<div class="summary">
<div class="lead">
<p class="p_1">&#8216;Met schreeuwerige, trendy producten wordt verdraagzaamheid een onbereikbaar ideaal.&#8217; Hoe Benno Premsela vorm gaf aan het leven.</p>
</div>
<p class="p_1">Alles staat er, maar de ruimte voelt leeg. Dit is het appartement van vormgever Benno Premsela op het Amsterdamse Prinseneiland. Betonnen vloer. Witte muren. Het interieur is zo vaak gefotografeerd dat ook iemand die hier voor het eerst komt alles onmiddellijk herkent.</p>
<p class="p_1">De kubistische bank van Slothouwer en Graatsma – de stof nu verschoten. De zwarte Gispenstoelen om de granieten tafel van Le Corbusier – hier kwam heel artistiek-bestuurlijk Nederland tijdens de befaamde zaterdagse lunches in grote vrolijkheid samen. Premsela zelf, recalcitrant en uitbundig, met zijn kale kop kaarsrecht gezeten, armbanden om van Emmy van Leersum en Hans Appenzeller. Een prototype van de Lotek-lamp uit 1982, gemaakt van fietsspaken en vlieseline – Lotek komt van ‘low-tech’. Door zijn bescheiden prijs een van de best verkochte lampen uit de Nederlandse geschiedenis. Een schaalmodel van de boekenmolen voor Pastoe uit 1988. Vier exemplaren van het keramische vaasje Passepartout voor Cor Unum. Twee Rietveldstoelen. Op een kast een reeks Aziatische gebruiksvoorwerpen waar Premsela het fenomeen ‘tijdloosheid’ in zag.</p>
<p class="p_1">Friso Broeksma (1942) heeft na de dood van Premsela in 1997 het appartement dat ze deelden zo gelaten als het was. Zelf is hij net in een verzorgingstehuis opgenomen. In zijn ontwerpstudio, een etage erboven, hangt nog de geur van sigarettenrook. Aan de straatkant blokkeren bomen het uitzicht, aan de achterzijde van het 35 meter diepe pand houden dichte gordijnen het licht tegen. Architect Tijmen Ploeg, die het vier verdiepingen tellende huis in 1994 opleverde, loopt er zwijgzaam doorheen. Hij vindt het pijnlijk dat er in al die jaren zo weinig aan is gebeurd.</p>
<p class="p_1">In het stille huis gaat plotseling de telefoon – we schrikken. De architect maakt aanstalten op te nemen, maar gaat dan weer zitten. Wie zou dat nog kunnen zijn? En wat valt er dan te zeggen? Het leven is uit deze ruimte weggetrokken, het is een naar binnen gekeerd huis geworden.</p>
<h5 class="p_1">Muisstil op de vliering</h5>
<p class="p_1">Tijdens de jaren dat Benno Premsela, zoon van de Joodse Bernard Premsela en Rosalie de Boers, in Amsterdam-Zuid ondergedoken zat, maakte hij leren tassen op de Singer naaimachine die hij uit zijn ouderlijk huis had meegenomen. Premsela, die door de oorlog zijn opleiding aan de Nieuwe Kunstschool had moeten staken, financierde met die tassen zijn levensonderhoud en stuurde een deel van de opbrengst naar het gezin van de Haarlemse fietsenmaker waar hij zich eerder, van 1942 tot 1943, had schuilgehouden. Als daar onverwacht visite kwam, sloeg de rijwielhandelaar met zijn stok tegen het plafond, waarop de onderduikers in paniek het luik openden en naar de nok van het huis vluchtten. Zo hadden ze daar soms met negen mensen, onder wie twee kinderen, muisstil op de vliering gezeten, op 6 x 2 meter.</p>
<p class="p_1">Toen de huidige bewoner van Harmenjansweg 27 in Haarlem het huis in 1997 van de bejaarde dochter van de fietsenmaker kocht, trof hij op zolder een naargeestige ruimte, onverlicht, slechts voor een derde bevloerd, de pannen los op de dakschotten – hier en daar reepjes licht. ‘Ze hebben door de dakpannen en de krimpende planken iets naar buiten kunnen kijken,’ vertelt hij. ‘Maar regen en sneeuw moeten ook zijn binnengekomen.’</p>
<p class="p_1">‘Premsela?’ vraagt hij, ‘hoe spel je dat?’ Dat de fietsenmaker mensen voor geld had laten onderduiken, heeft Premsela hem nooit verweten, wel dat hij verzuimde het ineengedoken, zwaarbeproefde gezelschap te waarschuwen als de visite weg was, dat hij ze gewoon aan hun lot overliet tot iemand de moed had op te staan en te gaan kijken. Twee weken nadat Premsela een ander onderduikadres had gevonden in Amsterdam-Zuid was er aan de Harmenjansweg een razzia. Niemand uit die groep kwam terug uit de oorlog. De fietsenmaker werd in Duitsland tewerkgesteld en stierf kort na thuiskomst.</p>
<p class="p_1">Premsela’s familie, socialisten van stand, had een plaats kunnen krijgen op de zogenoemde Barneveldlijst, die de Joodse elite zou sparen, maar zijn ouders hadden dat geweigerd. Ze werden in juni 1943 samen met hun oudste zoon Robert (Boet) opgepakt en via Theresienstadt naar Auschwitz getransporteerd. Daar vonden vader en moeder Premsela in het najaar van 1944 kort na elkaar de dood in de gaskamers. Anderhalf jaar eerder was zusje Elly daar op 29-jarige leeftijd vergast, samen met haar prille echtgenoot, journalist Max Wessel. Broer Boet overleefde de oorlog, hij woog na terugkomst nog geen vijftig kilo.</p>
<p class="p_1">Op 4 mei 1945 werd Premsela op zijn onderduikadres in Amsterdam-Zuid 25 jaar oud. Een paar dagen later hoorde hij wie er allemaal waren omgekomen. Behalve zijn gezin ook tantes, ooms, nichten, neven, vrienden en vriendinnen, kennissen, studiegenoten, buren. Een hele wereld was verdwenen. Zijn verjaardag was sindsdien een beladen datum, vertellen vrienden. Felicitaties ontvangen op 4 mei vond hij lastig. Hij ging steevast ’s avonds naar de Dam voor de herdenking. Daarna wat drinken bij Schiller op het Rembrandplein.</p>
</div>
<p class="tekst">Maar over zijn 32ste verjaardag, die hij samen met zijn eerste liefde Sjok (Jacques) Ferwerda in Italië vierde, schreef hij naar zijn lievelingsnichtje Kennie: ‘Ik vind mijn verjaardag altijd onzin en heb altijd de behoefte hem over te slaan, Sjok maakte er toch een feest van met prachtige bloemen, das, portemonnaie, grammofoonplaat: <span class="Cursief">I’m lost </span>(!) en lampje boven bed (voor de intieme sfeer).’ Het nummer verwijst waarschijnlijk naar de hit uit 1944 van Benny Carter and his Orchestra, het uitroepteken zal een exclamatie van hartstocht zijn voor zijn geliefde. Het nummer is te vinden op YouTube: <span class="Cursief"><em>I go around acting silly dilly / I can’t even remember my name / That’s how much I’m lost without you.</em><br />
</span></p>
<h5 class="tussenkop">De gotspe van het jaar</h5>
<p class="tussenkop">Toenmalig geliefde Hans Heg en Benno Premsela moesten in 1971 onafhankelijk van elkaar in Polen zijn. Heg ging er naar een muziekfestival, Premsela bezocht een beurs. Ter plekke besloten ze Auschwitz te bezoeken. Ze reisden met de trein naar Krakau en namen een taxi naar het complex met vernietigingskampen. Hans Heg tegen Premsela’s biograaf Bert Boelaars: ‘We zaten met een vervelende chauffeur die zelfs antisemitische opmerkingen maakte. Opeens bestond Benno het om te zeggen: “Dit is toch wel de gotspe van het jaar, ik als jood, met een taxi naar Auschwitz.”’</p>
<p class="tussenkop">Heg, gepensioneerd muziekjournalist, is nu 79. Ik kom hem tegen in de hal van Premsela’s pand; hij huurt de bovenste verdieping. Wat weet hij nog van dat bezoek bijna 45 jaar geleden? Het grijpt hem nog steeds aan. Dat hij Premsela daar een paar uur alleen heeft laten rondlopen. Een verloren figuur. Dat zwijgen erna gepaster was geweest dan praten.</p>
<p class="tussenkop">Een paar jaar later ging Premsela opnieuw. Hij reisde met zijn nieuwe vriend Friso Broeksma van Birkenau naar Auschwitz. Broeksma had met angst de stapels koffers bekeken die er nog lagen. Als er in godsnaam maar geen bij was met Premsela erop.</p>
<p class="tussenkop"><q class="pull-left">Lichamelijk mocht hij er niet zijn omdat hij joods was, mentaal niet omdat hij homoseksueel was.</q></p>
<p class="tussenkop">Premsela was zich tijdens zijn onderduikperiode bewust geworden van zijn homoseksualiteit. Dat stelde hem voor een extra probleem: lichamelijk mocht hij er niet zijn omdat hij joods was, mentaal niet omdat hij homoseksueel was. Onder het naziregime was homoseksualiteit bij de wet verboden. Vanaf 1941 had de Nederlandse politie op bevel van de Duitsers alle homoseksuele mannen moeten registreren. Er stonden er 30.000 op bruine systeemkaarten. Naar schatting tussen 5.000 en 15.000 mannen werden naar de vernietigingskampen gestuurd. Hoewel de wet na de bevrijding werd opgeheven, was het Nederlandse klimaat allesbehalve homovriendelijk. Zagen de nazi’s homoseksualiteit als een ‘degeneratie’, in linkse hoek leefde juist de gedachte dat het een eigenschap was van het door mannenverbonden gekenmerkte fascisme. De medische stand zag het als een pathologie, de machtige kerken als een zondige aberratie.</p>
<p class="tussenkop">In die wereld stapte Premsela na vier jaar zijn laatste onderduikadres uit. ‘Afgewezen te zijn door iedereen, dat is heel slecht vanuit het oogpunt van volksgezondheid,’ zei hij later tegen Bibeb in <em>Dialoog. Tijdschrift voor homofilie en maatschappij.</em></p>
<p class="tussenkop">Geen plek voor hem? Dan zou hij een plek máken. En voor al die verdrukte homoseksuele mannen en vrouwen met hem. Het verborgene en verstopte van de homocultuur oefende geen enkele aantrekkingskracht uit op de man die zich al jaren had moeten schuilhouden. Bovendien was hij opgevoed zonder seksuele taboes, zijn vader Bernard was een van de eerste Nederlandse seksuologen. Ze waren thuis gewend openlijk over seksualiteit te praten. Hij had niets meer te verliezen. Hij meldde zich, uniek in die tijd, onder eigen naam aan bij de Shakespeare-club, voorloper van homobelangenvereniging COC. In 1964 was hij, na Gerard Reve, de tweede Nederlandse man die zich op televisie openlijk als homoseksueel bekend maakte, inmiddels was hij voorzitter van het COC. In 1971 zei hij tegen <span class="Cursief">de Volkskrant</span>: ‘Er kon je in de verhoudingen van toen, de afkeer, de discriminatie, natuurlijk van alles overkomen, maar ik had het gevoel: er kan mij niets meer gebeuren. Er is een wereld vergaan. Dat gevoel heb ik nog, dat er niets meer kan komen dat erger, dreigender is, dan wat toen was.’ Eerder, tegen Bibeb: ‘Al heeft het maar voor één persoon zin gehad, dan was het al genoeg.’</p>
<h5 class="tussenkop">Menselijke maat</h5>
<p class="tussenkop">Achteraf gezien voelde hij zich tekort geschoten in de oorlog, vertelde hij Bibeb. Onderduiken als een mak schaap! Hij had in verzet moeten gaan. ‘Niet dat ik zo vreselijk onder mijn schuldgevoel gebukt ga, maar het is wel zo dat het stimuleert. Het besef dat ik een opdracht heb te vervullen, komt uit dat schuldgevoel voort. Het feit dat ik nog leef, moet een zin hebben, dat moet je waarmaken.’</p>
<p class="tussenkop"><q class="pull-right">Zijn oorlogservaringen kleurden zijn houding, zijn activisme, zelfs zijn vormgeving: &#8216;humanistisch functionalisme&#8217;.</q></p>
<p class="tussenkop">In verzet kwam hij vanaf het moment dat hij in 1945 weer de straat opging. Zijn oorlogservaringen hebben zijn hele verdere leven betekenis gegeven. Die kleurden zijn houding, zijn activisme, zelfs zijn kijk op vormgeving, die hij aanduidde als ‘humanistisch functionalisme’, een ontwerp waarin de menselijke maat centraal stond. Vormgeving moest wat hem betreft in eerste plaats ‘tijdloos’ zijn, en dus terughoudend. Meubels dienden hun aanwezigheid nauwelijks zichtbaar te maken, de revolutionaire katoenen tapijten die hij ontwierp voor Besouw kregen ondergeschikte kleuren. Of het nu ging om autobekledingsstof voor Volkswagen of de kantoorinrichtingen van de Amrobank, Auping of de Gasunie, het begon met de nauwkeurige inventarisatie van de wensen van de werknemers. De onderlinge verschijningsvormen van het interieur moesten bescheiden van karakter zijn, want ‘met schreeuwerige trendy producten wordt verdraagzaamheid een onbereikbaar ideaal’. Alleen beeldende kunst mocht de boel flink opstoken, die ‘heeft het recht je waanzinnig te blijven hinderen en je tot nadenken te brengen. Van een asbakje accepteer ik dat niet.’</p>
<p class="tussenkop">Dat moet je onthouden als je in het zakelijk ingerichte appartement van Premsela staat: dat het niet bedoeld is om je de les te lezen, maar terughoudendheid voorstaat.</p>
<h5 class="tussenkop">Bijenkorf-etalages</h5>
<p class="tussenkop">Zo’n dertig jaar voordat duizenden dagjesmensen naar de Dutch Design Week zouden trekken om naar Nederlands ontwerp te komen kijken, voorspelde Premsela in een gesprek met Ischa Meijer de vlucht die vormgeving zou nemen. ‘Vormgeving is een vak in opkomst,’ zei hij in 1984. ‘Daar is nu in de Nederlandse samenleving nog geen plaats voor, het moet zich nog vestigen, het wordt niet als serieus vak gezien. Vormgeving wordt gezien als versiering, een laatste randje, een kleurtje van een televisietoestel.’ Ischa Meijer: ‘Wat is het voor jou?’ Premsela: ‘Het is álles – alles waarmee we worden omgeven.’</p>
<p class="tussenkop">Dat liet hij al zien in de etalages die hij jaren voor de Bijenkorf maakte. Toonkamers van het veranderende Nederland, zo moet je die zien. Het werden publieksattracties. In 1956 was Premsela hoofd etalages bij de Bijenkorf geworden. Dat betekende niet ‘stylist’; dat betekende leiding geven aan 60 mensen die elke 10 dagen 22 etalages vulden; 600 etalages per jaar. Premsela bracht daar een actualiteit in aan die door veel meer werd gedicteerd dan de feestdagen en wisseling van de seizoenen – kom daar nog maar eens om. Beroemd werd de etalage na de dood van prinses Wilhelmina in 1962: in een witte omlijsting was slechts een zacht bewegend wit gordijn te zien, met een bloemstuk en de woorden ‘Troost van grootheid die wint in herinnering’. Ook maatschappelijke veranderingen als de invoering van de vijfdaagse werkweek konden als inspiratie dienen, of de titel van een opera tijdens het Holland Festival. Hij werkte samen met kunstenaars, vormgevers en fotografen: Paul Huf, Co Westerik, Cas Oorthuys, Wim Crouwel. Toen hij er wegging om met Jan Vonk zijn eigen ontwerpbureau te beginnen, kende hij de hele Nederlandse culturele wereld.</p>
<p class="tussenkop">Die etalages hebben mij gevormd, schreef Kees Fens in 2008 in <span class="Cursief">de Volkskrant</span>. Eerst was alles grijs geweest, herinnerde hij zich. ‘De tijd was nog grijs, de Nederlandse huiskamer stond in al zijn grijsheid vol zwaargewichten van meubelen, ik fietste in een grijs pak naar mijn werk en winkeletalages lieten rechttoe rechtaan zien wat men binnen te koop had.’ Maar in de etalages van de Bijenkorf was het ‘altijd lente’. ‘Premsela en zijn assistenten, kunstenaars, maakten de etalages van de Amsterdamse Bijenkorf tot speelse, schitterende, heldere kunstwerken van een nieuwe tijd. Ik stond ervoor, ik keek ernaar en wist: alles aan mij was verkeerd, want verouderd. Hier werden mode, gebruiksvoorwerpen, tafels en stoelen tot een hogere orde verheven.’</p>
<p class="tussenkop">Wie zich eind jaren ’50, begin jaren ’60 op een nieuw interieur wilde oriënteren, ging naar de derde verdieping van de Bijenkorf; daar zag men de meubels van Pastoe, de stoffen van De Ploeg. Fens bezocht die etage naar eigen zeggen elke week. ‘De meubelafdeling heeft mij het meest gevormd: hier werd een lichtere wijze van wonen zichtbaar, een uiterst eenvoudige ook, de beroemdste stoelen toen in Europa ontworpen, waren er te zien. Alle zwaarte, alle grijsheid, alle burgerlijkheid was weg. Ik leerde design kennen, al bestond dat woord toen nog niet. Functionaliteit werd mijn ideaal, Premsela zuiverde mij van alle slechte smaak.’</p>
<h5 class="tussenkop">Geen eerzucht</h5>
<p class="tussenkop">Zijn onafhankelijke manier van denken, zijn gevoel voor kwaliteit en tomeloze inzet brachten Premsela in het bestuur van in totaal zo’n dertig culturele instellingen. Voorzitter van de Amsterdamse Kunstraad, de Adviescommissie Beeldende Kunst Buitenland, de Nederlandse Dansvereniging, de Afdeling Dans en de Stichting Gay and Lesbian Filmfestival. Bestuurslid van Stichting Kröller-Möller museum, Stichting Glas, het Maria Austria Instituut, het Nederlands Architectuur Instituut, en lid van de kernraad van de Raad voor de Kunst.</p>
<p class="tussenkop"><q class="pull-left">Hij werd vanuit de dubbele afwijzing die hij als joodse homoseksueel kreeg een van de invloedrijkste Nederlanders.</q></p>
<p class="tussenkop">Premsela wist vanuit de dubbele afwijzing die hem tijdens zijn adolescentie als joodse homoseksueel ten deel was gevallen een van de invloedrijkste Nederlanders te worden. Het leverde hem de bijnaam ‘de kunstpaus van Nederland’ op. Wat hem voortdreef? Geen eerzucht; succes en status vond hij verdacht, die leidden tot morele verslapping, terwijl waakzaamheid geboden bleef. Nee, als je de kans kreeg de samenleving ten goede te keren, op welke manier dan ook, dan greep je die met beide handen aan. Dan bereidde je de stukken voor, ook al was je de enige in de vergadering die dat zou doen, ook al deed je dat om twee uur ’s nachts. Dan wist je waar het om ging, en je wist zeker hoe het beter kon. Tegen Bibeb: ‘Ik heb veel meer tijd besteed aan de ontwikkeling van de samenleving dan aan mijn eigen vak.’</p>
<h5 class="tussenkop">Rekening houden</h5>
<p class="tekst">5 september 1987. Het regent aan de Amsterdamse Keizersgracht. Premsela staat er pontificaal, maar hij voelt zich verslagen, aids richt een slagveld aan in zijn kennissenkring – twee van zijn beste vrienden zijn ziek. Al dat werk voor de emancipatie, en dan deze ziekte die alles zó onderuit haalt. Een volstrekt onvoorziene tegenslag.<br />
Nu dan de onthulling van dit monument dat de homoseksuele slachtoffers van vervolging gedenkt; Premsela heeft zich er jarenlang sterk voor gemaakt. Het monument heeft de vorm van de roze driehoeken die homoseksuele mannen in de vernietigingskampen van nazi-Duitsland hadden moeten dragen.</p>
<p class="tekst">‘Ieder mag overal tegen zijn,’ zegt Premsela enigszins vermoeid tegen een verslaggever van het orthodoxe Reformatorisch Dagblad, ‘maar je moet wel rekening houden met je medemens.’</p>
<p class="tekst"><em><span class="Cursief">In Het Joods Historisch Museum opent 13 december een tentoonstelling over de vriendschap tussen Benno Premsela en Max Heymans.<br />
</span><span class="Cursief"><br />
Dit artikel is deels gebaseerd op tekst- en geluidsfragmenten uit het archief van Vrij Nederland, maar ook op de biografie door Bert Boelaars: ‘Benno Premsela. Voorvechter van homo-emancipatie’. En de monografie ‘Benno Premsela. Een vlucht naar voren’, een uitgave van het Centraal Museum Utrecht uit 1996.</span></em></p>
<div class="info-box">
<h5 class="normal"><span class="30_Kadertekst_Naam Kapitaal">Hoeder van smaak en verdraagzaamheid</span></h5>
<p class="normal">Vormgever en binnenhuisarchitect Benno Premsela (1920-1997) bracht Nederland na de oorlog goede smaak bij, was een van de eerste openlijke homoseksuelen en gold als invloedrijke ‘kunstpaus’.</p>
</div>
<p class="onderschrift">


Annemiek Leclaire

Benno Premsela: ‘Het feit dat ik nog leef, moet zin hebben’

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel