals de recente Jan Kassiesprijs van het Stimuleringsfonds, een Cinekid Award en zelfs een Britse Bafta. 
Interactie, daar draait het om bij IJsfontein. Hoe kun je kinderen met een spelletje prikkelen om iets te doen of te leren? Het is een way of life, vertelt Hayo Wagenaar, een sportieve ex-steward in strak wit shirtje: ‘Ik ben de hele dag met spelletjes bezig. Zelfs als ik hardloop en ik zie iemand een propje naast de prullenmand gooien, denk ik: zou je een spel kunnen verzinnen dat mensen verleidt dat propje wél in de mand te gooien? Dan zie ik die Holle Bolle Gijs voor me in de Efteling, die roept “papier hier” en de kids staan te drommen om hun propjes netjes af te geven.’ Zijn partner Jan Willem Huisman, een nonchalante net-veertiger in loshangend wit overhemd, borduurt verder: ‘Misschien zou je een vuilnisbak kunnen ontwikkelen die netjes “dankjewel” zegt. Of eentje met wisselende zinnetjes van “fijne dag” tot “wat zit je haar leuk”. Dát zijn de goede prikkels.’ 
Koning Winter Zowel Wagenaar als Huisman studeerde interaction design aan de Utrechtse Hogeschool voor de Kunsten. Huisman vertelt: ‘Ik zat in het pilotjaar en had eigenlijk geen flauw benul wat te verwachten. Ik had economie en bestuurskunde gestudeerd en wilde iets creatiefs doen.’ Schalks lachje: ‘Eerlijk gezegd dacht ik dat ik televisie zou gaan maken.’ 
Geen televisie, maar afstandsbedieningen en frontpaneeltjes stonden in het propedeuse­jaar op het curriculum. ‘De interactie tussen mens en machine staat er centraal,’ licht Huisman toe. ‘De computer is uitgevonden om het ons allemaal makkelijker te maken, maar razendsnelle ontwikkelingen zorgen ervoor dat de technologie complexer en minder transparant wordt: afstandsbedieningen krijgen honderd knopjes, wasmachines tientallen programma’s. De computer is de mens weer verantwoording schuldig. Waarom staat dát knopje juist dáár en hoe kan je hetzelfde bereiken met een knopje minder? Daar dachten we over na.’ 
Toen, begin jaren negentig, heersten er heel andere computertijden. Huisman herinnert zich de beperkingen, smalend: ‘Toen wij begonnen met de opleiding had de zakelijke Apple nog niet eens een kleurenscherm! Stel je voor: zestien kleuren vonden we al fantastisch. Ik weet nog dat ik op een dag een uur heb gefietst om ergens een computerscherm met miljoenen kleuren te bewonderen. Toen een revelatie; nu kennen we niet anders meer.’ Hij fronst: ‘Of wordt het nu een beetje “opa vertelt”? Ik ben pas veertig, hoor.’
‘Met computers had ik niks,’ zucht Wage­naar. ‘Nog steeds niet, eigenlijk.’ Huisman knikt, verrassend genoeg, instemmend. Ook hij heeft meer met de spelletjes dan met het medium. Als afstudeerproject bedachten de IJs­fon­tei­ners een game voor kinderen met de titel Koning Winter. Ze schiepen een virtueel winterlandschap – denk: wit besneeuwde heuvels, rokend schoorsteentje in de verte – en maakten er spelletjes bij – denk: sneeuwwandelen en kerstballen in de kerstboom hangen. Het ambitieuze duo aarzelde niet hun creatie groots aan te pakken: er werd zowel een Neder­landse als een Engelse versie ingesproken. ‘Ja, waarom deden we dat eigenlijk?’ Ze kijken elkaar wat gegeneerd aan. Maar hun ambitie bleek gegrond, want na hun afstuderen toonde een game-uitgever interesse in het spel. 
Met een proefversie onder de arm trokken ze naar de befaamde multimediabeurs in het Franse Cannes. Op uitnodiging van de uitgever, maar ook als een van de tien wereldwijd uitverkorenen op het Young Talent Pavilion. Handige zakenjongen Jan Willem Huisman had een risicovolle deal afgesloten: hij wilde zelf de auteursrechten houden, maar alleen als er op de beurs interesse bleek, zou de uitgever daarmee akkoord gaan en een goed contract met hen afsluiten. Zo niet, dan was de zaak bekeken. Huisman: ‘We hebben gezweet, daar in Cannes. Het was een enorme gok.’ Maar het liep storm bij Koning Winter. Er werden deals gesloten van Frankrijk tot Japan en het eerste project van IJsfontein was een feit.
Bejaarden Iedereen is potentieel gamer. Richtte de gamemarkt zich vroeger met name op een mannelijk publiek van rond de dertig, tegenwoordig worden ook kinderen en bejaarden serieus genomen als doelgroep. Vanzelfsprekend voor IJsfontein: ‘Er zijn even veel spellen en speelstijlen als er mensen zijn. Het komt er gewoon op aan de juiste doelgroep met de juist spellen te benaderen.’ 
Zo deed marketingbedrijf Zylom een merkwaardige vondst: het bedrijf had een aantal korte spelletjes, zogeheten casual games – zoals patience en zeeslag – online gezet zodat de consument ze gratis kon spelen. Geen groot succes, tot bleek dat er op zondagavond tussen zeven en acht tijdelijk een enorme toestroom aan spelers kwam. Dat bleken vrouwen die geen zin hadden in voetbal op televisie en dus een spelletje deden. Wagenaar: ‘Daaruit blijkt maar dat iedere doelgroep een handleiding heeft. Kinderen hebben ook een handleiding. Door je in te leven en natuurlijk door je spellen te testen, kun je die ontdekken.’ Wat nu en dan leidt tot frustratie. ‘Als volwassene kan een spel heel logisch lijken, terwijl het voor een kind onspeelbaar is. En omgekeerd.’
Als er inderdaad zo nauwkeurig naar de behoefte van de consument, in dit geval: het kind, wordt gekeken, hoe kan het zo lang geduurd hebben voordat de gamewereld haar educatieve mogelijkheden uitbuitte? ‘Er is altijd een educatieve stroming geweest,’ vertelt Huisman. ‘Alleen was die voorbehouden aan de cd-rom. In de jaren negentig stortte de cd-rom-markt echter volledig in omdat ontwerpers het belang van een hoge spelkwaliteit flink hadden onderschat. Ze kwamen niet verder dan saaie, wat wij noemen: mik- en klikspelletjes.’ 
Bij IJsfontein doen ze dat anders: daar staat speelplezier voorop. Wat niet ten koste hoeft te gaan van eventuele educatieve doeleinden. Wagenaar, gedreven: ‘Er heerst een hardnekkig misverstand in de game-industrie: makers van games denken dat jonge mensen niet intellectueel uitgedaagd willen worden, dat kinderen afhaken zodra ze iets dreigen te leren. Onzin! De meest gespeelde games zijn geen schietspelletjes, maar hersengymnastiek op de Nintendo DS en bewegen met de Wii. Spelers gaan tóch op zoek naar extra voordelen bij het spelen.’ 
Dus toen die grote supermarktketen aanklopte om aan de hand van schattige hamstertjes de leukste kindersite van Nederland te ontwikkelen, hadden de IJsfonteiners een beter idee. Wagenaar: ‘Wij zeiden: waarom je beperken tot een leuke site voor kinderen als je ze ook spelenderwijs iets kunt leren?’ Inmiddels kunnen jonge bezoekers mee­reizen met de hamsters Tess, Eddie en Gijs. Hun missie: ontdekken waar producten vandaan komen en hoe ze gemaakt worden. Via games, reisverslagen, knutsels en e-cards kunnen ze de hamsters volgen. De site is inmiddels genomineerd voor verschillende vakprijzen.
Virtuele pinguïns Vandaag brainstormt IJsfontein voorbij de computer. Maar als het ze op de webmarkt zo goed gaat, waarom dan toch de stap zetten naar een stuk niet-virtueel speelgoed? Is dat niet een beetje passé? Wagenaar: ‘Juist niet! Ik denk dat we de toekomst van speelgoed moeten zoeken in het verbinden van virtuele werelden met tastbaar speelgoed. Laatst sprak ik met een Deense medewerker van Lego. Daar proberen ze al jaren het succes van de Lego­steentjes te vertalen naar een digitale wereld. Ze proberen van alles, maar het lukt niet het succes van die eenvoudige blokjes te vertalen naar iets nieuws.’ Huisman: ‘Het probleem is dat de kracht van Lego schuilt in de fantasie van het kind. Alles wat je daaraan toevoegt als spel of als webomgeving, breidt het spel wel uit, maar beperkt tegelijk de fantasie van het kind.’ Wagenaar: ‘En toen ik de Deen vertelde over ons speelgoedproject, riep hij: onmogelijk! Maar geloof me, het is mogelijk.’ 
In zekere zin borduurt het IJsfontein-project verder op een fenomeen als Webkinz, in de Verenigde Staten een ongelooflijke hit. Wage­naar: ‘Webkinz baseert zich op een eenvoudig principe: je koopt een knuffeldier waar een code aan vastzit. Wanneer je met die code inlogt op de website, kun je je eigen knuffel in de virtuele wereld aansturen. Het klinkt in volwassen oren misschien weinig opzienbarend, maar voor kinderen heeft het een speciaal soort magie.’ Huisman: ‘Als de echte wereld zich beweegt in de virtuele, en de virtuele wereld ineens op je bed zit, geeft dat een speciaal gevoel. Niet alleen voor kinderen, trouwens.’ 
Een simpel stuk speelgoed, vroeger nog op zichzelf staand, later vaak gerelateerd aan een tekenfilmserie of televisieprogramma, raakt steeds meer verweven met een specifieke virtuele wereld. Anders dan bij televisie kunnen kinderen elkaar in die wereld ontmoeten en krijgen ze vaak de kans aan die wereld mee te bouwen. Welke gedaante de kinderen in ‘hun’ webwereld aannemen, is volgens de jongens bijzaak. Wagenaar: ‘Het maakt voor kinderen van een bepaalde leeftijd echt geen verschil of ze als mens, beertje of robot rondhuppelen in hun computerwereld. Op dit moment is Penguin World heel hot: daar lopen alleen maar pinguïns rond op ijsschotsen. Je zou denken dat zoiets kinderen afschrikt, maar zelfs een pinguïn zijn, went snel.’
Tekenfilm- en speelgoedgigant Walt Disney is vorig jaar op het succes van Penguin World gedoken. Het kocht de webwereld voor maar liefst 350 miljoen euro. Achter Penguin World ging een bedrijfje van honderd mensen schuil, waarvan er amper twintig werkten aan de constructie van de site en tachtig zich dag in dag uit bezighielden met het rondwaggelen tussen de virtuele ijsschotsen. Wagenaar: ‘Mensen denken dat automatiseren betekent dat iets automatisch gaat. Maar dan begint het pas! Zo’n online samenleving wordt pas succesvol als er echt leven is. Niemand wil naar een pinguïnschots surfen als er geen pinguïn rondloopt. Als webdesigner heb je de keuze: je kunt passief afwachten tot je bezoekers toestromen, of je kunt zelf het heft in handen nemen door bezoekers in te huren en te hopen dat die weer meer bezoekers genereren. Dat was wat Disney van Penguin World heeft geleerd: dat je niet alleen moet creëren, maar ook moet spelen.’ Dan, meesmuilend: ‘Voor die 350 miljoen best een prijzig adviesje!’
Meester computer Het schoolbord staat inmiddels vol onleesbare woorden en primitieve tekeningetjes. Huisman pakt zijn telefoon en maakt een digitale foto van de krijtschetsen. Dan gaat de ouderwetse spons erover. Een schoolbord: nog zoiets dat uit de leefwereld van kinderen verdwijnt. Verdrongen door het digitale. Want als educatieve spellen booming business zijn, kan een samenwerkingsverband met het onderwijs niet uitblijven. Zit de computer straks niet alleen in het speelgoed, maar ook voor de klas? Huisman knikt: ‘De leraar is een groot goed, maar computers zullen straks een grotere rol gaan spelen in het onderwijs. Leraren zullen meer een coachende rol krijgen. Ik zou dat niet verkeerd vinden.’ Hayo Wagenaar geeft schoorvoetend toe: ‘Het medium computer dringt door tot elk facet van een kinderleven. Het is een onmisbaar middel geworden tot het vormen van hun identiteit. Soms is dat beangstigend, ja. Waar zouden ze zijn zonder?’ 
Weg Lego. Weg leraar. Welkom interactief educatief supersonisch speelgoed. Een ontwikkeling waar ook door IJsfontein kanttekeningen bij worden geplaatst: ‘Vroeger werd veel meer aan de verbeelding overgelaten,’ mijmert Jan Willem Huisman. ‘Bij een prentenboek krijg je lang niet alles te zien en in een gewoon boek al helemaal niet. Terwijl in de huidige games alles dermate tot in de puntjes is uitgewerkt, dat je verbeelding wordt stukgeslagen. Het spannende, het suggestieve verdwijnt. Dat is jammer. Maar er zullen altijd games gemaakt worden in verschillende genres en van verschillende niveaus. Vergeet niet dat de technologie kinderen tal van mogelijkheden geeft om te ontdekken wat ze in de gewone wereld niet zo gauw zouden ontdekken.’ Hij gooit het roze krijtje in de gleuf onder het schoolbord. ‘En boeken zullen altijd wel blijven bestaan. Toch?’
Meer info op <a href="http://www.ijsfontein.nl" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.ijsfontein.nl">www.ijsfontein.nl</a>; van 20 t/m 24 augustus heeft IJsfontein een stand op de Games Convention in Leipzig, Duitsland.
</div>

Sarah Meuleman

De prikkelfabriek van IJsfontein

Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview