Hoe het klimaat door Nederland op de agenda van de Veiligheidsraad is gekomen

Het was 16 december 2017 toen voormalig minister Halbe Zijlstra een bezoek bracht aan New York. Bij EenVandaag was te zien hoe Zijlstra – een beetje onhandig – in de vergaderzaal van de Veiligheidsraad in de stoel ging zitten achter het bordje ‘Netherlands’ en tegen fotografen grappenderwijs zei: ‘Nou jongens, de wereldvrede is bijna tot stand gekomen.’ Het was een stuntelig beeld van een minister die drie maanden later roemloos het politieke toneel zou verlaten.

Maar wat weinig journalisten opviel, was dat Zijlstra tijdens datzelfde bezoek aan New York belangrijk diplomatiek werk verrichtte. Nederland is – met andere Europese landen – bezig om klimaatverandering hoger op de agenda van de Veiligheidsraad te krijgen en ook meer te verankeren binnen het VN-apparaat. En Zijlstra verwoordde die wens met kracht tijdens een informele bijeenkomst van de Veiligheidsraad – ‘Voorbereiding op veiligheidsimplicaties van stijgende temperaturen’, heette die bijeenkomst.

Die dag leek het wel alsof er een klimaatactivist aan het woord was in plaats van een VVD-minister. Binnen de VVD is een stroming die de opwarming van de aarde betwijfelt, maar daarvan was bij Zijlstra die dag weinig te merken. ‘Klimaatverandering en de impact ervan staan nu hoog op de internationale agenda, en dat is precies waar ze moeten zijn,’ aldus Zijlstra. ‘De planeet zendt ons een duidelijke boodschap, een boodschap die wetenschappers steeds beter begrijpen. Er is nu brede wetenschappelijke overeenstemming en het is tijd voor ons om daarnaar te handelen.’

Wat volgde was een hartstochtelijk oproep van de minister aan de leden van de Veiligheidsraad om de effecten van klimaatverandering altijd mee te nemen bij analyses van veiligheidssituaties. En dat niet alleen, Zijlstra pleitte ook voor een ‘institutioneel huis’ binnen de VN. Experts zouden daar hun analyses kunnen maken, en hun ‘expertise en onderzoeksresultaten’ zouden vervolgens systematisch kunnen worden aangeleverd bij de Veiligheidsraad. Met andere woorden: Zijlstra vroeg om het vrijmaken van mensen en middelen binnen het hevig gepolitiseerde apparaat van de Verenigde Naties om er zeker van te zijn dat de gevolgen van klimaatverandering structureel een plaats krijgen in de beslissingsmachine. ‘Dit is waar we op zullen aandringen bij het aanvaarden van onze zetel,’ zei Zijlstra.

Huiverig

Zijlstra’s standpunten zijn geen gemeengoed binnen de Veiligheidsraad. Dit hoogste orgaan van de Verenigde Naties buigt zich op grond van het handvest over kwesties die samenhangen met het handhaven van de internationale veiligheid en vrede. Valt klimaat daar wel onder? Ja, zeggen Nederland en andere Europese landen, want als gevolg van het veranderende klimaat kan voedselschaarste of watergebrek ontstaan die oplopende spanningen tussen bevolkingsgroepen of tussen landen tot gevolg kunnen hebben.

Als gevolg van het veranderende klimaat kan voedselschaarste of watergebrek ontstaan die oplopende spanningen tussen bevolkingsgroepen of tussen landen tot gevolg kunnen hebben.

Rusland, China en ook Zuid-Afrika waren – en zijn – huiverig. Ze zijn bang dat als de Verenigde Naties zich teveel zouden gaan bemoeien met preventieve maatregelen om klimaatverandering te voorkomen, het mandaat veel te ver zou worden opgerekt en de soevereiniteit van lidstaten in het geding zou komen. Een ander vaak gehoord argument is dat de agenda van de Veiligheidsraad al veel te vol is; als er óók nog over klimaatverandering moet worden gesproken, wordt de belasting te zwaar, en dus kan dit onderwerp beter bij andere VN-organen worden ondergebracht.

‘Giftig brouwsel’

Al voordat Nederland toetrad tot de Veiligheidsraad, was het denken over klimaatverandering aan het schuiven. In 2011 stelde de Veiligheidsraad voor de eerste keer dat de ‘gevaren van klimaatverandering’ konden leiden tot bedreigingen van vrede en veiligheid in de wereld. Secretaris-Generaal Ban Ki Moon deed toen een noodoproep: hij sprak over honderden miljoenen mensen die werden bedreigd door gebrek aan voedsel en water. Hij sprak van een ‘giftig brouwsel’ waaruit een gevaarlijk veiligheidsvacuüm kon ontstaan.

Ondanks de cri de coeur van Ban Ki Moon kwam het klimaat in de jaren die volgenden maar sporadisch op de agenda. Pas in maart 2017, toen leden van de Veiligheidsraad een bezoek brachten aan de regio rond het Tsjaadmeer, werd een volgende stap gezet.

Het meer is drastisch in omvang teruggelopen, waardoor er steeds minder vruchtbare grond beschikbaar is, wat leidt tot voedselschaarste en watergebrek. Gevolg: honderdduizenden hongerigen. Boko Haram en de Islamistische staat hebben gebruik gemaakt van de instabiele situatie in de regio, met tienduizenden doden tot gevolg.

Tot dan toe werden de veiligheidsproblemen rond het Tsjaadmeer niet direct verbonden met klimaatverandering. Dat veranderde in de resolutie die na het bezoek aan de regio werd opgesteld, en waarin ‘klimaatverandering en ecologische veranderingen’ werden benoemd als ‘nadelige effecten’ op de stabiliteit in de regio.

Een kleine doorbraak

Ondanks de wat omzichtige bewoordingen werd de Tsjaadmeer-resolutie als een kleine doorbraak gezien: voor het eerst stemden alle leden van de Veiligheidsraad (dus ook dwarsliggers als China en Rusland) vóór de tekst.

Nederland wilde dit momentum tijdens het lidmaatschap van de Veiligheidsraad verder uitbouwen, en de speech van Zijlstra was het slotstuk van een jarenlange voorbereiding.

In 2015 richtte het ministerie van Buitenlandse Zaken het ‘Planetary Security Initiative’ op, met jaarlijkse conferenties in Den Haag. Hier wordt door politici en experts gesproken over concrete oplossingen voor klimaat- en veiligheidsproblemen. In de ‘Declaratie van Den Haag’ wordt niet alleen opgeroepen tot de instelling van een ‘speciaal vertegenwoordiger voor het klimaat’, ook wordt ervoor gepleit om de wereldwijde migratie als gevolg van klimaat beter te coördineren en steden beter te wapenen tegen de effecten van klimaatverandering.

Nederland claimde dus het thema ‘klimaat en veiligheid’ en twee dagen nadat de conferentie in 2017 ten einde liep, hield Zijlstra de misschien wel meest bevlogen speech in zijn korte carrière als minister van Buitenlandse Zaken.

We zijn nu een half jaar verder, en de lobbyactiviteiten van Nederland in de Veiligheidsraad hebben enig effect gehad, zo blijkt.

De Veiligheidsraad spreekt van grave concern over de droogte en honger in Somalië, normaal een begrip dat wordt gebruik in combinatie met terrorisme en nucleaire bewapening.

Op 30 januari verklaarde de voorzitter van de Veiligheidsraad – op dat moment was dat een vertegenwoordiger van Kazachstan – dat ‘klimaatverandering nadelige gevolgen heeft voor de regionale stabiliteit’ in de Sahel en West-Afrika. En op 28 maart – Nederland was toen voorzitter – erkende de Veiligheidsraad voor de eerste keer voluit dat klimaatverandering een destabiliserende factor is geweest in Somalië. In de tekst werd gesproken van grave concern over de droogte en honger in Somalië, normaal een begrip dat wordt gebruik in combinatie met terrorisme en nucleaire bewapening.

Klimaatexpert Janani Vivekananda noemde de stap van de Veiligheidsraad ‘historisch’ en ‘een stap in de goede richting’. Opvallend overigens dat de Verenigde Staten óók voor de Somalië-resolutie stemden. Immers: president Donald Trump zegde het klimaatakkoord van Parijs op en toont zich keer op keer een klimaatscepticus. Blijkbaar wordt in de VN Veiligheidsraad een andere koers gevaren dan in het Witte Huis.

Ook Rusland, dat altijd mordicus tegen het bespreken van klimaatgerelateerde kwesties in de Veiligheidsraad is geweest, lijkt een opening te creëren. Op 24 mei werd een onder meer door Nederland ingediende resolutie aangenomen die uithongering als wapen moet tegengaan. Hierbij verklaarde de Russische ambassadeur voor het eerst dat het probleem van voedselschaarste niet alleen wordt veroorzaakt door oorlogen, maar ook door klimaatverandering.

Erger voorkomen

Het zijn allemaal kleine stapjes, maar Louise van Schaik, duurzaamheidsexpert van instituut Clingendael en als projectmanager nauw betrokken bij het Planetary Security Initiative, noemt ze wél belangrijk. ‘Als de Veiligheidsraad, met al die machtige landen erin, het klimaat met name noemt als oorzaak voor toegenomen instabiliteit en onveiligheid, zal de rest van de VN-organisatie zich daarnaar richten. Dan komen gelden sneller beschikbaar voor preventieve maatregelen of voor onderhandelingsteams die in actie kunnen komen als interetnische conflicten dreigen die het gevolg zijn van waterschaarste of voedseltekorten. Als je op tijd ingrijpt, kun je vaak erger voorkomen.’

‘Als de Veiligheidsraad het klimaat met name noemt als oorzaak voor toegenomen instabiliteit en onveiligheid, zal de rest van de VN-organisatie zich daarnaar richten.’

Dat is ook voor Nederland heel belangrijk, zegt Van Schaik. ‘Als het onveilig wordt in onze achtertuin, in de Sahel bijvoorbeeld, dan gaat dat ook voor Nederland gevolgen hebben. Je wil niet opnieuw mensen die door Europa trekken of bij duizenden in de Middellandse Zee verdrinken. Het is dan beter om de grondoorzaken aan te pakken en ter plekke beter in te spelen op de gevolgen van klimaatverandering. Natuurlijk, er is geen een-op-een relatie. Als het een jaartje droog is, komen mensen niet meteen massaal deze kant op. Maar door droogte en verwoestijning trekken ze wel naar de grote stad, en ze hopen van daaruit naar Europa te gaan. De bevolkingstoename in die regio is heel fors. Door preventief in te grijpen, kun je dan een hoop leed voorkomen.’

Een aparte ‘speciale vertegenwoordiger voor klimaat en water’ is er intussen nog niet. De Fiji-eilanden kwamen als eerste met dit idee, Zweden nam het over en ook Nederland ondersteunt de lobby. Maar een afzonderlijke gezant kan niet veel. Belangrijker is het dat er binnen de organisaties voldoende kennis is en dat die kennis zijn weg vindt naar de Veiligheidsraad en de Secretaris-Generaal.

En dus moet er een ‘institutioneel huis’ komen. Daar wordt achter de schermen hard aan gewerkt, maar of deze plannen nog dit jaar worden verwezenlijkt, is onduidelijk. Zweden is in juli voorzitter van de Veiligheidsraad, België en Duitsland zullen volgend jaar een zetel krijgen en dan is er in september 2019 ook nog een grote klimaattop in New York waar een hele parade aan regeringsleiders, beroemdheden en topmensen uit het zakenleven acte de présence zullen geven. In Den Haag bestaat goede hoop dat het uiteindelijk gaat lukken. In New York gaat alles altijd stapje voor stapje.