De psychologie van de recessie
&#8216;Een recessie in de Europese Unie is nauwelijks af te wenden,&#8217; wist Norbert Walter, hoogste econoom bij de Deutsche Bank, afgelopen weekeinde te vertellen. &#8216;Laten we onszelf geen recessie aanpraten,&#8217; sust Balkenende. &#8216;Dat zou onverstandig zijn.&#8217; Hoe zit het nu, overkomt een recessie ons of roepen we een recessie over onszelf af?
Henriëtte Prast is hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en &#8216;emotie-econoom&#8217; &#8211; een specialisme waar dertig jaar geleden nog een geitenwollensokkengeurtje aan kleefde. Tegenwoordig wordt het in binnen- en buitenland serieus genomen.
De grote kentering kwam in 2002, toen de Nobelprijs voor de economie aan Daniel Kahneman werd uitgereikt voor zijn onderzoek naar psychologische drijfveren in het economische leven.
Prast: &#8216;Een emotie-econoom besteedt aandacht aan de rol van psychologie in het economische gedrag. Emotie veroorzaakt sterkere fluctuaties in de economie dan theoretisch noodzakelijk is. Vroeger deden we in de economie alsof de consument handelde volgens de ratio. Als hij weet dat iets niet goed voor hem is, zal hij het laten; zo was de redenering. Onzin, natuurlijk. Iedereen weet inmiddels dat roken ongezond is en toch wordt er massaal gerookt. Iedereen weet dat het verstandig is om voor een pensioen te sparen en toch stellen we het liever uit tot morgen.
Kennelijk speelt er dus meer dan alleen de ratio. Factoren als wilskracht, angst, vertrouwen. Daar wordt steeds serieuzer naar gekeken.&#8217;
Vluchtende mensen
Kan een volk zichzelf een recessie aanpraten? Prast: &#8216;In zekere zin wel: het is een selffulfilling prophecy. Als we met zijn allen denken dat het slechter gaat, zal het ook slechter gaan. Stel, ik wil mijn huis verkopen en verwacht dat de huizenprijzen gaan dalen. Dan zal ik sneller genoegen nemen met een lagere verkoopprijs voor mijn huis. Het resultaat: de huizenprijzen dalen.
Helaas kun je daar als individu weinig aan veranderen. Je kunt zelf broodnuchter zijn en onberoerd door alle negatieve berichten, dan nog zul je rekening houden met de vermoedelijke reactie van je medemens.
Vergelijk het met iemand die &#8220;Brand!&#8221; roept in een overvolle bioscoop. Ook al ben jij de enige die denkt dat het wel zal meevallen, voor de zekerheid ga je toch de zaal uit. Want als je blijft zitten, loop je het risico verbrand te worden of vertrapt door een meute vluchtende mensen.&#8217;
Zo beschouwd hebben zowel bankdirecteur als overheid er baat bij het vermoeden van een recessie zo lang mogelijk stil te houden. Prast: &#8216;Onmogelijk en onverstandig. Een directeur moet verantwoording afleggen aan haar aandeelhouders en de overheid kan geen leugens verkopen.&#8217;
Prast gelooft in coördinerende maatregelen: het verlagen van de rente door de Nederlandsche Bank of het niet verhogen van de BTW door de overheid.
&#8216;Hoewel dit soort maatregelen op hun beurt weer een bepaald gedrag in gang zetten. Het verlagen van de rente kan ook angst voor een recessie oproepen.&#8217; Bij het invoeren van maatregelen tegen een recessie is de timing van essentieel belang. Wat de burgers vandaag nog geloven, kunnen ze morgen verwerpen.
Prast: &#8216;Is de bevolking pessimistisch gestemd, dan zal men ongelovig staan tegenover positieve berichten en negatieve berichten extra gewicht geven. Als minister Bos in het huidige klimaat vertelt dat de koopkracht ook voor minima behouden blijft, zal die groep daar toch aan twijfelen. En omgekeerd.&#8217;
Bush
Ook het vertrouwen in de overheid speelt een belangrijke rol: &#8216;President George Bush kan zijn bevolking vragen meer dollars uit te geven, maar de uitwerking van zo&#8217;n oproep is afhankelijk van het vertrouwen dat de bevolking op dat moment in hem als leider heeft. En dat is weer afhankelijk van de economische situatie.&#8217;
Een kluwen van factoren, dus. Lastig te ontwarren. Wat kan een emotie-econoom nog voorspellen als zelfs een grillig en onbeïnvloedbaar aspect als het weer invloed heeft op consumentengedrag?
Prast: &#8216;Je kunt de effectiviteit van bepaalde maatregelen optimaliseren. Om de recessie terug te dringen, besloot Bush de bevolking een belastingteruggaaf te schenken. Zo hoopte hij de consument weer aan het winkelen te krijgen. Wat bleek? Als hij dit bedrag in plaats van &#8220;belastingteruggaaf&#8221; het etiket &#8220;bonus&#8221; had meegegeven, dan hadden de mensen een veel groter gedeelte uitgegeven. Het is de taak van de emotie-econoom om daarop te anticiperen.&#8217;
Vakantiegeld
&#8216;Een ander voorbeeld: op Nederlandse loonstrookjes staan loon en levensloopbijdrage afzonderlijk aangegeven. Uit een onderzoek waar ik aan werk, blijkt dat de werknemer het totaalbedrag sneller spendeert als de levensloopbijdrage níét afzonderlijk vermeld staat.
Eenzelfde redenering gaat op voor vakantiegeld. Als de werknemer al het vakantiegeld niet in één periode krijgt uitbetaald, maar verspreid over het hele jaar, wordt gedurende dat jaar meer uitgegeven.&#8217;
Semantische ingrepen, praktische maatregelen. Maar zullen we de psychologie van de recessie ooit zodanig doorgronden en leren bespelen dat een recessie kan worden vermeden? De emotie-econoom: &#8216;Ik zie het helaas niet gebeuren.&#8217;

Sarah Meuleman

Sussen of blussen?

Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview