Zijn nieuwe thuis is een land met ‘een cultuur van inspanning en opoffering, waarin dingen niet vanzelfsprekend zijn.’ Totaal anders dan in het decadente,  populistische platte Nederland, vindt Ole Bouman.

Als Ole Bouman vanaf zijn kantoor op de 26ste verdieping naar buiten kijkt, ziet hij in de baai van de Zuid-Chinese miljoenenstad Shenzhen de vissersboten binnenkomen op weg naar de visafslag. De honderden vlekken op het wateroppervlak zijn de bovenkanten van fuikconstructies. Rechts schittert de monding van de Parel Rivier die de Chinese havenstad door verbinding met de Oost-Chinese zee zo’n welvaart heeft gebracht. Container schepen varen uit, mammoettankers meren aan. Aan de overkant, op een uurtje afstand met de veerboot, de skyline van Hongkong.

Pal beneden hem, grenzend aan de baai, heeft hij zicht op een bouwput van vijfentwintigduizend vierkante meter. Hier verrijst, ontworpen door de gerenommeerde Japanse architect Fumihiko Maki, een cultureel centrum dat ook plaats gaat bieden aan het Shekou Design Museum, China’s eerste museum volledig gewijd aan design. Dit museum moet niet alleen het beste Chinese en internationale design gaan verenigen, maar een symbool worden voor het veranderende China.

Op 16 juni 2014 ondertekenden de directie van het Britse Victoria & Albert Museum en de vicepresident van de China Merchants Group (CMG) onder het oog van de Britse premier Cameron en de Chinese premier Li Keqiang in Londen een overeenkomst die een vijfjaarlijkse samenwerking moest beklinken tussen het museum en een van de grootste bedrijven ter wereld. Oprichtingspartner V&A krijgt een eigen zaal en adviseert uitgebreid in museumzaken.

Het was niet toevallig dat tijdens deze middernachtelijke ceremonie in het Foreign & Commonwealth Office in de Britse hoofdstad de hoogste gezagsdragers bijeen waren gekomen. Creativiteit is geld. Nu China’s economische groei afneemt en de productie van goederen steeds meer in nieuwe lagelonenlanden plaatsvindt, wil de Chinese overheid de creatieve industrie een pijler van de economie maken. Design is tegenwoordig een van China’s strategische prioriteiten. Shenzhen, dat in vijfendertig jaar tijd van een vissersdorp uitgroeide tot een vijftien miljoen tellende metropool, kent de laatste jaren een enorme toename aan creatieve ondernemingen die voor de groeiende middenklasse mode, technologie, meubels en huizen ontwerpen. China wil geen land van kopieerders meer zijn, maar eigen waarde toevoegen.

In 2008 werd Shenzhen uitgeroepen tot UNESCO City of Design. Het Shekou Design Museum heeft niet alleen als opdracht dat design een internationaal podium te bieden en de creatieve scene een duw in de rug te geven, maar ook die omwenteling van productie naar creatie te faciliteren. De man die dit moet gaan leiden, is de 54-jarige Ole Bouman, voormalig hoofd van het Nederlands Architectuurinstituut (NAi) in Rotterdam en de laatste jaren in China actief als creatief directeur van de Shenzhen Architectuur Biënnale.

je komt steeds op China uit

China fascineert Bouman al vanaf het begin van zijn loopbaan als architectuurhistoricus. ‘Als je internationaal wilt meedoen, dan moet je weten wat er in China aan de hand is. Als je kansen wilt opsporen als vakbeoefenaar, als je wilt weten hoe het er met de steden voor staat, als je wilt weten wat nieuwe concepten zijn in bestuurlijke vernieuwing, als je wilt weten welke talenten er bij elkaar komen ten behoeve van interessante opgaves; je komt steeds op China uit. De Chinese investeringen, de Chinese toeristen, de Chinese politieke verwikkelingen, de militaire inspiraties, als je alles op een rij zet en echt tot je laat doordringen wat daar gaande is en op welke schaal; dat is een ongekend historische, geo-politieke wending.’

Het is een kwartier wandelen van de rustige moderne laagbouw waar Bouman woont naar de gestroomlijnde zevenendertig verdiepingen tellende wolkenkrabber van CMG. Als de Nederlander van zijn appartement aan de voet van de heuvel de lichtjes dalende weg inzet richting de baai, ziet hij het veranderende China. Hij steekt de boulevards over waar je voor je leven moet rennen omdat auto’s altijd voorgaan, passeert de bouwputten, de restaurants met aquariums buiten en oneindige menukaarten. Hij ziet duizenden mensen de kantoortorens instromen.

Shekou, Shenzhens havendistrict waar Bouman werkt, maakt een transformatie door van een op zware industrie en transport gebaseerde economie naar een vrijhandelszone met financiële en creatieve dienstverlening. Shekou wil geen Piraeus meer zijn, geen Santos (Zuid-Amerika’s grootste haven), Shekou wil Long Beach worden.
De China Merchant Group, die in deze havens zijn wieg heeft staan, ontwikkelt er tegenwoordig hoogwaardige voorzieningen die het leven van expats en toeristen moeten veraangenamen: pretparken, horeca, winkelcentra. Cultuur moet een sleutelelement worden, het moet de middenklasse een beter leven geven.

Die missie is aan Ole Bouman wel besteed. Hij gelooft hartstochtelijk in de vormende krachten van kunst en cultuur op de beschaving van een land. Hij vindt dat architectuur, en welke ontwerpdiscipline dan ook, oplossingen moet bieden voor maatschappelijke vraagstukken, wat niet uitsluit dat die ook esthetisch kunnen zijn. Toen hij in 2007 als directeur van het NAi aantrad, noemde hij de verbinding tussen architectuur en de noden van deze tijd – voedselproductie, duurzame energie, leegstand, sociale cohesie – als speerpunt. Hij is blij nu in China werkzaam te kunnen zijn, een land dat, zoals hij dat uitdrukt, ‘nog schaamteloos een bedoeling heeft met zichzelf’, namelijk de verheffing van het volk dat, nu aan de kwantitatieve, economische groei een eind zal komen, een sprong naar kwaliteit wil gaan maken. ‘Mensen moeten niet zozeer in hun portemonnee zien dat het beter gaat, ze moeten in hun hóófd zien dat het beter gaat. Dan moet je uit een ander vaatje tappen dan alleen maar investeren in de industrie, daar hoort ook cultuur bij. De behoefte van China om zich te profileren als een complete natie is onderdeel van de dynamiek waarin ik ook actief ben.’

perspectiefwisseling

Bouman is een onopvallende man met een iets gekromde houding en gespannen schouders. Hij spreekt beheerst, verspilt geen woorden, laat geen aarzelingen horen, geen zoeken naar de juiste termen. De combinatie van efficiëntie, ernst en eruditie kan een licht intimiderende werking hebben. Er is een zweem van rigiditeit. Een behoefte aan afstand.

Ik ontmoet hem voor het eerst op een winterse februaridag, precies twee jaar voor de opening van het museum in 2017. Boumans thematiek wordt tijdens het kennismakings gesprek onmiddellijk duidelijk. Het is dus niet zo dat hij, als voormalig directeur van het NAi, iets naar China komt brengen vanuit het gecultiveerde Europa, het is eerder zo dat hij in China leert hoe je welvaart kunt gebruiken ter verheffing van culturele idealen, iets wat Nederland totaal ontbeert.

Hij moet nu het onderwerp ‘design’ gaan vormgeven, zo vertelt hij nadat hij in het Amsterdamse Hôtel Droog zijn jas heeft uit gedaan, in ‘een cultuur van inspanning, op offering, waarin dingen niet vanzelfsprekend zijn’. Dat is iets totaal anders dan hetzelfde onderwerpgebied in Nederland neerzetten, in wat hij een decadente, populistische platte cultuur vindt geworden. Hij leert in China iets wat Nederland uit het oog begint te verliezen: cultuur als vormgevingsinstrument voor de publieke en persoonlijke inrichting van het leven.

Door die perspectiefwisseling, zegt hij, maakt hij zelf ook een transformatie door.
Voorbeeld. Bouman heeft drie keer een paviljoen voor de Biënnale in Venetië verzorgd. Dat gebeurt dan tegen de achtergrond van een stad die is gegijzeld door het verleden en de toeristenindustrie, waarin alles vastligt. Hij was de afgelopen jaren creatief directeur van de Shenzhen Biënnale. Die Biënnale geeft de zich razendsnel ontwikkelende stad vorm terwijl hij wordt gehouden. Bouman besloot het evenement te verplaatsen naar een oud industriegebied, met als hoofdlocatie een verlaten glasfabriek die op de nominatie voor de sloop stond. Door de Biënnale zag men de waarde in van deze locatie als cultureel erfgoed; nu wordt het een cultureel centrum. En zo komt er dus waarde die was afgeschreven terug in die gebouwen.

De één een toonkamer, de ander een vormende kracht; dat is volgens Bouman niet alleen wat die twee Biënnales onderscheidt, maar je zou ook kunnen zeggen: dat is wat twee continenten onderscheidt.

cónfucianisme

Hoe Bouman dat programma in het Shekou Design Museum gaat vormgeven, is hij nu aan het verkennen. ‘Als China dan die grote sprong maakt naar een creatieve cultuur, wat zijn dan de exemplarische objecten, welke zaken markéren dat moment naar creatief China en zullen over twintig, dertig jaar symbolen zijn voor die wending? Om te beginnen gaan we gewoon kijken naar: waar zijn nu de meest creatieve mensen? En waaróm zijn ze zo goed? We gaan met hen overleggen wat voor hen op dit moment het meest inspirerende is wat ze in de cultuur zien gebeuren, materieel, en zorgen dat we daar de hand op leggen. Dan verbind je de top van een creatieve generatie met het materiële erfgoed dat hen het meest na aan het hart ligt. Maar het begint wel met die mensen. Het begint niet met beurzen, tentoonstellingen of het bewaren van objecten, het begint met de vraag wat hen beweegt en het meest inspireert. Als je de ambitie hebt een open samenleving te creëren, dan móét die vraag open zijn. Als je meteen begint met consolidatie van reputaties, dan heb je al een canon voordat die zich heeft bewezen. Dat is geen cultuur maar propaganda.’

Creativiteit vereist omstandigheden waarin je vrij kunt denken: ideeën kunt opperen, experimenten aan kunt gaan, risico’s kunt lopen. Bouman: ‘De grote vraag is: heeft China die omstandigheden wel? En dan bedoel ik niet eens de cultuur van een éénpartijstaat of de cultuur van het communisme, waar natuurlijk voldoende over is gezegd: hoe kun je in zo’n context überhaupt een competitie van ideeën cultiveren? Maar ik denk dat de traditie van het confucianisme eigenlijk voor nog meer remming zorgt. Als je ziet hoe in China onderwijs wordt vormgegeven, dat is hiërarchisch, autoriteitsgevoelig en geordend volgens een íjzeren ritme van examens. Als je weet dat álles draait om een test aan het eind van het jaar. En nóg veel meer in het leven draait om het halen van dat ene examen aan het eind van je middelbare school. Als dat alles is waarmee je onderwijs of je vorming zin krijgt; als je er ook nog eens bij moet bedenken dat dat diploma niet alleen voor jou is, maar ook voor je familie, omdat je in een eenkindgezin deels het pensioen bent van je ouders, dan ben je niet vrij om experimenten aan te gaan, om eens een heel andere kant op te gaan denken.

En dat wordt nu de grote vraag. Die draai naar die creatieve economie, kan het eigenlijk wel? De cultuur van het experiment en van het risico nemen en van het vermoeden, en de cultuur van “het argeloze proberen”, die omwenteling die moet plaatsvinden, die moet worden afgedwongen in een cultuur die daar bang voor is, voor terugschrikt – ik vind het een fenomenaal experiment. Zo’n noodzakelijke heruitvinding van de eigen mentaliteit komt maar eens in de zoveel eeuwen voor. Daar staat China nu. Dat je van bovenaf zegt dat het moet, maar tegelijkertijd in de vezels, in de haarvaten van de samenleving alles zo hebt georganiseerd dat het niet kan. En dát is waar China de wereld ontmoet. Niet alleen in handel, of in het geld of in het uitwisselen van tentoonstellingen of wat kennis, nee: globalisering betekent voor China nu deze botsing.’

Waar gaan wé naartoe?

Als Bouman zich opwindt, slaat hij met een hamer op de lettergrepen: ‘Dus het ambitie niveau van een economie die prócenten per jaar moet groeien, de vraagstelling met welke míddelen gaan we dat bereiken. De eerste vraagstelling: waarmee kan dit volk een míssie hebben? Waar ontleent het zijn zín aan? Vervolgens: hoe vertalen we dat naar economische dóélen? Vervolgens: als we die doelen hebben, kwantitatief, met welke míddelen gaan we ze dan bereiken? En wat voor soort ménsen moeten we hebben om dit te doen? Dat zijn vragen op het gebied van demografie, dat zijn vragen op het gebied: waar gaat ons talent naartoe? En het zijn ook vooral veel “wé-vragen”. Waar gaan wé naartoe? Dat is heel ongebruikelijk in een Europese context.

En zo kan je dus de vervolgvraag stellen: waar blijft ons verhaal? Waar blijft ons avontuur? Waar blijf het avontuur van Nederland en van Europa? Als je de Europese geschiedenis van de afgelopen vijfendertig jaar naast die van China legt, dan zie je een bijna lachwekkend verschil in spirit en tempo en historisch besef. We leunen hier nog steeds op prestaties die ooit ook verricht zijn op basis van dit soort experimenten en durf, en vernieuwingsdrang, maar meer dan het consumeren ervan is het niet meer.

Ik vind het persoonlijk enorm belangrijk dat een samenleving een bedoeling met zichzelf heeft. Daar ben ik mee opgegroeid en daar zal ik waarschijnlijk ook mee sterven, dat dat goed is, want dat motiveert ons. Als er geen andere motivatie is dan net effe wat meer gemak, net effe wat meer veiligheid, net even wat meer communicatie, als dat de enige motivaties zijn die ons nog bij elkaar houden, dan is dat veel te weinig.’

Ik vraag of musea in het formuleren van die visie en principes een rol kunnen spelen.
‘Ja. Een museum móét daarin een rol spelen, zeker als het een publiek museum is. Het ambitieniveau waarmee in Nederland cultuur wordt geïnitieerd, is over het algemeen een stuk lager. De grootste projecten waar we jaren over doen en waar het meest om te doen is, zijn verbouwingen of uitbreidingen. Al dat gedoe over die verbouwingen is totaal niet interessant, misschien een klein beetje ten aanzien van een andere manier van kijken naar publieksomgang en dergelijke, maar het gedoe over het niet halen van deadlines, aanbestedingen die niet lopen, architecten die worden gewisseld et cetera, daar zit de buitenwereld totaal niet op te wachten. Tegelijkertijd gaat daar ongelofelijk veel aandacht naar toe. Hele carrières worden erop gebaseerd of gebróken. Als je dat op énige afstand bekijkt, dan wordt dat steeds futieler. Hoe meer je in de wereld om je heen kijkt en ziet wat voor strevingen er zijn, wat voor ambities er zijn, wat voor opofferingen mensen zich getroosten, hoe meer je denkt: wat een ongelofelijk futiel gedoe. Laten we het hebben over: wat dríjft de musea? Welke keuzes maken ze? Wat willen ze bereiken, en wat en wie willen ze dienen?’

Wat en wie zouden ze moeten dienen? ‘Dat is voor elk museum verschillend, maar je kunt vaststellen wat de werkelijke kwesties zijn en vervolgens kijken naar hoe de musea daarmee bezig zijn. Klimaatbesef? De musea hebben er vrijwel geen rol in gespeeld. Herdefiniëring van de eigen Nederlandse identiteit? De musea durven daar geen stelling in te nemen. Vreemdelingenangst? De musea snijden het nauwelijks aan. Oorlogsdeelname? Nederland is met Europese landen en het Westen in allerlei oorlogen betrokken, maar de cultuursector heeft het er niet over. Vluchtelingenproblematiek? Het is onvoorstelbaar wat er nu gebeurt aan de randen van Europa, toch zijn we hier gewoon…’ (hij wijst om zich heen naar het café als om aan te duiden: we zitten allemaal op ons gemakje koffie te drinken) ‘… het is bijna schrijnend… hoe makkelijk dat allemaal afglijdt van mensen die er het scherpst in zouden moeten zijn. De krachten die om ons heen aan het loskomen zijn in Afrika, in het Midden-Oosten, in Oost-Europa; het niveau waarop dat hier wordt verwerkt en tot stappen leidt is bedroevend. En zeker in de cultuur. Dat is het grote onderscheid: de rol die cultuur en design in China krijgen om een bepaald soort stap mogelijk te maken, en de rol die de cultuur hier heeft, die daar niets, níéts tegenover stelt.’
Het postmoderne denken heeft daarbij niet geholpen, meent hij. ‘We hebben van de jaren zeventig tot begin deze eeuw een groot intellectueel filosofisch offensief om de oren gekregen die de fundamenten van onze cultuur bevraagt. Mijn intellectuele volwassenwording ging gelijk op met wat ik overal in mijn omgeving meemaakte; of het nou de kunst was of de filosofie of de geschiedschrijving of de politiek – de grote relativerende vragen. Niets is waar en zelfs dat niet. Wat betekent zoiets? Als dat bijna een ideologie wordt? We hadden het net over het gebrek aan historisch besef, maar ook een gebrek aan drive om doelen te stellen die vergelijkbaar zijn aan de grootte en inspiratiekracht van wat ze in China hebben gedaan de laatste dertig jaar; als je bedenkt dat dit de achtergrond is, de voedingsbodem, dan is het natuurlijk ook niet zo raar. Het is niet raar dat niet meer te kunnen als je zo’n offensief achter de rug hebt.’
Plots zorgzaam, wijzend op een vergeten tosti op tafel: ‘Eet je wat? Lukt het wel?’

loflied op China

De tweede keer dat ik Bouman tref, is het zomer, of wat daar voor door moet gaan. Enigszins in elkaar gedoken zit de in een donker kostuum gestoken Nederlander voor zijn open laptop in een Amsterdams café; een bundeling van intense krachten die het geluk hebben door logische rationaliteit te worden gedirigeerd en zo niet tot chaos leiden. Analytisch, op het pessimistische af. Een tikje heimelijk. Zich ten volle bewust van de charme van zijn bruine ogen.
Boumans loflied op China stemt ook ongemakkelijk, mail ik hem die avond. Gooit diezelfde ‘verheffende’ Chinese overheid niet even makkelijk zijn cultuurdragers achter de tralies als de boodschap ze niet aanstaat?
Bouman stuurt me een foto van een Chinese liftbediende die op de muren van de lift vogels tekent. Met deze tekst: ‘Hoe meer iets klinkt als een loflied, hoe logischer de roep om scepsis. Hoe meer iets wordt omschreven als een historische fataliteit waarin de bordjes in de wereld worden verhangen, hoe sterker de behoefte om daar de legitimiteit van te betwisten. Waar ik probeer de factor “creativiteit” een groter maatschappelijk aandeel te geven in het toekomstige China, begint een ander met een kritiek op de macht in het hier en nu. Onlangs nam ik onderstaande foto in Shanghai, die iets zegt over mijn positie in dit spanningsveld. Te zien is hoe een liftbediende haar dwingende dagelijkse routine tussen A en B letterlijk doorbreekt met een zelf getekend vogeltafereel volgens een duizendjarige traditie. Sommigen zien in deze foto de morele veroordeling van een slavenbestaan bevestigd. Ikzelf zie een poging om de dwang van het lichaam te beantwoorden met de vrijheid van de verbeelding. Temidden van bevelen wordt ook gezongen. Maar wat het allemaal nog veel interessanter maakt, is dat diezelfde macht expliciet aangeeft dat het wil investeren in creativiteit en dat ook doet. Cultuur is het antwoord, niet het probleem.’

‘Bitterheid is een energielek’

Of hij verbitterd is vertrokken in 2013, vroeg ik tijdens ons tweede gesprek.
In 2011 opende het NAi na een verbouwing van een jaar opnieuw z’n deuren. Bouman wilde het gebouw van de gesloten tempel voor vakspecialisten een voor het grote publiek toegankelijk kenniscentrum maken. Met succes: de bezoekersaantallen schoten omhoog. Een jaar later besloot de toenmalige staatssecretaris Halbe Zijlstra het NAi te laten fuseren met het Nederlands Instituut voor Design en Mode en het Virtueel Platform. Samen werd dat het huidige Nieuwe Instituut. De directeur hiervan kreeg niet het mandaat de drie instituten tot een krachtig geheel te smeden, dat had Bouman nog wel zien zitten, maar had als opdracht ‘de creatieve industrie’ te ondersteunen. ‘Niemand die weet wat dat precies betekent,’ zei Bouman in zijn afscheidsrede in 2012. ‘De instituten die hier helderheid over moesten verschaffen, zijn in vrijblijvendheid, jargon en onderlinge concurrentie ten onder gegaan en de bewindslieden die er het hardst in geloofden, zijn alweer vertrokken.’
Hij bedankte voor de eer. Maar verbitterd is hij niet.
‘Bitterheid is een energielek. Daar moet je nooit aan toegeven. Maar het is symptomatisch voor waar we het net over hebben gehad. Dat er in Nederland zoiets tot stand komt als een architectuurinstelling waar de hele wereld naar kijkt vanuit de bewondering voor wat Nederland gepresteerd heeft op architectonisch vlak, een land dat zichzelf letterlijk uit de grond getrokken heeft. En dat zo’n instelling door een gril of een pennestreek uit de politiek verdwijnt. Daar moet je niet bitter over zijn, want dan is er daarna niks meer mogelijk, maar je kunt wel heel hélder zijn over hoe groot het verlies eigenlijk is. Als je bedenkt dat de nationale overheid, dus eigenlijk de Nederlandse burger, vijfentwintig jaar investeert in een wereldmerk, dan moet je ook vaststellen wat de gevolgen zijn als dat wereldmerk van staatswege weer ongedaan wordt gemaakt. De zin om voort te bouwen op iets dat al heel erg mooi ís, op een levende traditie in plaats van weer helemaal opnieuw te beginnen, dat zijn allemaal zaken die belangrijk zijn in het hogerop brengen van een cultuur. Er worden in feite enorme risico’s genomen met het tafelzilver van de cultuur.’

strijd der ideeën

De avond voor hij weer naar China zal vertrekken, mailt hij: ‘Waar het om gaat, is de lethargie waarmee gigantische veranderingen in de wereld en in ons leven worden ondergaan of te laat op begrip worden gebracht. Op het strand van Texel vindt men het lijk van een Syriër die vanuit Calais naar Engeland probeerde te zwemmen waarmee schrijnend zichtbaar wordt welke wanhoop zich onder onze neus een uitweg zoekt zonder dat een strijd der ideeën losbarst hoe dit op te lossen. Bed, bad en brood wordt voorgesteld als een onderhandelingsruimte in plaats van als een humanitair minimum. Zo kun je doorgaan. Bestuursorganen en maatschappelijke organisaties komen in de problemen doordat ze meer belangstelling krijgen voor derivaten dan bestaansgronden. Fossiele energieproducenten worden meer gesubsidieerd dan de alternatieven. Innovatie wordt een beleidsdoel in plaats van een beschrijving van een bereikte verbetering. Creatieve industrie wordt een topsector, met een strik er om heen. Het zijn allemaal voorbeelden van een cultuur die zowel een horizon als een kompas ontbeert en dus geen hoofd- en bijzaken kan onderscheiden.’
‘Resteert,’ schrijft hij, ‘je vraag of het erg is dat we dat onderscheid niet kunnen maken. Ik denk van wel, want daarmee leg je het uiteindelijk altijd af tegen degenen die dat wel kunnen. Ik heb mijn land te lief om dat niet te betreuren.’