De Nederlandse film / Poolshoogte in vier scènes

Scène 1 De screentest

‘Ooo, dit heb ik zo gemist…’ De blonde actrice nadert met theatraal trillende onderlip de wang van haar tegenspeler. Op de achtergrond weeklaagt een jazzy liedje: ‘More than you know…’. We zijn in een Hollandse huiskamer, eind jaren twintig. De vrijgevochten Rika koestert een heimelijke passie voor haar Surinaamse huurder. Later zullen ze een zoon krijgen die ze Sonny Boy noemen. Maar vandaag aarzelt Rika. Geschrokken van zoveel intimiteit doet ze abrupt een stap naar achter. Ze roept zijn naam: ‘Waldemar?’

Cut! En we zijn weer in Amsterdam, 2008. In een kale kamer met een paar filmlampen en een camera. Bij Kemna Casting, het grootste castingbureau van Nederland. Vandaag worden de screentests gehouden voor de verfilming van het boek Sonny Boy van Annejet van der Zijl. Regisseur Maria Peters is voor haar hoofdrol op zoek naar een oudere vrouw. Wat dat oud betreft, dat valt nogal mee. De crème de la crème van Nederlandse actrices rond de dertig komt voorbij. Hadewijch Minis, een van de vijftien Rika’s, veegt de gespeelde tranen van haar wangen. Maria Peters knikt: ‘Dat was heel aardig. Maar het moment van aantrekkingskracht mag iets langer duren. Nog een keer.’ Actie!

Peters kent het klappen van de zweep. Met haar echtgenoot Dave Schram en met Hans Pos begon ze het productiebedrijf Shooting Star. Ze is een van de best verkopende filmregisseurs in Nederland, met populaire kinderfilms op haar naam als De tasjesdief, Kruimeltje en Pietje Bell. Tussen 1994 en 2007 trok zij met het haar toegekende subsidiegeld drieënhalf miljoen bezoekers naar de bioscoop; dat komt neer op nog geen veertig cent subsidie per kaartje. Ter vergelijking: Eddy Terstall kostte de overheid zo’n drie euro per stoel, de jonge filmmaakster Dana Nechustan meer dan achttien euro.

Filmen is duur. Enkele jaren geleden beloonde de overheid particuliere investeerders in de Nederlandse film nog met een belastingvoordeel. Vorig jaar is die maatregel teruggedraaid en werd een korte opleving van de industrie in de kiem gesmoord. De particuliere investeerder is gevlogen. Wat rest, is het krappe ‘potje’ van het Nederlands Fonds voor de Film. Peters: ‘Bekende regisseurs als ikzelf, maar ook Dick Maas en Robert Jan Westdijk, mogen van het fonds elke vijf jaar één film maken. Dat zullen ze niet expliciet toegeven, maar zo werkt het wel. Je mag als regisseur de fraaiste scripts indienen, je krijgt pas weer een film gemaakt als jij aan de beurt bent.’ En als je film gemaakt wordt, ga je natuurlijk voor die grote acteur. Peters: ‘Je wilt het beste voor de film. Ja, dan kies je toch egoïstisch. Niet het onbekende talent, maar de grotere naam. Ook voor de opbrengst van je film is het belangrijk.’ Want de Nederlandse bioscoopbezoeker loopt doorgaans niet warm voor eigen films. Peters: ‘Onze buurlanden weten eigen films veel beter te stimuleren. In Frankrijk worden bioscopen gedwongen een bepaald aantal Franse films te programmeren. Daar is volgens mij helemaal niets mis mee. Hoe moeten we anders tegen de astronomische budgetten van de Amerikanen opboksen? Amerika blaast ons weg. De Nederlandse film verdient bescherming.’

Bij castingbureaus als Kemna Casting strijden acteurs voor de schaarse filmrollen die Nederland te bieden heeft. Op een plastic stoel, met script op schoot, wacht Rifka Lodeizen geduldig haar half uurtje screentest af. Natuurlijk is ze zenuwachtig: ‘Hier wordt mijn toekomst gemaakt.’ Het is haar zesde casting dit jaar. Maar soms heeft ze er wel vier per maand. Lodeizen doet niet aan theater: dit is haar bestaan. Filmactrice in Nederland. Kan dat? Lodeizen: ‘Tot nu toe wel. Maar ik ben inmiddels vijfendertig. En hoe ouder je wordt, hoe schaarser de rollen. Natuurlijk hoop ik dat ze tot in de eeuwigheid alleen maar Rifka willen.’ Ze lacht wat zuur. ‘Maar ik realiseer me dat het niet zo werkt. En ik mag niet klagen: ik heb het leuk gehad. Straks wil ik het moment voor zijn dat ze me niet meer moeten.’

Scène 2 De caster

Locatie: een kille witte ruimte met twee bureaus en een bankstel. Het kantoor van Janusz Gosschalk, de nieuwe baas van Kemna Casting. Een jaar geleden nam hij het stokje over van zijn oom Job. Janusz Gosschalk is negenentwintig. Hij is onopvallend gekleed in vier grijstinten en heeft een smal sjaaltje quasi-nonchalant om de hals geslagen. Het is een van zijn eerste interviews als nieuwe baas. Lenig duikt hij in een stoel, zijn tengere vingers ineengestrengeld. Hij kijkt de journalist geconcentreerd aan.

De journalist: ‘Hoe word je een goed filmcaster?’

De caster: ‘Door een kameleon te zijn. Je moet kunnen invoelen wat voor soort film iemand wil maken. Kijk, elke film wil een specifiek publiek aanspreken. Casting is daartoe een middel. Een duidelijk herkenbaar actrice als Katja Schuurman komt niet in elke film tot haar recht; acteurs met verschillende achtergronden komen voor andere rollen en films in aanmerking.’

De journalist: ‘Casten is dus altijd typecasten?’

De caster: ‘Je gaat gewoon voor het beste: dat kan de beste acteur zijn, de bekendste acteur, maar ook de acteur die de beste klik heeft met een medespeler of een regisseur.’

De journalist: ‘Hoe ver gaat een Nederlandse acteur tegenwoordig voor een mooie rol?’

De caster (plagerig glimlachje): ‘Er zijn veel acteurs en relatief weinig films. Maar al die wilde casting couch-verhalen zijn zwaar overdreven.’

De journalist: ‘Sorry: castingcouch?’ (wijst naar het beige tweepersoonsbankje waarvan het versleten velours in lange slierten over de zitting hangt)

De caster (lacht): ‘Ja, maar die bank staat hier al sinds Kemna’s tijd!’

De journalist: ‘In de jaren zeventig en tachtig kon Hans Kemna als casting director een stempel op films drukken door middel van casting. Tegenwoordig lijken producenten en marketingmachines zich steeds nadrukkelijker met de acteurskeuze te bemoeien. Klopt dat?’

De caster (schuift op de stoel, duidelijk op zijn hoede): ‘Ik merk dat de producent steeds bewuster omgaat met de keuze van acteurs en de marketingwaarde die daaraan vast zit. De roep om succesvolle films wordt steeds luider. Omdat we weten dat het kán. Omdat films als Costa! en Alles is liefde hebben bewezen dat je met Nederlandse films wel degelijk mensen naar de bioscoop kunt trekken.’

De journalist: ‘Is dat de reden waarom in films steeds weer dezelfde bekende gezichten voorbij komen?’

De caster (fronst): ‘Onze lol als castingbureau is natuurlijk om zoveel mogelijk nieuwe mensen te introduceren. Als je een minder bekend iemand geknipt vindt voor een rol, maar een regisseur of producent ziet dat anders, dan is dat jammer. Maar je kunt geen ijzer met handen breken. Je moet je verplaatsen in de regisseur. Die maakt eens in de paar jaar een film en vindt het een eer om daarvoor met Carice van Houten te werken. Volkomen begrijpelijk, niet?’

De journalist: ‘En nu het belastingvoordeel voor investeringen in film is opgeschort, worden weer minder Nederlandse films gemaakt.’

De caster: ‘Uit eigen zak wordt hier in Nederland nauwelijks gefinancierd. Daarvoor zijn de opbrengsten te onzeker. Bij een film als Alles is liefde weet je zeker: de eerste honderdduizend kijkers komen wel. Maar dan? Dat antwoord is afhankelijk van de kwaliteit van de film en dus risicovol voor particuliere investeerders. In de Verenigde Staten wordt bij het casten van een acteur precies uitgerekend hoeveel mensen er voor die specifieke acteur naar de bios gaan en hoeveel opbrengsten daar tegenover staan. Al Pacino, Robert de Niro, Jack Nicholson: ze hebben een cijfer achter hun naam. Voor de investeerder een kwestie van de rekenmachine erbij halen en de winst uittellen. Zoiets is Nederland vreemd. Nederlandse bioscoopbezoekers komen niet voor een acteur.’

De journalist: ‘We lopen niet warm voor de nieuwe Carice of de laatste Fedja?’

De caster: ‘Job Gosschalk zei ooit: “Het Nederlandse koningshuis, dát zijn onze sterren.” Niet dat je Willem-Alexander in een film moet zetten, maar geloof me: iedereen zou gaan!’

De journalist: ‘Of wat ook werkt: soapsterren, presentatoren, populaire zangers en charismatische sporters op het witte doek.’

De caster: ‘Filmacteurs en soapsterren leven niet langer in twee werelden. Theater is de bakermat van het acteren; dat staat voor ons buiten kijf. In een soap kun je het eerste half jaar groeien als acteur, maar dan houdt het op. Dan hik je toch aan tegen die ene schamele take die je krijgt. Zeker, met soapsterren kun je scoren. Of met televisiesterren als Paul de Leeuw, André van Duin, Wendy van Dijk: dat zijn publiekstrekkers. Wij bij Kemna geloven in de mix tussen commerciële en minder commerciële namen. Noem het een kruisbestuiving. Daan Schuurmans naast Halina Reijn in Polleke: dat levert een prettige mix op. Dat schuren van verschillende acteervelden is spannend voor de kijker en goed voor de kijkcijfers. Je spreekt er een groter publiek mee aan.’

De journalist: ‘Dus: nauwelijks nieuw talent, maar nieuwe combinaties. Waar is het lef gebleven om een nieuw gezicht te introduceren? Zo is Monique van de Ven toch ook begonnen.’

De caster (klemt zijn handen om de stoelrand): ‘Waar jij het over hebt, het recyclen van steeds dezelfde acteurs, dat was vijf jaar geleden aan de hand. Het had te maken met het volwassen worden van de Nederlandse filmcultuur.’

De journalist: ‘Die inmiddels volwassen is?’

De caster: ‘Tja. Een filmcultuur heeft sterren nodig. Die zijn er niet echt. Dat is jammer. Anderzijds zie ik ons hier niet zitten met rekenmachientjes, zoals in Amerika. Daarvoor is dit land simpelweg te klein. Als je moet concurreren met de peperdure nieuwe Batman, verlies je altijd.’

Scène 3 De Nestor

Locatie: een woonkamer in een statig Amsterdams grachtenpand. De hoge wanden van de kamer zijn bezaaid met kunstfoto’s. Soms een boom of vergezicht, maar opvallend veel schaars gekleed mannelijk moois. Staand op de houten vloer een meisje dat de muur niet heeft gehaald: de haren losjes wapperend, een zinderend mooi gezicht. Het is actrice Monique van de Ven, door de lens van Paul Huf. Hier woont haar ontdekker: de acteur die het niet veel verder schopte dan een ridderlijk bijrolletje in Floris, maar in zijn eentje het casten in Nederland tot kunst verhief. Hans Kemna is klein, kalend, nadert de zeventig, maar kleedt zich als twintiger: glimmend Adidas-jasje en kekke gympies met gouden letters. Een bank met een diepe doorzitkuil. Daarin: de journalist. Daarnaast: een Gouden Kalf.

De Nestor: ‘Het beste aan casten is dat je iemand kunt ontdekken en hem of haar een zetje kunt geven richting roem. Casting directors zijn zelf niet beroemd, maar wel verdomd belangrijk. Ze verdienen ook een Gouden Kalf. In 2005 kreeg ik er eentje.’ (wijst naar het beeldje naast de bank en glundert) ‘Mijn Gouden Kalf.’

De journalist: ‘In hoeverre speelt smaak een rol bij het casten?’

De Nestor (gooit met gevoel voor drama de handen in de lucht): ‘Lieve schat, casten is een vrrrre-se-lijk subjectief vak! Wie ik een interessant acteur vind, kun jij dodelijk saai vinden. Ik zeg altijd: als acteur moet je talent hebben en een flinke dosis geluk. Op het juiste moment de juiste uitstraling hebben.’

De journalist: ‘Hoe is het volgens u met de Nederlandse film gesteld?’

De Nestor: ‘Niet goed. Noem mij een recente Nederlandse film waar je van ondersteboven was?’ (In plechtige stilte wordt nagedacht.) ‘Dat zegt toch alles? De romantische komedie Alles is liefde was een geslaagde exercitie in zijn soort. Maar verder? Er worden te weinig goede scripts geschreven. Maar er wordt ook verkeerd gecast. Neem de film Zomerhitte; een commercieel succes, maar neergesabeld door de critici. Waarom? Onder andere: de verkeerde hoofdrol. Ik had Maartje Remmers, een beeldig jong talent, gekozen in de rol van Kathleen. Maar de producenten gingen voor televisiester Sophie Hilbrand. Commercieel gezien begrijp ik hun keuze. Maar Hilbrand is zeker niet de betere actrice.’

De journalist: ‘Ik begreep dat hockeyspeelster Fatima Moreiro de Melo is langsgekomen voor een screentest. Marco Borsato gaat straks ergens een hoofdrol spelen. Is acteren geen ambacht?’

De Nestor: ‘Jazeker, acteren is een vak. Maar als je een film maakt, krijg je te maken met meer belangen dan louter artistieke. Knopen moeten snel worden doorgehakt en steeds meer mensen hebben inspraak. Vroeger overlegde je als casting director met de regisseur en de producent. En denk maar niet dat ik het laatste woord had. Ook toen lag de definitieve beslissing bij de producent. Tegenwoordig moet je ook luisteren naar de geldschieters, die natuurlijk liever een publiekstrekker in de hoofdrol zien. Uiteindelijk draait het in de film om geld. Misschien is dat altijd wel zo geweest.’

De journalist: ‘Moeten we niet op zoek naar een Nederlandse variant van het Amerikaanse sterrensysteem? Een beetje meer glamour en grandeur?’

De Nestor: (schudt meewarig het hoofd): ‘In Nederland? Uitgesloten. Nederland heeft geen filmcultuur.’ (schrikt van zijn eigen woorden) ‘Het zij zo. Er zijn te weinig goede scenario’s en te weinig bijzondere regisseurs. Er wordt nauwelijks in geïnvesteerd. Bovendien heeft het Nederlandse publiek te weinig respect voor haar acteurs. In Frankrijk worden er voor sterren als Catherine Deneuve speciaal scripts geschreven. Of Deneuve belt een producent op en zegt: “Ik heb dit boekje gelezen en die rol wil ik spelen,” Zoiets moet Monique van de Ven hier niet proberen. Geen schijn van kans. Hier worden zelfs geen rollen geschreven voor mensen boven de vijftig. Jonge mensen willen in de bioscoop jonge mensen zien. Het klinkt wrang, maar het is de waarheid.’

De journalist: ‘Nederland heeft een bar filmsterrenklimaat?’

De Nestor: ‘De Nederlander is te weinig geïnteresseerd in de Nederlandse film. En ik heb geen flauw idee hoe we dat zouden moeten veranderen. Daarom zeg ik tegen actrices als Carice van Houten: ga naar Hollywood en wacht daar naast de telefoon net zo lang tot je een goede rol krijgt aangeboden.’

De journalist: ‘En dan is het land weer een filmster armer.’

De Nestor (schudt de schouders): ‘Ach, schat, als Carice in Amerika groot is, zal ze hier heus nog wel eens een filmpje komen doen.’

Scene 4 De sterren

‘Het zij zo.’ Jeroen Krabbé zit aan de keukentafel van zijn atelier. Als er al een groep acteurs is die het begrip ‘Nederlandse filmster’ benadert, dan is Krabbé zeker een van hen. De acteur die groot werd in films van Paul Verhoeven, die het eind jaren tachtig in zijn thuisland voor gezien hield en een carrière opbouwde buiten de grenzen. Die smaalt: ‘Ik had het helemaal gehad hier. Altijd maar neergesabeld worden door de media. Wist je dat mijn rol in De vierde man bij de première lauw is ontvangen? En wat lees ik vandaag in een bespreking van diezelfde film: “De vierde man met een ijzersterke rol van Jeroen Krabbé.” Daar moet je dan twintig jaar op wachten. Nee, dan zoek ik mijn heil ergens anders.’

Hij is niet te spreken over het huidige Nederlandse filmklimaat. Krabbé: ‘Het is teveel McDonald’s geworden. Het witte scherm wordt bevolkt door soapies die nog geen drie zinnen achter elkaar kunnen zeggen. Ik vind het zó vreselijk. Ik ga niet meer naar Nederlandse films en ik zie bij mijn collega’s hetzelfde gebeuren.’

Waar gaat het heen als zelfs de Nederlandse acteur geen Nederlandse films meer ziet? Krabbé: ‘Geen idee. Paul Verhoeven, die maakte goede films. Mensen stonden twintig jaar geleden in de rij om zijn films te zien. En toch moest hij telkens weer met nederig opgeheven datzelfde traject bij de fondsen door. Dat brak hem op. Dus is hij naar Amerika vertrokken en zakte de boel hier als een pudding in mekaar.’

Was de Nederlandse filmindustrie Krabbé en Verhoeven te min? ‘Ach kom, Nederland hééft geen filmindustrie. Enkele jaren geleden, met het fiscale voordeel voor investeerders: toen bruiste het weer. Maar dat is allemaal teruggedraaid. In Nederland worden per jaar zo’n dertig films gemaakt. In Frankrijk ligt dat rond de tweehonderddertig; natuurlijk komen dan de beste films bovendrijven. Hier is het alsof je geblinddoekt een pijltje op een dartbord gooit: de kans dat je in de roos zit, is wat… één op een miljoen?’

Zo’n blinddoek kan flink verlammend werken. ‘Nederlandse films lijken te veel op elkaar,’ vindt acteur Egbert Jan Weber. ‘Het subsidiegeld gaat naar scripts van dertien-in-een-dozijn. Experimentele scripts maken geen kans, want dat durven de producenten niet aan. Lef, dat hebben we nodig, om te vernieuwen en rare truuks uit te halen!’

Actrice Linda van Dyck valt hem bij: ‘Er heerst op dit moment een zekere creatieve monddoodheid. Er zijn zeker experimentele films, maar nog vaker wordt gedacht in formats en doelgroepen. Alles moet op voorhand vastliggen en dat komt een film niet ten goede. Ik vind dat elke filmmaker zijn of haar eigen noodzaak moet vinden en een eigen stempel moet durven te zetten. Dat geldt zowel voor de arthousefilms als de blockbusters. We staren ons blind op Amerika en vinden het aartsmoeilijk te geloven dat wij ook zo goed zijn.’ Maar als de Nederlander zélf niet gelooft in de Nederlandse filmcultuur, dan is het toch een hopeloze zaak? Van Dyck: ‘Onzin, ik ben niet van plan op te geven. Er komt een periode waarin de mentaliteit verandert en als het hoofd het denkt te kunnen, komen de benen vanzelf.’

Sinds enige tijd onderneemt Nederland verwoede pogingen om de eigen filmcultuur te definieren: de canons schieten als paddestoelen uit de grond en en binnenkort wordt de ‘grootste Nederlandse filmster aller tijden’ gekozen. Krabbé, hoofdschuddend: ‘Nederland hééft geen filmsterren, want er zijn geen films om die sterren in te laten spelen. Je hebt acteurs die een periode lang veel gevraagd worden: dan duikt ineens Monique van de Ven in elke film op. Een paar jaar later is het weer iemand anders. Je bent hier als acteur zo snel uitgekakt. Neem Maryam Hassouni: een práchtige actrice. Wist je dat zij na haar Emmy Award nauwelijks aanbiedingen heeft gekregen? Dat is toch niet te geloven!’

‘Belabberd.’ Acteur Huub Stapel denkt met weemoed terug aan vroegere filmtijden: ‘Vijftien jaar geleden golden twee miljoen bioscoopbezoekers nog als een flop. Nu krijgt een film bij honderdduizend bezoekers al zo’n, wat is het… gouden theezakje? Dat is toch absurd? We zouden meer ambitie moeten tonen. Dat we een klein land zijn, hoeft niets te betekenen. In een land als Denemarken bloeit de filmindustrie. En waarom? Omdat de Denen wel naar hun eigen films gaan.’ Actrice Monique van de Ven bevestigt het verhaal: ‘Koesteren, koesteren, koesteren, daar draait het om. Het publiek moet zijn acteurs en films omarmen.’

Maar het kan ook anders. Jeroen Krabbé regisseerde twee speelfilms waarvoor hij Engelstalige acteurs castte. Goed voor de afzetmarkt, jammer voor de Nederlandse acteur? Krabbé: ‘Dat is anders gegaan. Voor Left Luggage had ik de hele tijd Isabella Rossellini in mijn achterhoofd. Bij The Discovery of Heaven was dat Stephen Fry. Dan heb je een Engelssprekende hoofdrol en ja, dan moet de rest ook wel in het Engels.’

Filmacteur Daniël Boissevain heeft er geen goed woord voor over: ‘Heeft hij het geld bij mekaar om een film te maken en wat doet hij? Hij gaat met Engelse acteurs werken! Met Nederlands geld een buitenlandse film maken. Dat is toch te gek voor woorden.’ Maar gevraagd naar de laatste Nederlandstalige film die hij zelf zag, moet hij lang nadenken. Boissevain, met verontschuldigende glimlach: ‘Ik kijk nauwelijks Nederlandse films. Maar weet je wat het is: in Amerika léven de films veel meer. Nederland kent dat niet: die buzz, die glamour.’

‘Ach, wij zijn een land van boeren, van doe maar gewoon.’ Carice van Houten zucht. ‘Toen ik de hoofdrol in Zwartboek ging spelen, stond Paul Verhoeven erop dat ik tijdens de opnamen een eigen trailer kreeg. Ik vond zoiets volkomen overbodig. Maar ik kreeg de trailer en het heeft me geholpen. Tussen twee scènes door kon ik me terugtrekken. Dat gaf me de energie en de rust om die rol neer te zetten zoals Paul het wilde.’ Sinds ze geproefd heeft van wat het buitenland de filmacteur kan bieden, heeft ze besloten Nederland te verlaten: ‘Ik heb eraan geroken en ik wil niet anders meer. In het buitenland word je als acteur met egards behandeld. Je wordt er serieus genomen, beschermd en gerespecteerd. Zo kom je tot grote prestaties. Hier staat een acteur op zijn vijftigste nog met een zelf gesmeerd boterhammetje op de set. Dat gáát toch niet!’

Styling Heleen Out

Visagie Ed Tijsen@Angelique Hoorn

Fotografie-Assistentie Mounir Raji & Hans Guldemond

Postproductie Dog Post Production

Met dank aan no6 Studio’s

Verkoopinformatie van filmsterren reportage op pagina 64

Suit Supply 020-4713362

Raak 020-4211324

Wolford 073-6928692

Fratelli Rossetti 00 32 9 2822157

Blush 020-3428080

Hugo Boss 020-6556000

Calvin Klein 0168-356900

Ray Ban 023-5232800

Shoebaloo 020-6712210

Mexx 0416-567649

British Indigo 035-5395500

Armani 020-4711121

Herzog 020-6273114

The English Hatter 020-6234781

Monique Collignon 020-4708787

Maison de Bonneterie 020-5313400

www.swarovski.com

www.sieger.com

Jan Taminiau via Spice Pr 020-4891031