VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

<div class="lead">De alleskunner die redelijkheid predikt</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De homoseksuele ex-predikant en Eerste Kamerlid voor GroenLinks Ruard Ganzevoort zoekt het radicale midden. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hoogleraar praktische theologie, ex-predikant, Eerste Kamerlid voor GroenLinks, hoteleigenaar en fanatiek blogger en twitteraar &#8211; Ruard Ganzevoort (46) is het allemaal. En in al zijn hoedanigheden predikt hij redelijkheid, dwars tegen polarisatie in. In zijn kamer op de Vrije Universiteit vertelt hij over zijn ambivalente verhouding met religie. Toen hij een relatie kreeg met een man verloor hij zijn predikantstitel: een pijnlijke gebeurtenis. Toch veroordeelt hij het antihomostandpunt van de orthodoxe kerken niet. &#8216;De nare, onaangename kanten van religie horen er ook bij. Ze geven de aanhangers het besef dat het geloof echt ergens over gaat.&#8217;
Tegenwoordig probeert Ganzevoort onder streng religieuzen het gesprek over homoseksualiteit op gang te brengen. Dit doet hij op een tegendraadse manier, namelijk gematigd. &#8216;Ik wil niet homo- of christenbashen, dat vind ik te makkelijk. De visie van een organisatie als Different, die zegt homo&#8217;s te genezen van hun seksuele voorkeur, moet bestreden worden. Maar de felheid waarmee dat nu gebeurt vind ik veel te ver gaan. Ook ideeën die dwars tegen mijn gevoel ingaan, mogen bestaan.&#8217; In 2010 verscheen Adam en Evert. De spanning tussen kerk en homoseksualiteit, dat Ganzevoort schreef met twee anderen. In het boek staan verhalen over homoseksuele jongeren uit orthodox-protestantse en evangelische kringen naast paragrafen over homoseksualiteit in de Bijbel. De aanpak is nieuw: &#8216;Er zijn veel boeken over het onderwerp die bij voorbaat voor of tegen homoseksualiteit zijn, en voor of tegen het geloof. Wij laten zien hoe er in orthodoxe kerken over homoseksualiteit wordt gedacht. Hoe kun je, als streng gelovige, zo zorgvuldig mogelijk met homoseksuelen omgaan? Die vraag proberen wij te beantwoorden.&#8217; En dat helpt, zegt Ganzevoort. &#8216;Ook in orthodoxe kringen zie je mensen toegroeien naar het idee dat homoseksualiteit geen ziekte is.&#8217;
Ruimte voor pedofielen Ook op andere gebieden valt Ganzevoort op door zijn gematigdheid, die soms juist leidt tot controversiële standpunten. Zo zijn radicale imams wat hem betreft welkom: &#8216;We leven in een plurale samenleving en daar zullen we het mee moeten doen. In die pluraliteit leven ook mensen die ver van ons af staan.&#8217; Nog opvallender: tijdens de discussie over de pedofielenvereniging Martijn nam Ganzevoort het op voor de pedofielen. Het is een illusie om te denken dat we alle gevaar kunnen buitensluiten, zegt hij. Maar het meeste misbruik wordt niet gepleegd door pedofielen, en de meeste pedofielen begaan geen strafbare feiten. &#8216;In plaats van een heksenjacht te houden, zouden we moeten werken aan praktische oplossingen, bijvoorbeeld buddyprojecten. Seksueel misbruik blijft onaanvaardbaar, maar we moeten in de samenleving ook ruimte maken voor pedofielen.&#8217; Sinds afgelopen juni is Ganzevoort Eerste Kamerlid voor GroenLinks. Voor een vrijzinnig theoloog is het een spannende tijd in de politiek. Juist het afgelopen jaar heeft religie, in de gedaanten van de weigerambtenaar, de religieuze slacht en het passief stemrecht voor SGP-vrouwen, volop in de publieke belangstelling gestaan. In alle gevallen gaat het om de vraag tot welke hoogte de staat mag inbreken in de vrijheid van godsdienst. In debatten hierover staan steevast de gelovige en de liberaal tegenover elkaar, waarbij de eerste hamert op pluralisme en godsdienstvrijheid, en de tweede op de rechten van het individu.
Heel precies kijken Van de meeste politici valt op voorhand te bepalen welke positie zij zullen innemen; zo niet bij Ganzevoort. Kiezen voor het ene grondrecht boven het andere is lastig en pijnlijk, en de afweging moet elke keer opnieuw gemaakt worden, benadrukt hij. De overheid moet bepalen of het individu binnen de religieuze groep zo veel schade ondervindt dat ingrijpen in de vrijheid van godsdienst gerechtvaardigd is. Zo is Ganzevoort vóór het verbieden van de weigerambtenaar is, maar tegen het verbod op ritueel slachten. Een duidelijke mening over de SGP-vrouwen, over wie de Hoge Raad besliste dat zij zich verkiesbaar moeten kunnen stellen, heeft hij nog niet. &#8216;Je moet heel precies kijken naar welke rechten er potentieel worden geschonden. Aan de ene kant die van vrouwen binnen de SGP en aan de andere kant die van een politieke organisatie. Maar als de overheid helemaal niets zou doen, dan zou ik denken: er ligt niet voor niks een rechterlijke uitspraak.&#8217;Ganzevoort voelt zich thuis in de Eerste Kamer. Hier kan hij eindelijk invloed uitoefenen op de politieke besluitvorming. &#8216;Ik voel nu meer dan ooit de urgentie. Het klimaat in ons land wordt beïnvloed door populisme, partijen die anderen uitsluiten, polarisatie tussen bevolkingsgroepen. Er moet een ander verhaal komen, van toekomst, hoop, compassie, van visie op samenleven, in plaats van op uitsluiten.&#8217; De komende jaren wil hij, in de politiek en daarbuiten, vooral proberen een wijs mens te zijn. Want dat is helemaal geen vanzelfsprekendheid. &#8216;Wijsheid is niet iets wat je hebt, maar iets wat je constant moet bevechten.&#8217;
</div>
<figure id="post-57917 media-57917" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/01/9806937a-182a-4cf9-a2a0-1a695503e11c_Veeneman-RuardGanzevoort_preview1.jpg" alt="" border=" /></figure>

Floor Rusman

Ruard Ganzevoort

Economie / J.M. Keynes en F. A. Hayek
Economen zijn overal. Ze worden naar radio, krant of televisie gesleept om het heden en de toekomst te duiden. Dat ze in de regel volstrekt tegengestelde dingen zeggen, doet niets af aan hun aura. Het gezag van &#8216;de wetenschapper&#8217; mag in verval zijn, de econoom heeft daarover niets te klagen. De populariteit van het vakgebied blijkt ook uit de recente belangstelling voor wat &#8216;het debat van de eeuw&#8217; is gaan heten: dat tussen de economen John Maynard Keynes en Friedrich August Hayek in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. Zij belichamen de klassieke tegenstelling tussen overheidsingrijpen en vrije markt, en bieden mensen de gelegenheid een kamp te kiezen. Zo circuleren op internet twee filmpjes, samen vierenhalf miljoen keer bekeken, waarin Keynes en Hayek (gespeeld door mensen die een beetje op ze lijken) een rap battle houden. In de commentaren op de filmpjes gaan mensen met elkaar in discussie over wie er gelijk had.
Yo Keynes
Hoe fanatiek de navolgers zijn, bleek ook toen de London School of Economics afgelopen juli een debat organiseerde tussen Keynes- en Hayek-aanhangers. Het anderhalf uur durende spektakel is te bekijken op YouTube. De debatleider, aan zijn gefrons en geknik te zien op de hand van Hayek, vraagt het publiek om partij te kiezen door &#8216;Yo Keynes!&#8217; of &#8216;Yo Hayek!&#8217; te roepen. Voor de optie &#8216;Yo neither!&#8217; kiest niemand. Vervolgens vliegen vier economen elkaar in de haren met verwijten en metaforen. Hoogleraar economie George Selgin antwoordde op de vraag of Hayek een oplossing te bieden heeft voor de huidige crisis: &#8216;Hayek heeft gewaarschuwd voor wat er gebeurt als de centrale bank de rente verlaagt, en nu wordt er geklaagd dat hij geen oplossing heeft. Het is alsof iemand boos wordt dat je zijn kater niet kunt verhelpen, terwijl je hem had gewaarschuwd voor de drank.&#8217;
Labour-econoom Duncan Weldon slaat terug met een eigen medische beeldspraak. &#8216;Als je kiespijn hebt, wil je dan naar dokter Keynes, die een oplossing voor je zoekt, of geef je de voorkeur aan dokter Hayek, die zegt: &#8220;Je had überhaupt geen kiespijn moeten krijgen, maar maak je geen zorgen, je rottende kiezen vallen er vanzelf uit.&#8221;&#8216; De deelnemers komen allemaal met hun eigen cijfers en bewijzen, die door de tegenstanders simpelweg niet worden geaccepteerd. De keynes­ianen beweren dat het catastrofaal was geweest als overheden in 2008 de banken niet hadden gered. De hayekianen zeggen het tegenovergestelde: de &#8216;slechte&#8217; banken hadden moeten vallen, de markt zou wanbeleid nooit belonen. En ook over het effect van Obama&#8217;s stimulus van 787 miljard dollar in 2008 is men het vurig oneens. Het blijkt moeilijk discussiëren: we kunnen niet terugspoelen naar 2008 en de geschiedenis op een andere manier overdoen. Het debat blijft een tenniswedstrijd. Keynes-biograaf Robert Skidelsky: &#8216;Ik heb geen bewijzen dat bezuinigen de economie helpt.&#8217; Filosoof en Hayek-aanhanger Jamie Whyte: &#8216;U wilt dat de overheid geld uitgeeft om groei te stimuleren, terwijl is aangetoond dat dit niet werkt!&#8217; Skidelsky: &#8216;Overheidsingrijpen tijdens de New Deal heeft de economie uit het slop getrokken!&#8217; Selgin: &#8216;Uit historisch onderzoek blijkt dat de economie zich pas herstelde toen Truman de New Deal opdoekte.&#8217;
Tja. Wat moet de leek hiervan denken? Heeft het wel zin om Keynes en Hayek tegenover elkaar te zetten? In het nieuwe boek van de Britse journalist Nicholas Wapshott, die eerder een biografie schreef over Margaret Thatcher, worden veel van de tegenstellingen genuanceerd. Hoewel de titel (Keynes Hayek. The Clash That Defined Modern Economics) suggereert dat de economen gelijkwaardige tegenstanders waren, zegt de auteur zelf in een interview dat het &#8216;appels met peren vergelijken&#8217; is. Hayek is bekender geworden met zijn politieke filosofie dan met zijn economische theorieën: die laatste &#8216;doorstaan de elektriciteitstest niet&#8217;. Het huidige debat wordt dan ook gevoerd, in de woorden van Wapshott, tussen de economie van Keynes en de politiek van Hayek.
Optimist
Wapshott beschrijft in zijn boek hoe de ideeën van John Maynard Keynes (1883-1946) voor een groot deel werden gevormd door karakter (optimistisch), opleiding en historische omstandigheden (een hoge werkloosheid). Hij studeerde aan Cambridge, het thuishonk van de interventionistische economie. Na zijn afstuderen kreeg Keynes hoge posten als adviseur van de regering en bij de Treasury. &#8216;Keynes had de optimistische visie,&#8217; aldus Wapshott, &#8216;dat het leven niet zo zwaar hoefde te zijn, als de machthebbers maar de juiste beslissingen zouden nemen.&#8217; De werkloosheid die Groot-Brittannië teisterde in de vroege jaren twintig kon volgens hem worden verholpen door een actieve overheid. Die moest in tijden van crisis de economie stimuleren door de rente te verlagen en te investeren in grote projecten, zoals infrastructuur of woningbouw. De werkgelegenheid die hierdoor zou ontstaan, zou leiden tot meer consumptie en minder uitgaven aan sociale voorzieningen. De overheid kon zich zo een weg uit de crisis spenderen en de eventuele schulden later, als het weer goed ging, terugbetalen.
Keynes&#8217; onorthodoxe ideeën werden met verbazing en ongeloof ontvangen door mede-economen en politici. Het gemak waarmee hij sprak over het maken van schulden stuitte op weerstand in een tijd die nog werd gedomineerd door de klassieke economie. Maar dat veranderde door de depressie en de gigantische werkloosheid die volgden op de beurskrach van 1929. De Amerikaanse president Roosevelt nam allerlei maatregelen die als keynesiaans kunnen worden gezien. En na de Tweede Wereldoorlog werd de hele westerse economie naar keynesiaans recept ingericht. De grote econoom overleed in 1946, hij kon de zegetocht van zijn ideeën in de jaren vijftig en zestig zelf niet meer meemaken.
32 triljoen mark
De flamboyante dandy Keynes leek qua voorkomen in niets op de stugge, introverte Friedrich von Hayek, wiens matige sociale vaardigheden werden benadrukt door een vet Duits accent. Hayek (de &#8216;von&#8217; verdween in de loop van zijn leven) groeide op in Oostenrijk en diende tijdens de Eerste Wereldoorlog in het leger. Na de oorlog was hij in Wenen getuige van de hyperinflatie die de hele middenstand om zeep hielp. Voor een paar schoenen dat in 1913 nog twaalf mark kostte, moest de Oostenrijker tien jaar later 32 triljoen mark neertellen. Het spaargeld van de familie Hayek was niets meer waard. Hayek, wiens ambtenarensalaris keurig werd aangepast aan de inflatie, kreeg tweehonderd salarisverhogingen in acht maanden. Door deze belevenissen ging hij inflatie zien als het grootste kwaad in de economie &#8211; meer dan werkloosheid. In de jaren twintig studeerde hij bij de Oostenrijkse vrijemarkteconoom Ludwig von Mises, waarna hij in 1931 als tegenhanger van Keynes werd binnengehaald aan de London School of Economics. Keynes en Hayek, die gaandeweg goede vrienden werden, discussieerden in brieven en tijdschriften over de rol die de overheid zou moeten hebben in het stimuleren van de economie. Volgens Hayek zouden renteverlagingen leiden tot inflatie en zouden overheidsinvesteringen inefficiënt zijn en zorgen voor onnodige publieke schulden. Uiteindelijk waren het economische omstandigheden die een tijdelijke winnaar aanwezen. De depressie van de jaren dertig dreef de meeste economen en politici in de richting van Keynes en zeker na de Tweede Wereldoorlog werden de ideeën van Hayek verdrongen naar de periferie. Zelf begon hij toen weg te bewegen van de pure economie. In 1944 publiceerde hij The Road to Serfdom, een politiek-filosofisch werk waarin hij waarschuwde voor de gevaren van een grote overheid. Het werd het pamflet van de conservatieve beweging in Amerika en het vestigde Hayeks reputatie als een tegenstander van overheidsinterventie. Maar het zou nog dertig jaar duren voor Hayek brede erkenning kreeg. In de jaren vijftig en zestig, een tijd van ongeremde voorspoed en een uitdijende overheid, werd Hayek door de meeste mensen gezien als een reactionaire zuurpruim. Pas in de tweede helft van de jaren zeventig, toen de economische groei stokte, werd The Road to Serfdom opgepakt en bejubeld. Met onder de fans Ronald Reagan en Margaret Thatcher. Het tijdperk van Keynes kwam ten einde en Hayek, die inmiddels klinisch depressief was, werd een ster.
De bodem uit de wereld
Keynes en Hayek waren in veel opzichten elkaars tegenpolen, maar het zijn toch vooral hun volgelingen geweest die van hun meningsverschil de &#8216;clash&#8217; hebben gemaakt. De manier waarop Keynes en Hayek nu worden gepresenteerd in politiek en media is een simplificatie van hun werkelijke standpunten. De twee denkers zijn eigenlijk, zoals Wapshott in het eerder genoemde interview al aangaf, moeilijk met elkaar te vergelijken. Keynes was een briljante econoom met totaal nieuwe ideeën over hoe de economie werkt. Zijn hoofdwerk, The General Theory of Employment, Interest and Money, is decennialang vrijwel overal ter wereld richtinggevend geweest voor het conjunctuur- en werkgelegenheidsbeleid. Hayek heeft nooit een economisch werk geschreven dat zich wat wetenschappelijke reputatie betreft kon meten met The General Theory. Als econoom is hij veel minder invloedrijk geweest dan Keynes. Toen hij werd aangenomen aan de University of Chicago mocht hij daar komen werken aan de faculteit Committee on Social Thought, niet aan de economische faculteit. Zelfs mensen die zijn politieke ideeën deelden, waren geen bewonderaars van zijn economische theorieën. De vrijemarkteconoom Milton Friedman, die Hayeks oeuvre (op The Road to Serfdom na) &#8216;onleesbaar&#8217; vond, was het bijvoorbeeld oneens met diens overtuiging dat de overheid in tijden van crisis niets moet doen. Friedman noemde het &#8216;schadelijk&#8217; om &#8216;de bodem uit de wereld te laten vallen&#8217;. Het populaire The Road to Serfdom overschaduwde op den duur Hayeks economische denken. Dat concludeert ook New York Times-columnist en Nobelprijswinnaar Paul Krugman, die onlangs in een column schreef dat &#8217;the Hayek thing&#8217; meer over politiek gaat dan over economie. &#8216;Zonder The Road to Serfdom &#8211; en de manier waarop dat boek is gebruikt om de welvaartsstaat te bestrijden &#8211; zou niemand praten over zijn ideeën over de conjunctuurcyclus.&#8217; Keynes, op zijn beurt, heeft nooit een boek geschreven als The Road to Serfdom. Had hij dat wel gedaan, dan was de discussie minder asymmetrisch geweest. Hayek-aanhangers verwijten Keynes en zijn volgelingen nu vaak cryptosocialisten te zijn, terwijl Keynes in werkelijkheid grote bewondering had voor Hayeks ideeën over vrijheid. In een brief aan Hayek schreef hij, na het lezen van The Road to Serfdom: &#8216;Ik vind het een groots boek. We hebben allemaal veel reden je dankbaar te zijn voor het zo prachtig verwoorden van wat zo nodig gezegd moest worden. Je zult niet verwachten dat ik alle economische dicta uit het boek accepteer. Maar moreel en filosofisch ben ik het eens met bijna alles uit het boek; en niet alleen ben ik het ermee eens, ik ben het er ten diepste mee eens.&#8217;
Reactie op het socialisme
Dit citaat verwoordt de andere nuance uit Wapshotts boek. Niet alleen is de vergelijking vaak lastig en asymmetrisch, ook was er op sommige punten geen groot verschil tussen de denkbeelden van Keynes en Hayek. Ze formuleerden hun theorieën deels in reactie op het socialisme dat in de jaren dertig aan populariteit won. Beiden wilden het kapitalisme redden. Hayek deed dat door in The Road to Serfdom te wijzen op de gevaren van overheidsingrijpen; Keynes door maatregelen voor te stellen die het socialisme overbodig zouden maken. Ook in hun ideeën over de rol van de staat waren de verschillen minder groot dan vaak wordt aangenomen. Keynes waarschuwde bijvoorbeeld voor een te roekeloze schuldenopbouw. In tijden van economische depressie was de overheid geoorloofd zich in de schulden te steken om de economie op gang te helpen, maar in hoogconjunctuur moest ze terughoudend zijn en de schulden terugbetalen. Om deze reden was hij dan ook kritisch over Roosevelts New Deal. En Hayek, aan de andere kant, was niet de rigide libertair die je zou verwachten op basis van de titel The Road to Serfdom. De overheid had volgens hem een taak in het bieden van een sociaal vangnet en er waren zelfs gevallen denkbaar waarin ze werkloosheid mocht bestrijden &#8211; zolang de vrije handel maar niet werd bedreigd. Ook in de praktijk zijn vergelijkingen tussen Keynes en Hayek lastig te maken. In het tweede deel van zijn boek laat Wapshott zien dat er in Amerika altijd een groot verschil is geweest tussen de retoriek en het beleid van een regering. Het beste voorbeeld is Ronald Reagan. Deze president, aan wie de meeste Amerikanen nog altijd met warme gevoelens terugdenken, zei een groot fan te zijn van Hayek. In sommige opzichten leek hij inderdaad een echte hayekiaan te zijn. De rente werd verhoogd en de belastingen verlaagd, waardoor de inflatie afnam en de economie groeide. Maar in andere opzichten voerde hij een Keynesiaans beleid. Hij leende geld dat hij investeerde in defensie, waardoor de overheidsschuld gigantisch groeide. De econoom John Kenneth Galbraith noemde het achteraf &#8216;onvrijwillig, anoniem keynesianisme&#8217;.
Allemaal Oostenrijkers
Een echte rehabilitatie van Keynes leek er te komen in 2008, toen George W. Bush typisch Keynesiaanse maatregelen nam. Op dat moment waren er weinig protesten. In de woorden van de Amerikaanse journalist John Cassidy: &#8216;We waren allemaal keynesianen, en we wisten het &#8211; voor gedurende ongeveer vijf minuten.&#8217; Want toen Obama kort na zijn aantreden zijn stimuleringsplan bekendmaakte, zwol het protest alweer aan. Een jaar later maakte de Tea Party furore door een terugkeer naar hayekiaanse soberheid te bepleiten. De polarisatie was compleet.
Inmiddels is het kiezen voor Keynes of Hayek, zeker in de Amerikaanse politiek, uitgegroeid tot het doen van een geloofsbelijdenis. Tea Party-icoon en Republikeins presidentskandidaat Ron Paul zei onlangs in een speech te hopen dat we binnenkort &#8216;allemaal Oostenrijkers zijn&#8217; &#8211; verwijzend naar het bekende gezegde dat we nu allemaal keynesianen zijn. Linkse opiniemakers en economen roepen juist dat het tijd wordt voor de terugkeer van Keynes. Niet voor niets heet het nieuwste boek van Robert Skidelsky Keynes. De terugkeer van de meester. Keynes en Hayek zouden het tragikomisch vinden dat hun ideeën tot orthodoxie zijn verheven. Keynes was, in de woorden van zijn biograaf Skidelsky, een &#8216;kwikzilverachtige&#8217; denker die speelde met ideeën en vaak van mening veranderde. Zijn Treatise on Money uit 1930 was al door de snelheid van zijn geest achterhaald tegen de tijd dat het werd gepubliceerd. Hayek wees er in zijn Nobelprijs-speech uit 1974 op dat economen zich bewust moesten zijn van hun nederigheid. &#8216;Het schijnt mij toe dat het onvermogen van economen om succesvol beleid te ontwerpen, samenhangt met hun neiging zo nauwkeurig mogelijk de procedures van de natuurwetenschappen te volgen &#8211; een onderneming die in ons vakgebied tot grote fouten kan leiden.&#8217; Een economische theorie stop je niet in de deeltjesversneller; het is voor een groot deel trial and error.
Nicholas Wapshott, ‘Keynes Hayek. The Clash That Defined Modern Economics’, W.W. Norton &#038; Company, 382 p.

Redders van het kapitalisme

Interview Ruard Ganzevoort
Hoogleraar praktische theologie, ex-predikant, Eerste Kamerlid voor GroenLinks, hoteleigenaar en fanatiek blogger en twitteraar &#8211; Ruard Ganzevoort (46) is het allemaal. En in al zijn hoedanigheden predikt hij redelijkheid, dwars tegen polarisatie in. In zijn kamer op de Vrije Universiteit vertelt hij over zijn ambivalente verhouding met religie. Toen hij een relatie kreeg met een man verloor hij zijn predikantstitel: een pijnlijke gebeurtenis. Toch veroordeelt hij het antihomostandpunt van de orthodoxe kerken niet. &#8216;De nare, onaangename kanten van religie horen er ook bij. Ze geven de aanhangers het besef dat het geloof echt ergens over gaat.&#8217;
Tegenwoordig probeert Ganzevoort onder streng religieuzen het gesprek over homoseksualiteit op gang te brengen. Dit doet hij op een tegendraadse manier, namelijk gematigd. &#8216;Ik wil niet homo- of christenbashen, dat vind ik te makkelijk. De visie van een organisatie als Different, die zegt homo&#8217;s te genezen van hun seksuele voorkeur, moet bestreden worden. Maar de felheid waarmee dat nu gebeurt vind ik veel te ver gaan. Ook ideeën die dwars tegen mijn gevoel ingaan, mogen bestaan.&#8217; In 2010 verscheen Adam en Evert. De spanning tussen kerk en homoseksualiteit, dat Ganzevoort schreef met twee anderen. In het boek staan verhalen over homoseksuele jongeren uit orthodox-protestantse en evangelische kringen naast paragrafen over homoseksualiteit in de Bijbel. De aanpak is nieuw: &#8216;Er zijn veel boeken over het onderwerp die bij voorbaat voor of tegen homoseksualiteit zijn, en voor of tegen het geloof. Wij laten zien hoe er in orthodoxe kerken over homoseksualiteit wordt gedacht. Hoe kun je, als streng gelovige, zo zorgvuldig mogelijk met homoseksuelen omgaan? Die vraag proberen wij te beantwoorden.&#8217; En dat helpt, zegt Ganzevoort. &#8216;Ook in orthodoxe kringen zie je mensen toegroeien naar het idee dat homoseksualiteit geen ziekte is.&#8217;
Ruimte voor pedofielen
Ook op andere gebieden valt Ganzevoort op door zijn gematigdheid, die soms juist leidt tot controversiële standpunten. Zo zijn radicale imams wat hem betreft welkom: &#8216;We leven in een plurale samenleving en daar zullen we het mee moeten doen. In die pluraliteit leven ook mensen die ver van ons af staan.&#8217; Nog opvallender: tijdens de discussie over de pedofielenvereniging Martijn nam Ganzevoort het op voor de pedofielen. Het is een illusie om te denken dat we alle gevaar kunnen buitensluiten, zegt hij. Maar het meeste misbruik wordt niet gepleegd door pedofielen, en de meeste pedofielen begaan geen strafbare feiten. &#8216;In plaats van een heksenjacht te houden, zouden we moeten werken aan praktische oplossingen, bijvoorbeeld buddyprojecten. Seksueel misbruik blijft onaanvaardbaar, maar we moeten in de samenleving ook ruimte maken voor pedofielen.&#8217; Sinds afgelopen juni is Ganzevoort Eerste Kamerlid voor GroenLinks. Voor een vrijzinnig theoloog is het een spannende tijd in de politiek. Juist het afgelopen jaar heeft religie, in de gedaanten van de weigerambtenaar, de religieuze slacht en het passief stemrecht voor SGP-vrouwen, volop in de publieke belangstelling gestaan. In alle gevallen gaat het om de vraag tot welke hoogte de staat mag inbreken in de vrijheid van godsdienst. In debatten hierover staan steevast de gelovige en de liberaal tegenover elkaar, waarbij de eerste hamert op pluralisme en godsdienstvrijheid, en de tweede op de rechten van het individu.
Heel precies kijken
Van de meeste politici valt op voorhand te bepalen welke positie zij zullen innemen; zo niet bij Ganzevoort. Kiezen voor het ene grondrecht boven het andere is lastig en pijnlijk, en de afweging moet elke keer opnieuw gemaakt worden, benadrukt hij. De overheid moet bepalen of het individu binnen de religieuze groep zo veel schade ondervindt dat ingrijpen in de vrijheid van godsdienst gerechtvaardigd is. Zo is Ganzevoort vóór het verbieden van de weigerambtenaar is, maar tegen het verbod op ritueel slachten. Een duidelijke mening over de SGP-vrouwen, over wie de Hoge Raad besliste dat zij zich verkiesbaar moeten kunnen stellen, heeft hij nog niet. &#8216;Je moet heel precies kijken naar welke rechten er potentieel worden geschonden. Aan de ene kant die van vrouwen binnen de SGP en aan de andere kant die van een politieke organisatie. Maar als de overheid helemaal niets zou doen, dan zou ik denken: er ligt niet voor niks een rechterlijke uitspraak.&#8217;Ganzevoort voelt zich thuis in de Eerste Kamer. Hier kan hij eindelijk invloed uitoefenen op de politieke besluitvorming. &#8216;Ik voel nu meer dan ooit de urgentie. Het klimaat in ons land wordt beïnvloed door populisme, partijen die anderen uitsluiten, polarisatie tussen bevolkingsgroepen. Er moet een ander verhaal komen, van toekomst, hoop, compassie, van visie op samenleven, in plaats van op uitsluiten.&#8217; De komende jaren wil hij, in de politiek en daarbuiten, vooral proberen een wijs mens te zijn. Want dat is helemaal geen vanzelfsprekendheid. &#8216;Wijsheid is niet iets wat je hebt, maar iets wat je constant moet bevechten.&#8217;
Nieuwe perspectieven
21 Nederlanders die de blik kantelen
De natuurkundige die Einstein van zijn voetstuk durft te stoten is geniaal of gek. De advocaat die met een longontsteking in de rechtszaal blijft vechten voor de slachtoffers van gifgasaanvallen is een idealist die nooit opgeeft of heeft te veel Amerikaanse rechtbankdrama&#8217;s gekeken. De drieëndertigjarige europarlementariër die Europa&#8217;s Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken wil afzetten, is een briljant politiek talent of verblind door overmoed. De Marokkaanse rapper die vergeten Nederlandse volkszangers op een schild hijst, zet het hitsige integratiedebat prachtig op zijn kop of is een irritante aandachtszoeker.
In dit nummer presenteren wij eenentwintig dwarsdenkers. Of ze nu hemelbestormers of relschoppers zijn, zij zetten het debat op scherp. Ze durven tegen de stroom in te roeien en trekken zich niets aan van hoe het hoort. Ze kantelen de blik en laten een andere werkelijkheid zien. Ze verschansen zich niet in studeerkamers, maar maken hun tegendraadse ideeën en overtuigingen waar. Of ze de wereld echt zullen veranderen, kan alleen de toekomst uitwijzen. Maar ze proberen het tenminste.
Vorig jaar stelde VN voor het eerst een gezelschap dwarsdenkers voor. Hebben zij hun eretitel waargemaakt? Niet allemaal. Het VVD-Kamerlid Jeanine Hennis die aankondigde de liberale beginselen nooit te zullen verkwanselen, is ingekapseld in de gedoogconstructie en heeft dwarsheid ingeruild voor fractiediscipline. Maar Paul Polman van Unilever sleepte recent de titel Topman van het Jaar 2011 in de wacht, precies om de reden waarom VN hem verkoos: zijn durf duurzaamheid tot hart van zijn multinational te maken. Het bekoorde ons dan weer minder dat de man die zei dat de wereld niet in een financiële maar een ethische crisis verkeert afgelopen april moest bekennen dat zijn bedrijf verboden prijsafspraken had gemaakt. De &#8216;laatste socialist&#8217; Hans Spekman heeft het intussen tot partijvoorzitter van de PvdA geschopt. Toch heeft hij vooralsnog niet weten te voorkomen dat de kiezer die zijn gedachtegoed deelt, naar de SP overloopt. De Vlaamse hoofdredacteur Peter Vandermeersch van NRC Handelsblad heeft er voor gezorgd dat de oplage tegen het tij in stijgt. Wel brengt hij nog steeds menig columnist en lezer tot razernij met zijn buiging naar de commercie.
We bedoelen maar: een beetje dwarsdenker wekt irritatie én bewondering op. Ook dit jaar discussieerden de redacteuren van Vrij Nederland verhit over wie de geuzennaam verdient. &#8216;Job Cohen, die zich niet tot populist heeft laten omvormen door Haagse mannetjesmakers,&#8217; vond de een. &#8216;Eva Jinek, de topjournaliste die grote risico&#8217;s neemt door met &#8220;maffiamaatje&#8221; Moszkowicz in bed te duiken en naar Wakker Nederland te vertrekken om daar gewoon een goed programma te maken,&#8217; zei een ander. In de komende pagina&#8217;s vindt u het gezelschap waar we geheel ondemocratisch op uit zijn gekomen. Als u denkt dat we fatale fouten hebben gemaakt of prachtige exemplaren van de soort hebben gemist, horen we het graag.
Reacties en suggesties zijn van harte welkom op redactie@vn.nl. Maurits Martijn en Tomas Vanheste

De alleskunner die redelijkheid predikt; DWARSDENKERS

Thijs Niemantsverdriet

Harry Lensink

Maurits Martijn

Sophie Derkzen

Annemiek Leclaire

Eva Schram

Stem links, koop wiet en bak appeltaart

&#8216;Het dieptepunt van 2011 was toch wel het Mauro-debat. Het is me niet gelukt om de druk zo op te voeren dat hij en jongeren zoals hij een verblijfsvergunning krijgen. Ik zal nooit vergeten dat hij na afloop van het debat huilend wegliep. De uitspraak van Mirjam Sterk dat er waarschijnlijk meer mogelijk was geweest als de media er niet zoveel aandacht aan hadden besteed, vind ik moeilijk. Wat ze eigenlijk zegt is: in een achterkamer was het wel gelukt. Terwijl ik denk dat het af en toe gewoon nodig is om met een individueel geval het systeem ter discussie te stellen.
Ik was teleurgesteld in Ferrier en Koppejan. De CDA-fractieleden hadden de indruk gewekt dat ze een oplossing voor die jongen gingen vinden, maar dat hebben ze niet gedaan. De strijd is wat mij betreft nog niet gestreden. Ik ben nu druk bezig met een buitenparlementaire actie voor een kinderpardon én voor strengere en kortere procedures in de toekomst. Ik wil mensen van buiten de Kamer erachter krijgen, ook PVV-stemmers, en het ziet ernaar uit dat dat lukt. Ik slaag er steeds beter in om mijn eigen verhaal te vertellen en dat dwingend op de agenda te zetten. Een voorbeeld daarvan, dat ik zie als mijn hoogtepunt van het afgelopen jaar, is mijn &#8216;Final Fatwa&#8217;. Daarmee bedoelde ik niet dat ik tegen fatwa&#8217;s ben, maar dat moslims ook zelf kritisch moeten nadenken over de islam. Waarom zou de opvatting van een geestelijke zwaarder moeten wegen dan die van een gewone moslim? Het schreeuwende schorriemorrie dat laatst het islamdebat in De Balie verstoorde, toonde het belang aan van deze discussie. En de zaal was niet geïntimideerd, een meisje met een hoofddoek ging zelfs op een stoel staan schreeuwen. Binnenkort wil ik een debat organiseren over bepaalde spraakmakende verzen in de Koran. Ik ga hier zeker mee door, juist nu moet het debat hierover plaatsvinden.&#8217;

Het jaar van Tofik Dibi, Tweede Kamerlid voor GroenLinks

<div class="lead">&#8216;Ik was teleurgesteld in Ferrier en Koppejan&#8217;</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Het dieptepunt van 2011 was toch wel het Mauro-debat. Het is me niet gelukt om de druk zo op te voeren dat hij en jongeren zoals hij een verblijfsvergunning krijgen. Ik zal nooit vergeten dat hij na afloop van het debat huilend wegliep. De uitspraak van Mirjam Sterk dat er waarschijnlijk meer mogelijk was geweest als de media er niet zoveel aandacht aan hadden besteed, vind ik moeilijk. Wat ze eigenlijk zegt is: in een achterkamer was het wel gelukt. Terwijl ik denk dat het af en toe gewoon nodig is om met een individueel geval het systeem ter discussie te stellen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ik was teleurgesteld in Ferrier en Koppejan. De CDA-fractieleden hadden de indruk gewekt dat ze een oplossing voor die jongen gingen vinden, maar dat hebben ze niet gedaan. De strijd is wat mij betreft nog niet gestreden. Ik ben nu druk bezig met een buitenparlementaire actie voor een kinderpardon én voor strengere en kortere procedures in de toekomst. Ik wil mensen van buiten de Kamer erachter krijgen, ook PVV-stemmers, en het ziet ernaar uit dat dat lukt. Ik slaag er steeds beter in om mijn eigen verhaal te vertellen en dat dwingend op de agenda te zetten. Een voorbeeld daarvan, dat ik zie als mijn hoogtepunt van het afgelopen jaar, is mijn &#8216;Final Fatwa&#8217;. Daarmee bedoelde ik niet dat ik tegen fatwa&#8217;s ben, maar dat moslims ook zelf kritisch moeten nadenken over de islam. Waarom zou de opvatting van een geestelijke zwaarder moeten wegen dan die van een gewone moslim? Het schreeuwende schorriemorrie dat laatst het islamdebat in De Balie verstoorde, toonde het belang aan van deze discussie. En de zaal was niet geïntimideerd, een meisje met een hoofddoek ging zelfs op een stoel staan schreeuwen. Binnenkort wil ik een debat organiseren over bepaalde spraakmakende verzen in de Koran. Ik ga hier zeker mee door, juist nu moet het debat hierover plaatsvinden.&#8217; 
Foto: HH
</div>

<div class="lead">In het Occupy-bolwerk in Amsterdam spelen ook de basisproblemen van de samenleving.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het is zaterdag 3 december, het weekend voor Sinterklaas. Rond het Beurs­plein heerst chaos: mensen marcheren richting de Kal­ver­straat en zitten vast in de draaideur van de Bijenkorf. Maar in de grote tent voor het Beurscafé denkt men aan andere dingen. De bezetters van Occupy Amsterdam houden een extra vergadering, dit keer met burgemeester Van der Laan erbij. Er moet onderhandeld worden over het voortbestaan van het kamp. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Van der Laan, die na wat opstartproblemen goed weet om te gaan met de ‘human microphone’, zegt een fruitmand in de vergadering te willen zetten: ‘Sommige vruchtjes willen jullie, andere wil ik. Ik wil graag dat jullie veranderen van een camping in een plein met goed georganiseerde dagactiviteiten. Er mag een tent staan op een kwart van het plein, daarin mogen een paar mensen slapen die nodig zijn voor de beveiliging. De anderen mogen slapen op de Zuidas. In ruil gaan wij het riool repareren, dagelijks het vuilnis ophalen en jullie helpen met verhuizen.’ 
De onderhandelingen worden enkele keren verstoord door een dissidente man (‘Ik heb de burgemeester niet gekozen!’) en een luidruchtige dakloze met een bezemsteel, maar ze worden door het collectief vlug het zwijgen opgelegd. Voor algehele consensus is nu te weinig tijd. 
Toen Vrij Nederland ruim een maand geleden een etmaal op het Beursplein doorbracht, waren veel Occupy’ers hoopvol over het ‘democratische experiment’ dat daar al weken gaande was. Door politici werden zij, zo luidde de klacht, niet gerepresenteerd; in de vrijstaat naast de Bijenkorf hadden ze zeggenschap over hun eigen leven. Nu de bezetting op haar einde lijkt te lopen, is het tijd om de balans op te maken. Wat is er geworden van het democratische experiment? De embryonale samenleving van Occu­py is de laatste weken vastgelegd door een groep kunstenaars die aan de rand van het plein bivakkeert in een groene legertent. De groep, Artists in Occupy, is een initiatief van vijf kunstenaars: Jonas Staal, Klaas van Gorkum, Iratxe Jaio, Elke Uitentuis en Wouter Osterholt. Inmiddels zijn ze uitgebreid tot een collectief van ongeveer dertig kunstenaars, musici, filosofen, economen, politicologen, sociologen en ontwerpers die regelmatig slapen in de tent. Daar­naast kwamen, volgens Van Gorkum, een paar honderd mensen langs om te luisteren naar een lezing of deel te nemen aan de dagelijkse leesgroep. Hij heeft kritiek op kunstenaars in andere Occupy-steden zoals New York. ‘Daar hielden ze een veiling van hun eigen kunstwerken; de helft van de opbrengst ging naar Occupy. Maar je moet Occupy niet als podium gebruiken om je eigen kunstwerken te vertonen. Wij willen kunst functioneler toepassen.’
Sinds twee weken vinden er ‘hoorzittingen’ plaats in de groene tent. Eén Occupy’er wordt een uur lang ondervraagd door vier kunstenaars; een notulist en een camera leggen het gesprek vast. De gesprekken gaan over de idealen van de demonstranten, maar ook over praktische zaken als het openen van een Occupy-bankrekening. Initiatiefnemer Van Gorkum legt uit hoe hij op het idee kwam: ‘Ik ben geïnspireerd door het Russell Tribunaal, dat tijdens de Vietnamoorlog onderzocht of de Verenigde Staten oorlogsmisdaden hadden begaan. Het had natuurlijk geen juridische consequenties, maar het beïnvloedde wel de publieke opinie. Dat kan ook een politiek machtsmiddel zijn. Wij verzamelen de getuigenissen van de mensen op dit plein.’ De gesprekken hebben daarnaast als doel ‘deze les in democratie te documenteren’. ‘De hoorzittingen zijn een vergrootglas op het proces van democratisering. Je legt alles bloot, ook de pijnpunten. De Occupy’ers zijn positief over de gesprekken. Het heeft ook een therapeutische functie: mensen zijn moe en wij luisteren naar ze.’ Uiteindelijk wil Van Gorkum een compilatie maken van de twintig gesprekken en die op internet zetten. ‘We leven in een WikiLeaks-tijd: we willen mensen toegang geven tot de kennis die hier vergaard is.’ 
Filosoof en econoom René Mahieu, onderdeel van de groep van dertig, is vooral geïnteresseerd in de sociale interactie op het plein. ‘We krijgen niet vaak de kans om Hobbes in de praktijk te zien. Hoe werkt een organisatie als mensen structuurloos beginnen? Al snel blijkt dat ook hier machtsverschillen ontstaan.’ Occupy lijkt volgens hem sprekend op de echte samenleving. ‘De General Assembly is net als de Tweede Kamer, en de peacekeepers hebben dezelfde dilemma’s als de politie. Alle problemen hier zijn een reflectie van wat er in de echte wereld speelt, maar dan in een lachspiegel.’ 
En inderdaad, de basisproblemen van de samenleving spelen ook bij Occupy. Al snel werd het Beursplein een vrijhaven voor verslaafden en daklozen die op de gratis keuken afkwamen. In één van de tenten werd zelfs een bordeel uitgebaat, zo vertelde een van de Occupy’ers in een hoorzitting. Om de orde te bewaken werden ‘peacekeepers’ in het leven geroepen, de politieagenten van Occupy. Mensen werpen zich hiervoor op als vrijwilliger en lijken het als een uitdaging te zien om relschoppers tot bedaren te brengen zonder met wapeninzet te kunnen dreigen. Maar na zeven weken zijn er ook discussies over de rol van deze officieuze politie. Van Gorkum: ‘De peacekeepers hebben een paar tentjes verwijderd van mensen die voor te veel overlast zorgden. Dat was een traumatische ervaring, een daad van agressie. Er is door de General Assembly lang vergaderd over een oplossing. Nu moeten peacekeepers elke dag in de GA een rapport uitbrengen over wat er de nacht ervoor is gebeurd. Er werd ook geopperd dat er een rechtbank zou komen, maar daarover kwam geen consensus.’
Het hoofd van de peacekeepers is inmiddels al bij een hoorzitting geweest, waar hij uitlegde wat hij doet om te mediëren tussen vechtende partijen: rustig praten, geintjes maken, open vragen stellen en niet rennen. Ja, er gaan wel eens dingen mis, geeft hij toe: maar dat is menselijk en moet tijdens de dagelijkse evaluatie besproken worden. Als een peacekeeper echt over de schreef is gegaan, wordt ‘de samenwerking opgezegd’. 
Minder positief over de Occupy-politie is de ex-peacekeeper die nu de ‘Luisterwerkgroep’ heeft opgezet. Hij wil geen peacekeeper zijn, maar een peacemaker: iedereen hoort erbij en ook met de daklozen, verslaafden en relschoppers moet rustig gepraat worden. Wegsturen is geen optie: Occupy moet het juist anders doen dan de samenleving daarbuiten. Op het forum van Artists in Occupy krijgt hij bijval. ‘Als we mensen gaan wegsturen, veranderen we in dat waartegen we vechten,’ wordt er geschreven, en: ‘Op deze manier worden we de 98%.’ René Mahieu vindt het een belangrijke discussie: ‘Het gaat om de vraag wat het betekent om een politieagent te zijn.’ Van Gorkum: ‘Ben je fascistisch bezig als je mensen van het kamp verwijdert? En hebben wij het mandaat om onze medekampbewoners weg te sturen? De kwestie van de daklozen is een van de basisvragen in onze samenleving.’
De beslissing om ordeverstoorders van het kamp te verwijderen, werd genomen in een General Assembly waarbij niet iedereen aanwezig was. De leider van de Luistergroep uitte in de hoorzitting zijn zorgen over het democratisch gehalte van deze vergadering. De participatiegraad is te laag, zo zei hij daar: een bereikte consensus wordt niet gedeeld door het hele kamp. Mahieu: ‘De politieke processen hier hebben dezelfde problemen als die in de landelijke politiek. Hoeveel steun je krijgt is afhankelijk van hoe je het voorstel framet; intelligente sprekers kunnen dat makkelijk manipuleren. Daarbij zie je ook hier achterkamertjes opkomen Werk­groe­pen nemen veel beslissingen die in de GA niet worden tegengesproken.’ 
Hoewel het consensusmodel ertoe leidt dat de vergaderingen uren duren en de wereldproblematiek weinig aan bod komt, is er nog geen roep om een nieuwe politieke vorm. Mahieu: ‘Er was laatst wel een vergadering van de GA-moderators waarin zij een discussie voerden over of we naar consensus-1 moeten, of naar 90% consensus. Maar dat is er niet van gekomen.’ De meeste deelnemers aan de hoorzittingen zijn nog steeds enthousiast over de basisdemocratie. De onvrede met de representatieve democratie zit blijkbaar te diep om al bij de eerste tegenslag te verdwijnen. ‘Ik wil een all-inclusive samenleving,’ vat de leider van de Luister­groep het samen. Ook de in de tent aanwezige kunstenaars zijn optimistisch. ‘Als er niet meteen consensus is, betekent dat niet dat het hele model niet werkt!’ roept Uitentuis. 
Inmiddels is Amsterdam een van de laatste Occupy-bolwerken: in de meeste andere steden, ook in New York, zijn de kampen al door de politie ontruimd. Het uitblijven van politieactie leidt in Amsterdam tot vermoeidheid en lichte onrust. Van Gorkum: ‘Het is een uitputtingsslag, vooral in Nederland omdat we niet ontruimd worden.’ Elke Uitentuis publiceerde eind november een stuk op Joop.nl waarin ze schreef: ‘Na zes weken het Beursplein te hebben bezet, wordt de vraag “Wat als de politie niet komt?” steeds pregnanter.’
Deze week zal blijken of er, zoals Van der Laan wil, een einde komt aan het logeren op het Beursplein. Maar voor de kunstenaars gaat het experiment door. Mahieu: ‘We zijn een schrijfgroep begonnen die teksten gaat maken en publiceren. Naast de theorie moeten we in die teksten ook altijd met een praktisch voorstel komen.’ Van Gorkum: ‘In dit kamp zijn we door bijvoorbeeld de daklozen geconfronteerd met onze idealen. Het is een reality check.’ Hij overweegt de hoorzittingen uit te breiden door ook politici en bankiers te ondervragen. 
Intussen is de vraag wat er voor de andere Occupy’ers van het experiment overblijft als het fysieke kamp verdwijnt. Ongetwijfeld zijn de maanden op het Beursplein voor veel van de deelnemers leerzaam geweest, of ze nu hebben leren koken of politiek bedrijven. Maar zullen Occupy-idealen als consensusdemocratie, geweldloosheid en ‘zorg voor iedereen’ de winter overleven? 
</div>

Het democratisch experiment

Binnenland
Het is zaterdag 3 december, het weekend voor Sinterklaas. Rond het Beursplein heerst chaos: mensen marcheren richting de Kalverstraat en zitten vast in de draaideur van de Bijenkorf. Maar in de grote tent voor het Beurscafé denkt men aan andere dingen. De bezetters van Occupy Amsterdam houden een extra vergadering, dit keer met burgemeester Van der Laan erbij. Er moet onderhandeld worden over het voortbestaan van het kamp. Van der Laan, die na wat opstartproblemen goed weet om te gaan met de &#8216;human microphone&#8217;, zegt een fruitmand in de vergadering te willen zetten: &#8216;Sommige vruchtjes willen jullie, andere wil ik. Ik wil graag dat jullie veranderen van een camping in een plein met goed georganiseerde dagactiviteiten. Er mag een tent staan op een kwart van het plein, daarin mogen een paar mensen slapen die nodig zijn voor de beveiliging. De anderen mogen slapen op de Zuidas. In ruil gaan wij het riool repareren, dagelijks het vuilnis ophalen en jullie helpen met verhuizen.&#8217;
De onderhandelingen worden enkele keren verstoord door een dissidente man (&#8216;Ik heb de burgemeester niet gekozen!&#8217;) en een luidruchtige dakloze met een bezemsteel, maar ze worden door het collectief vlug het zwijgen opgelegd. Voor algehele consensus is nu te weinig tijd.
Toen Vrij Nederland ruim een maand geleden een etmaal op het Beursplein doorbracht, waren veel Occupy&#8217;ers hoopvol over het &#8216;democratische experiment&#8217; dat daar al weken gaande was. Door politici werden zij, zo luidde de klacht, niet gerepresenteerd; in de vrijstaat naast de Bijenkorf hadden ze zeggenschap over hun eigen leven. Nu de bezetting op haar einde lijkt te lopen, is het tijd om de balans op te maken. Wat is er geworden van het democratische experiment?
De embryonale samenleving van Occupy is de laatste weken vastgelegd door een groep kunstenaars die aan de rand van het plein bivakkeert in een groene legertent. De groep, Artists in Occupy, is een initiatief van vijf kunstenaars: Jonas Staal, Klaas van Gorkum, Iratxe Jaio, Elke Uitentuis en Wouter Osterholt. Inmiddels zijn ze uitgebreid tot een collectief van ongeveer dertig kunstenaars, musici, filosofen, economen, politicologen, sociologen en ontwerpers die regelmatig slapen in de tent. Daarnaast kwamen, volgens Van Gorkum, een paar honderd mensen langs om te luisteren naar een lezing of deel te nemen aan de dagelijkse leesgroep. Hij heeft kritiek op kunstenaars in andere Occupy-steden zoals New York. &#8216;Daar hielden ze een veiling van hun eigen kunstwerken; de helft van de opbrengst ging naar Occupy. Maar je moet Occupy niet als podium gebruiken om je eigen kunstwerken te vertonen. Wij willen kunst functioneler toepassen.&#8217;
Sinds twee weken vinden er &#8216;hoorzittingen&#8217; plaats in de groene tent. Eén Occupy&#8217;er wordt een uur lang ondervraagd door vier kunstenaars; een notulist en een camera leggen het gesprek vast. De gesprekken gaan over de idealen van de demonstranten, maar ook over praktische zaken als het openen van een Occupy-bankrekening. Initiatiefnemer Van Gorkum legt uit hoe hij op het idee kwam: &#8216;Ik ben geïnspireerd door het Russell Tribunaal, dat tijdens de Vietnamoorlog onderzocht of de Verenigde Staten oorlogsmisdaden hadden begaan. Het had natuurlijk geen juridische consequenties, maar het beïnvloedde wel de publieke opinie. Dat kan ook een politiek machtsmiddel zijn. Wij verzamelen de getuigenissen van de mensen op dit plein.&#8217; De gesprekken hebben daarnaast als doel &#8216;deze les in democratie te documenteren&#8217;. &#8216;De hoorzittingen zijn een vergrootglas op het proces van democratisering. Je legt alles bloot, ook de pijnpunten. De Occupy&#8217;ers zijn positief over de gesprekken. Het heeft ook een therapeutische functie: mensen zijn moe en wij luisteren naar ze.&#8217; Uiteindelijk wil Van Gorkum een compilatie maken van de twintig gesprekken en die op internet zetten. &#8216;We leven in een WikiLeaks-tijd: we willen mensen toegang geven tot de kennis die hier vergaard is.&#8217;
Filosoof en econoom René Mahieu, onderdeel van de groep van dertig, is vooral geïnteresseerd in de sociale interactie op het plein. &#8216;We krijgen niet vaak de kans om Hobbes in de praktijk te zien. Hoe werkt een organisatie als mensen structuurloos beginnen? Al snel blijkt dat ook hier machtsverschillen ontstaan.&#8217; Occupy lijkt volgens hem sprekend op de echte samenleving. &#8216;De General Assembly is net als de Tweede Kamer, en de peacekeepers hebben dezelfde dilemma&#8217;s als de politie. Alle problemen hier zijn een reflectie van wat er in de echte wereld speelt, maar dan in een lachspiegel.&#8217;
En inderdaad, de basisproblemen van de samenleving spelen ook bij Occupy. Al snel werd het Beursplein een vrijhaven voor verslaafden en daklozen die op de gratis keuken afkwamen. In één van de tenten werd zelfs een bordeel uitgebaat, zo vertelde een van de Occupy&#8217;ers in een hoorzitting. Om de orde te bewaken werden &#8216;peacekeepers&#8217; in het leven geroepen, de politieagenten van Occupy. Mensen werpen zich hiervoor op als vrijwilliger en lijken het als een uitdaging te zien om relschoppers tot bedaren te brengen zonder met wapeninzet te kunnen dreigen. Maar na zeven weken zijn er ook discussies over de rol van deze officieuze politie. Van Gorkum: &#8216;De peacekeepers hebben een paar tentjes verwijderd van mensen die voor te veel overlast zorgden. Dat was een traumatische ervaring, een daad van agressie. Er is door de General Assembly lang vergaderd over een oplossing. Nu moeten peacekeepers elke dag in de GA een rapport uitbrengen over wat er de nacht ervoor is gebeurd. Er werd ook geopperd dat er een rechtbank zou komen, maar daarover kwam geen consensus.&#8217;
Het hoofd van de peacekeepers is inmiddels al bij een hoorzitting geweest, waar hij uitlegde wat hij doet om te mediëren tussen vechtende partijen: rustig praten, geintjes maken, open vragen stellen en niet rennen. Ja, er gaan wel eens dingen mis, geeft hij toe: maar dat is menselijk en moet tijdens de dagelijkse evaluatie besproken worden. Als een peacekeeper echt over de schreef is gegaan, wordt &#8216;de samenwerking opgezegd&#8217;. Minder positief over de Occupy-politie is de ex-peacekeeper die nu de &#8216;Luisterwerkgroep&#8217; heeft opgezet. Hij wil geen peacekeeper zijn, maar een peacemaker: iedereen hoort erbij en ook met de daklozen, verslaafden en relschoppers moet rustig gepraat worden. Wegsturen is geen optie: Occupy moet het juist anders doen dan de samenleving daarbuiten. Op het forum van Artists in Occupy krijgt hij bijval. &#8216;Als we mensen gaan wegsturen, veranderen we in dat waartegen we vechten,&#8217; wordt er geschreven, en: &#8216;Op deze manier worden we de 98%.&#8217; René Mahieu vindt het een belangrijke discussie: &#8216;Het gaat om de vraag wat het betekent om een politieagent te zijn.&#8217; Van Gorkum: &#8216;Ben je fascistisch bezig als je mensen van het kamp verwijdert? En hebben wij het mandaat om onze medekampbewoners weg te sturen? De kwestie van de daklozen is een van de basisvragen in onze samenleving.&#8217;
De beslissing om ordeverstoorders van het kamp te verwijderen, werd genomen in een General Assembly waarbij niet iedereen aanwezig was. De leider van de Luistergroep uitte in de hoorzitting zijn zorgen over het democratisch gehalte van deze vergadering. De participatiegraad is te laag, zo zei hij daar: een bereikte consensus wordt niet gedeeld door het hele kamp. Mahieu: &#8216;De politieke processen hier hebben dezelfde problemen als die in de landelijke politiek. Hoeveel steun je krijgt is afhankelijk van hoe je het voorstel framet; intelligente sprekers kunnen dat makkelijk manipuleren. Daarbij zie je ook hier achterkamertjes opkomen Werkgroepen nemen veel beslissingen die in de GA niet worden tegengesproken.&#8217;
Hoewel het consensusmodel ertoe leidt dat de vergaderingen uren duren en de wereldproblematiek weinig aan bod komt, is er nog geen roep om een nieuwe politieke vorm. Mahieu: &#8216;Er was laatst wel een vergadering van de GA-moderators waarin zij een discussie voerden over of we naar consensus-1 moeten, of naar 90% consensus. Maar dat is er niet van gekomen.&#8217; De meeste deelnemers aan de hoorzittingen zijn nog steeds enthousiast over de basisdemocratie. De onvrede met de representatieve democratie zit blijkbaar te diep om al bij de eerste tegenslag te verdwijnen. &#8216;Ik wil een all-inclusive samenleving,&#8217; vat de leider van de Luistergroep het samen. Ook de in de tent aanwezige kunstenaars zijn optimistisch. &#8216;Als er niet meteen consensus is, betekent dat niet dat het hele model niet werkt!&#8217; roept Uitentuis.
Inmiddels is Amsterdam een van de laatste Occupy-bolwerken: in de meeste andere steden, ook in New York, zijn de kampen al door de politie ontruimd. Het uitblijven van politieactie leidt in Amsterdam tot vermoeidheid en lichte onrust. Van Gorkum: &#8216;Het is een uitputtingsslag, vooral in Nederland omdat we niet ontruimd worden.&#8217; Elke Uitentuis publiceerde eind november een stuk op Joop.nl waarin ze schreef: &#8216;Na zes weken het Beursplein te hebben bezet, wordt de vraag &#8220;Wat als de politie niet komt?&#8221; steeds pregnanter.&#8217;
Deze week zal blijken of er, zoals Van der Laan wil, een einde komt aan het logeren op het Beursplein. Maar voor de kunstenaars gaat het experiment door. Mahieu: &#8216;We zijn een schrijfgroep begonnen die teksten gaat maken en publiceren. Naast de theorie moeten we in die teksten ook altijd met een praktisch voorstel komen.&#8217; Van Gorkum: &#8216;In dit kamp zijn we door bijvoorbeeld de daklozen geconfronteerd met onze idealen. Het is een reality check.&#8217; Hij overweegt de hoorzittingen uit te breiden door ook politici en bankiers te ondervragen. Intussen is de vraag wat er voor de andere Occupy&#8217;ers van het experiment overblijft als het fysieke kamp verdwijnt. Ongetwijfeld zijn de maanden op het Beursplein voor veel van de deelnemers leerzaam geweest, of ze nu hebben leren koken of politiek bedrijven. Maar zullen Occupy-idealen als consensusdemocratie, geweldloosheid en &#8216;zorg voor iedereen&#8217; de winter overleven?

<div class="wpg-element paragraph">
Foreign Affairs heeft <a href="http://www.foreignaffairs.com/features/readinglists/what-to-read-on-iranian-politics" class="normal" title="http://www.foreignaffairs.com/features/readinglists/what-to-read-on-iranian-politics">boekenlijstjes</a> samengesteld over deze onderwerpen. Met angstaanjagende <a href="http://www.foreignaffairs.com/features/readinglists/what-to-read-on-nuclear-proliferation-0" class="normal" title="http://www.foreignaffairs.com/features/readinglists/what-to-read-on-nuclear-proliferation-0">titels</a> als Deadly Arsenals: Nuclear, Biological, and Chemical Threats en Defusing Armageddon: Inside NEST, America’s Secret Nuclear Bomb Squad. Leuk om te lezen tijdens de kerstvakantie. 
</div>

Boekenlijstjes

<div class="wpg-element paragraph">
Integendeel: in <a href="http://visual.ly/strife-and-power-new-middle-east" class="normal" title="http://visual.ly/strife-and-power-new-middle-east">deze infographic</a> wordt hun relatie getypeerd als ‘deep suspicion and hostility’. Alle vijandige verhoudingen tussen landen in het Midden-Oosten worden hier handig weergegeven en van een etiket voorzien: van ‘range of hostility’ tot ‘deep hatred’. In de infographic eronder is de rivaliteit tussen Iran en Saoedi-Arabië verbeeld. 
</div>

Infographic

<div class="wpg-element paragraph">
Tegenstanders van een militaire interventie zeggen vaak sussend dat Iran deze wapens nooit zal inzetten: veel te gevaarlijk. The Wall Street Journal gelooft daar niks van. Iran wordt te vaak als een ‘normale’ staat beschouwd, zegt het; en dat terwijl het land zich meerdere keren van zijn meest geschifte kant heeft laten zien. Zo zei de Iraanse president Ahmadinejad bij herhaling dat de Holocaust nooit heeft plaatsgevonden en dat Israël van de kaart geveegd moet worden. Een regering die zulke taal uitslaat, zal er ook niet voor terugschrikken kernwapens te gebruiken, concludeert de auteur van dit artikel. ‘Soms menen zulke regeringen wat ze zeggen, ook als de rest van de wereld het niet gelooft. De nazi’s meenden het.’ De remedie van The Wall Street Journal? Aanvallen. ‘Geen enkele Amerikaanse president mag zijn opvolger opzadelen met de ramp die een nucleair Iran zou zijn. Een nucleair Iran zou fataal zijn voor meer dan meneer Obama’s nalatenschap.’ Dat is duidelijke taal. 
</div>

Wall Street Journal

<div class="wpg-element paragraph">
Toen hij bij het State Department werkte, leerde hij de ‘10 percent rule’: ‘Het product van de inlichtingendiensten moet 10% van de totale input voor strategische analyses uitmaken. De resterende 90% zijn rapportages van de ambassade en vrij verkrijgbare informatie.’ Amerika haalt haar informatie nu voor het grootste deel uit rapporten van bijvoorbeeld het IAEA en krijgt hierdoor een eenzijdig beeld van de Iraanse binnenlandse politiek. Met Irak is dat ook misgegaan, schrijft Marashi: Amerika sloot in 1991 de Amerikaanse ambassade in Bagdad en moest vervolgens voor informatie vertrouwen op intelligence – met alle gevolgen van dien: ‘In Irak kon de regering-Bush door een te grote afhankelijkheid van spionage en een tekort aan diplomatieke rapportages straffeloos besluiten nemen.’ Diplomatie moet weer een belangrijke rol krijgen. Het wordt nu voorgesteld als een cadeautje aan Iran, terwijl het in het belang is van Amerika zelf. 
</div>

New York Times

<div class="wpg-element paragraph">
De huidige Iraanse machthebbers willen de bom vooral hebben om hun positie in de regio te versterken, schrijven zij, maar dat zal moeilijk worden: Iran is het enige sjiitische land in het Midden-Oosten en zal, wanneer het een kernbom krijgt, de soennitische buren alleen maar steviger in de armen van de Verenigde Staten drukken. Zo bereikt het regime het tegenovergestelde van wat het wil. Ook de andere mogelijke gevaren van een Iraanse kernbom – meer brutaliteit van de door Iran gesteunde islamistische groepen Hamas en Hezbollah; het doorgeven van (kennis voor het maken van) kernwapens aan terroristen en het verkopen van nucleaire brandstof en materialen aan andere staten – worden door Lindsay en Takey genuanceerd. Een Iraanse atoombom brengt onmiskenbaar gevaren met zich mee, zo schrijven zij, maar deze zijn waarschijnlijk beheersbaar – zeker wanneer de Verenigde Staten duidelijk maken dat roekeloze acties bestraft zullen worden. 
</div>

Beheersbaar

<div class="wpg-element paragraph">
Een kernbom kan het begin zijn van een keten aan ongewenste gebeurtenissen, schrijven de drie auteurs. Om een paar angstaanjagende mogelijke gevolgen te noemen: een nucleaire oorlog tussen Iran en Israël, hernieuwde rivaliteit tussen Iran en Saoedi-Arabië, een kernwapenwedloop in het Midden-Oosten en particulieren (terroristen bijvoorbeeld) die de wapens in handen krijgen. Een paar weken geleden schreven de drie een nieuw artikel, waarin zij kort hun argumentatie herhalen. Wie geen tijd of zin heeft om het zestien pagina’s tellende essay te lezen, kan bij dit artikel terecht. 
</div>

Ramp van wereldformaat

<div class="wpg-element paragraph">
Deze en twaalf andere <a href="http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709428" class="normal" title="http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709428">vragen</a> (en antwoorden) heeft de BBC op een rijtje gezet. Op dezelfde site staat een <a href="http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15673941" class="normal" title="http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15673941">filmpje</a> waarin het IAEA-rapport in een paar minuten wordt samengevat.
</div>

Wat staat er in het rapport?

Non-fictie
Voor aantrekkelijke vrouwen is het leven makkelijker dan voor hun seksegenoten die geen aandacht aan hun uiterlijk besteden. Alle vrouwen zouden hun &#8216;erotisch kapitaal&#8217; moeten uitbuiten om hun machtspositie te versterken. Dat zegt de Engelse sociologe Catherine Hakim, hoogleraar aan de London School of Economics, in het onlangs in Engeland verschenen Honey Money. The Power of Erotic Capital. Erotisch kapitaal bestaat volgens Hakim niet alleen uit seksuele aantrekkingskracht, maar ook uit charme, sociale vaardigheden en gevoel voor stijl. Je kunt je erotisch kapitaal dus opwaarderen door highlights in je haar te nemen of je gevoel voor humor te ontwikkelen. Het boek roept in Engeland woedende reacties op, vooral bij vrouwen die denken dat Hakim drie feministische golven ongedaan wil maken.
Dat is niet zo gek. Feministen maken zich al jaren zorgen om het veeleisende vrouwelijke schoonheidsideaal en de gevolgen daarvan voor het zelfbeeld van vrouwen. En dan zegt Hakim &#8211; die zichzelf ziet als een echte vrouwenbevrijder &#8211; dat vrouwen niet de strijd moeten aanbinden met plastisch chirurgen en reclamemakers, maar met hun onverzorgde uiterlijk. &#8216;Er zijn geen lelijke vrouwen, enkel luie vrouwen,&#8217; is haar credo. Doe een make-upcursus.
Waarom zouden vrouwen deze moeite nemen? Zij hebben, zo beweert Hakim, meer erotisch kapitaal dan mannen en zijn ook nog eens in het voordeel door de &#8216;male sex deficit&#8217;. Dit houdt in dat mannen meer seks willen dan vrouwen, waardoor ze permanent seksueel gefrustreerd zijn. Vrouwen zijn in het bezit van de toegang tot seks en zouden volgens Hakim zowel privé als op het werk een betere onderhandelingspositie kunnen krijgen wanneer zij dit voordeel zouden &#8216;uitbuiten&#8217;.
Een interessante gedachte, die wordt ondersteund door een indrukwekkende hoeveelheid cijfermateriaal. Maar hoe gaat het uitbuiten van het erotisch kapitaal in zijn werk? Moeten vrouwen soms halfnaakt op het werk verschijnen? In ruil voor seks eisen dat hun man de auto wast? Nee, op het werk dienen vrouwen vooral aardig, representatief en behulpzaam te zijn. Zolang ze zorgen dat ze er goed uitzien en vooral veel glimlachen, &#8216;zal de wereld teruglachen&#8217;. Veel concreter wordt het niet. En zo blijft Hakim steken bij Sex and the City-achtige observaties over seks en aantrekkingskracht, aanbevelingen die lijken te komen uit een Libelle uit 1950, en het oplaten van merkwaardige proefballonnetjes. Zo suggereert ze dat misdadigers minder kans lopen op recidive wanneer zij na vrijlating een bezoek brengen aan de plastisch chirurg, en dat het geen slecht idee zou zijn om dikke mensen te weren uit ruimtes waar anderen last hebben van hun vetzucht.
Hakim verzet zich tegen de &#8217;traditionele feministen&#8217; omdat zij vrouwen in een slachtofferrol zouden drukken. Haar eigen ideaal van vrouwen als glimlachende, diëtende, sportende en flirtende seksbommen klinkt helaas als een weinig bevrijdend alternatief.
** Catherine Hakim, ‘Honey Money. The Power of Erotic Capital’, Allen Lane, 384 p.