Welcome to the gooniverse

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Het kabinet kan nog even doormodderen

Pleidooi voor meer ongemak

Hannah Prins

'Getting stuff done'

Rutger Groot Wassink

Hoe Trump de pers te slim af is

Functioneel trollen

Klimaatschade als verdienmodel

Hans against the machine

Buitenlandse agenten

Staatsterreur

Poorten van Europa

Cultuurtip

In wat voor land wil ik wonen?
Er gaan weken voorbij waarin ik niet gekweld word door die gedachte, heel gewone, bevredigende weken zijn dat, maar nu zit ik in de bioscoop en dringt zich niet alleen de vraag op, maar ook het antwoord.
Ik wil in een land wonen waar Brokeback Mountain draait, de alternatieve cowboyfilm van Ang Lee, en dan niet in een obscuur achterafbioscoopje, maar in een ordentelijke zaal waar je niet alleen mannen in lange regenjassen tegenkomt, maar ook, ik noem eens wat, vrouwen. Het zou mooi zijn als je in dat gedroomde land naar die homoseksuele lovestory ging kijken en dan op moest staan om een negenentachtigjarige mevrouw te laten passeren die voorbij schuifelt, met stok en al, om naast jou plaats te nemen. Die mevrouw lijkt sprekend op je overleden tante M., vandaar dat je haar leeftijd durft te schatten. Ze zal tijdens de film zo nu en dan naar adem happen, niet omdat ze gechoqueerd is, maar omdat ze is aangedaan, en na afloop zie je dat ze een beetje heeft gehuild.
In dat sprookjesachtige land wil ik wonen, en verdomd, ik woon er. Soms moet je even benoemen wat vanzelfsprekend lijkt maar het niet is. De gewone alledaagse vrijheid, dat scharrelachtige, individuele bestaan, waar we zo aan gewend zijn dat het routine is geworden.
Maar het toeval wilde dat ik, vlak voordat ik Brokeback Mountain zag, een conferentie bijwoonde, waar ik kennis maakte met Asma Jahangir, een Pakistaanse advocate van middelbare leeftijd, die voor de rest helemaal niets middelbaars heeft. De organisatie had een tafel gereserveerd in een aardig restaurant, zodat wij sprekers in ieder geval aan elkaars gezichten zouden wennen en daar zaten wij, vriendelijk en opgeprikt en beleefd. Zo niet Asma Jahangir, de officiële moslima van het gezelschap. Zij nam als eerste een slok van haar rode wijn, en trok toen haar langste sigaret te voorschijn. Mochten wij in dit restaurant wel roken, vroeg de organisatie zich nog af, maar zij pafte daar dwars doorheen.
Ik weet bijna zeker dat Asma Jahangir ook graag Brokeback Mountain zou willen zien, het liefst in haar woonplaats Lahore, maar ik weet absoluut zeker dat daar in Pakistan geen sprake van kan zijn. Voor minder wordt de doodstraf gegeven. Enfin, dat soort algemeenheden, die waren me wel bekend, en dus vroeg ik Asma Jahangir of ze in eigen land ook zo uitbundig rookte, op straat bijvoorbeeld. Een scheef lachje als antwoord. Het lachje van iemand die beseft dat deze Hollander het goed bedoelt, maar geen benul heeft.
Nee, Asma komt in Lahore dus niet veel op straat, want de trottoirs zijn er niet zo best. Of beter gezegd, de trottoirs zijn er helemaal afwezig. O, vraag ik bijdehand, dus ook geen mannen in het straatbeeld van Lahore? Ja, mannen wel, je struikelt er over de kerels. En dan pas geeft Asma met een zucht het echte antwoord: de straat is niet de plek waar vrouwen zoals zij geacht worden zich op te houden. Zij woont dus in Lahore, maar wandelt daar nooit, want dat zou maar aanstoot geven bij al die mannen die dat wel doen.
Kijk, dat zijn het soort aansprekende details waar ik naar zocht. Niet naar Brokeback Mountain kunnen omdat ie nooit of te nimmer wordt geprogrammeerd, da’s één ding, maar eigenlijk met goed fatsoen je eigen huis niet uit kunnen, tenzij met man of auto, een ander. Misschien is het nog wel het pijnlijkst te merken dat Asma Jahangir, van huis uit toch een vrouw met meningen en een grote mond, niet graag echte antwoorden geeft. Dat komt omdat ze zich schaamt voor haar land. Het zou natuurlijk veel logischer zijn om te stellen dat Pakistan zich moet schamen en niet zij, maar zo werken die dingen niet. De schaamte slaat naar binnen en richt intern verwoestingen aan.
En dus spreekt Asma Jahangir op de conferentie veel voorzichtiger dan ze is.
En dus zie ik nog weer later Brokeback Mountain, waar twee homoseksuele cowboys zichzelf pijnigen, en niet de maatschappij. Ik kijk even opzij, naar de oude vrouw die mijn tante had kunnen zijn. Straks zal ze weer naar huis schuifelen, op haar dooie gemak, over heel gewone Hollandse stoeptegels.

Stephan Sanders

Stoeptegel

Vorige week wilde ik iets schrijven, een genuanceerd stukje over gedragscodes, goede bedoelingen en hoe die in hun tegendeel kunnen verkeren, toen de cartoonaffaire haar hoogtepunt dreigde te bereiken en de pen even verwisseld moest worden voor de trom. Althans, zo ervoer ik dat.
Er zijn politici die het een wenkend perspectief vinden, dat van ‘alle neuzen dezelfde kant op’ en eendracht maakt macht, maar behalve in de sport vinden de meeste Nederlanders zo’n grote eensgezindheid niet alleen saai, maar zelfs onheilspellend. Wat gebeurde er? De een na de ander stond op om ons grondwettelijke systeem nog eens toe te lichten: dat moest, dat waren we aan onszelf verplicht en aan de vrijheid, maar na een paar dagen vaandel zwaaien voelde je al het ongemak en de verlegenheid. Wat zijn we het allemaal verschrikkelijk met elkaar eens. Nee, niet allemaal, er waren wat moslims die er anders over dachten, maar ook weer niet zo anders, dat ze de boel hier in de fik staken. Kerkelijke leiders zagen hun kans schoon en liftten gratis mee op de islamitische verontwaardiging. Maar al die opiniemakers en columnisten, die ineens hetzelfde verstandige standpunt vertegenwoordigden, voelden dat het brood hen uit de mond werd gestoten. Het zuurverdiende brood van het meningsverschil.
First things first, sommige dingen moeten gezegd, je kunt daar geen misverstanden over laten bestaan, maar ondertussen bekroop me het gevoel gegijzeld te worden door een stelletje Syrische en Iraanse moslims, die nog niet het begin begrijpen van wat democratie is. Alle leuke, interessante en verrassende verschillen moesten wijken voor het ex-cathedraspreken. Er ging onbedoeld iets vrooms en heiligs meezingen in het meest seculiere standpunt.
In grote delen van de islamitische wereld bestaat het waanidee dat het Westen niet kan wachten om de rijen te sluiten en één front te vormen tegen de islam: het tegendeel is waar, we vinden die noodgedwongen vorm van samenzang eerder een hinderlijke onderbreking van het eigen debat, dat altijd levendiger was. Het is voor geen onderwijzer stimulerend om enkel met spuug en nadruk te mogen spreken, om toch vooral ook de allerlaatste leerlingen op de achterste rij te bereiken.
Natuurlijk dacht ik nu ook weer aan mijn moeder: wat zou zij ervan gevonden hebben? Ik neem u even mee terug naar de goeiigheid van de jaren zeventig, die mijn jeugd voor een groot deel heeft bepaald. In Twente was het armoe troef, maar gingen we met vakantie naar het buitenland, en hield zich in de buurt een zwart of bruin of islamitisch persoon op, dan zat hij binnen de kortste keren in ons vakantiehuisje om daar verwelkomd te worden. Die PPR-achtige houding kwam toen in het wild veel vaker voor dan je nu zou willen geloven. ‘Anders’ was interessant. ‘Anders’ was niet eng, maar principieel verrijkend.
Het heeft jaren geduurd voordat die hostess­achtige benadering van mijn moeder veranderde. Ik was degene die later op de minpuntjes wees van het prachtige, maar ook wel erg eendrachtige islamitische geloof, zij zag alleen ‘mensch’ en mogelijkheden.
Tot zo’n vijf jaar terug: ze keek naar een tv-programma, waarin jonge Nederlandse islamieten behoorlijk eensgezind homoseksualiteit veroordeelden. Dat die jongelui zo ouderwets dachten. En stuk voor stuk met moderne kleding aan. Dat ze met hun onvolgroeide tengels aan de homo’s kwamen, en dus aan mij. Dat ging niet. Daar brak iets.
Het was een onwennig gesprek, waarin ik haar voorhield dat niemand van homo’s hoeft te houden, terwijl zij haar hoofd bleef schudden, dat normaal van begrip overliep. De wereld op zijn kop.
Wat mij brengt op het stukje dat ik de vorige week had willen schrijven. In de haast om toch vooral het Nederlandse te bewerkstelligen bestaan er nu ook al gemeentelijke ‘gedragscodes’, waarin aan ouders wordt gevraagd de homoseksualiteit van hun zoon of dochter te ‘accepteren’.
Niemand zal mij verdenken van homohaat, maar zo’n richtsnoer gaat veel te ver. Sowieso zijn die ‘gedragscodes’ ondingen: de overheid moet zeggen wat mag en wat niet, de rest is aan de mensen en hun eigen slechte smaak. Je kunt zeggen: voor de wet zijn homo’s en hetero’s gelijk. Je kunt zeggen: discriminatie is strafbaar. Maar of de ouders de homoseksualiteit van hun kind accepteren of niet, daar heeft de staat niets mee te maken.
Wat jij, mam?

Koekoek

En zijn er nog wijze lessen te trekken uit wat we hardnekkig de affaire-Rushdie blijven noemen – al is het allang een ‘affaire’ die de duur van menig huwelijk naar de kroon steekt? Het goede nieuws is niet alleen dat Rushdie springlevend is, maar vooral ook dat hij niet monddood is gemaakt en kon blijven schrijven. Daar zag het zeventien jaar geleden niet naar uit, toen Khomeiny de wereld verblijdde met zijn fatwa.
De eerste weken van 1989 leken wat dat aangaat beklemmend veel op het begin van 2006: beelden van schreeuwende moslims in verschillende steden van de wereld die hun woede willen koelen op iets dat zich niet zo eenvoudig in elkaar laat slaan (een boek, een spotprent). Toen, in 1989, rees al het eerste besef, zonder nog last te hebben van het internetbewustzijn: die mondialisering mag de wereld wel kleiner maken, het wordt er ook benauwder van, als op een dorpsplein waar iedereen iedereen in de gaten houdt en geen zuchtje wind ongemerkt passeert.
Na de eerste schrik waren er toen ook westerse politici die alles verwachtten van het grote inschikken en verzoenen. Ik zeg niet dat die reactie onbegrijpelijk was – je moet mensen wantrouwen die likkebaarden bij het vooruitzicht van een grote clash – ik zeg alleen dat de zachte woorden uit West-Europa werden opgevat als evenzovele schuldbekentenissen, die de moslimdemonstranten extra energie gaven.
Rushdie zelf heeft in 1990 het ultieme verzoeningsgebaar gemaakt: hij bekeerde zich tot de islam, op aandringen van islamitische deskundigen die geloofden dat daarmee de acute dreiging zou worden gekeerd. Dat bleek niet het geval, want nu was Rushdie eens te meer de man die beter had moeten weten, en dus zijn eigen vonnis had geveld. Vijf jaar later was de schrijver, beschermd, gebodyguard en wel in staat tegen The Times te verklaren dat die bekering ‘de grootste vergissing’ van zijn leven was. Want je hoeft de gekte niet te voeden, maar er in meegaan is suïcidaal.
Ik vind ze niet eens leuk, die spotprenten. Maar goed, je kunt niet altijd de mazzel hebben dat je De duivelsverzen mag verdedigen.
Intussen valt het ongunstig op met hoeveel geestdrift de mogelijkheid tot een grote cultuurstrijd in het Midden-Oosten wordt onthaald. Alsof ze erop zaten te wachten. Dat zal ook wel, want ineens gaat het niet meer over huisvesting, riolering en andere gemeentelijke taken die toch wat minder tot de verbeelding spreken, maar is het woord aan Eer en Wraak, kapitale zaken die niets kosten en mensen toch even zoet houden. In Libanon werden de demonstranten per touringcar aangevoerd, want ook de ‘spontane’ volkswoede moet je een beetje masseren. De Kristallnacht in Duitsland liep ook niet van een leien dakje, daar kwam gedegen planning aan te pas.
Ik kijk naar de tv-beelden en krijg het Spaans benauwd. Arabisch benauwd. Je hoeft geen heilig geloof te hebben in public relations, maar zelden zag je mensen bezig zo helemaal niet ‘the hearts and minds of the people’ te winnen. Je kunt kritiek hebben op de Amerikanen, maar zoveel antipropaganda, dat redden ze niet. Er zullen ongetwijfeld heel wat mensen in Europa zijn, moslims en niet-moslims, die de cartoons verfoeien, maar lukt het ze ook met een tevreden glimlach naar die rellende meute te kijken? Daar gaat het EU-gebouw in vlammen op. Ja, dezelfde EU waar ze nog vijfhonderd miljoen van hopen te ontvangen. Eigen glazen ingooien.
Het is er niet gezelliger op geworden, wel bedompter. De wereldpolitiek wordt, zeker na de val van het communisme, in gijzeling gehouden door een familiedrama: de broederstrijd tussen Isaak en Ismael. Hoe zat het ook weer: christenen en joden geloven dat Abraham zijn zoon Isaak wilde offeren, op bevel van God, terwijl moslims ervan overtuigd zijn dat de aartsvader aan Ismael, zijn andere zoon, die rol had toebedeeld. Isaak geldt sindsdien als de leider van het volk van Israël en Ismael als de voorvader van de Arabieren, directe familie van de profeet en een heel verre grootpa van koning Abdullah van Jordanië.
Sindsdien is het moslims tegen niet-moslims wat de klok slaat. Sindsdien geldt het Israëlisch-Palestijnse conflict als de navel van de wereld. En de politiek? Die wordt behendig gepasseerd door het grote, religieuze gevoel. Marx dacht aan opium. Ik hou het bij onzin.

Navel

Het is maar goed dat nieuwjaarsdag op 1 januari valt, of het nu uitkomt of niet, want liet je het aan de mensen over, die eerst hun agenda’s moeten checken, het feestje kwam op de lange baan terecht en wij Nederlanders zouden, na stevig onderling overleg later zijn dan de Chinezen. Dit is geen slag in de lucht, maar een nauwkeurige beschrijving van de realiteit. Met wat vrienden wilden wij – ja, wij, mijn man en ik, het monstrum van het huwelijksmeervoud sluipt er onherroepelijk in – ons eigen nieuwjaarspartijtje houden, en dat werd bellen, soebatten, nog eens wat verzetten, en op 29 januari was het dan zover. Wat zijn onze levens toch zwaarwichtig en druk, en hoe zeldzaam is het onbewaakte moment, waar het toeval zomaar kan toeslaan, alsof het niets kost.
Afijn, de glazen werden geheven, de ski- en zonvakanties doorgenomen, en omdat wij ons nog steeds generen als we het alleen maar bij schoonfamilie laten, moest ook de actualiteit doorgenomen worden. Het kwam mooi uit dat twee vrienden dokter zijn, die allebei net naar Griekenland waren geweest, om daar ‘onze’ jongens en meiden te onderzoeken, na hun missie in Afghanistan. ‘Het moreel is goed’ wisten onze zegslieden te melden ‘en ze hebben er zin in’. Ik vond dat hoopvol nieuws, misschien wat onbegrijpelijk voor iemand als ik, die niet kan bogen op ook maar de minste militaire ervaring, maar beter zo dan met lauw gemoed en lange tanden, want dan weet je zeker dat ze het niet lang zullen maken. Je zou het bijna vergeten als je de Hollandse discussie volgt, maar het zijn bepaald geen watjes, die lui, ze willen graag schooltjes openen en snoepjes ronddelen, maar voor het gevecht schrikken ze niet terug. Dat klinkt bijna onbehoorlijk in onze gepacificeerde, feminiene cultuur, maar men leidt niet straffeloos militairen op tot de hoogste graad van paraatheid, om vervolgens gechoqueerd te zijn wanneer ze die kunstjes in praktijk willen brengen.
Ik vond het bijzonder te horen dat er kennelijk een stevige anti-Amerika-stemming heerst onder die manschappen, en nu eens niet op ideologische, maar op praktische gronden. De ‘ugly American’ bestaat nog steeds, hij is onbeschoft en arrogant en ziet zijn Nederlandse collega-militair niet staan. Dat steekt, en voedt tegelijkertijd de hoop dat wij in Nederland een heel ander soldatentype hebben opgekweekt, dat lacht en zwaait en dat zich als een gekozen burgemeester onder de mensen begeeft. Ik vind het nog steeds een prachtig idee, maar twijfel of ze in Afghanistan ook meteen oog hebben voor dit narcisme van het kleine verschil, dat wij zo beslissend vinden.
Het zit er bij ons ingeramd; in geval van uiterste nood grijpt men naar het allerlaatste redmiddel, dat eigenlijk nooit kan falen: het overleg. Geen tegenstander zo vastberaden, of hij zal bezwijken aan onze vergadercultuur. Wij schieten niet, wij lullen ze wel onder tafel. Vandaar dat oud-eurocommissaris Hans van den Broek ook meteen wil overleggen met Hamas. Het moet voor die lui een fijne opsteker zijn te merken dat de ‘maximale druk’ die Europa aan de dag legt, al is verwaterd voordat ze ook maar iets van hun fundamentalistische principes hebben afgezworen. Dat gaat gesmeerd. Nu nog met de Taliban om tafel, en de vrede is weer definitief geregeld ‘for our times’.
Nederland is nooit het land geweest van de grote militaire successen, en van de weeromstuit is het nu het land van Srebrenica geworden. Voor de goede orde, daar zijn niet duizenden Nederlanders afgeslacht, maar duizenden Bosniërs, en de enige les die je daaruit kunt trekken, is dat je in het vervolg beter in staat moet zijn mensen te beschermen. Niet bij melkpoeder alleen. Het is wel heel zelfgenoegzaam om te concluderen dat er dus nooit meer Nederlandse militairen op enge missies mogen worden gestuurd. Het trauma mag ons aankleven, bijna alle doden vielen aan de andere kant, en het getuigt op zijn minst van weinig piëteit en een merkwaardig gevoel voor verhoudingen om onszelf tot het allergrootste slachtoffer uit te roepen.
Try again, try better: dat is wat topsporters altijd te horen krijgen, en hopelijk is die wijze les ook doorgedrongen tot het Nederlandse leger.
Daar sta ik, met het glas nog in de hand. Ik kan er niet op proosten, en aan schietgebedjes doe ik ook al niet.

Melkpoeder

Het nagesprek is weer eens het leukst, zoals bijna altijd, maar voordat je mag naspreken, moet je eerst een officieel gesprek voeren, op de radio bijvoorbeeld, en dat had ik net gedaan met H. en M., twee Marokkaanse Amsterdammers die meer doen dan alleen hoofdschudden zodra de Marokkaanse jeugd ter sprake komt. Ze praten met die jongens, ze werken met ze en halen ze uit hun hangbestaan, waar de verveling regeert als een absoluut vorst. De een is bedrijfseconoom en de ander iets hoog agogisch, en als ze echte bijdetijdse Nederlanders waren geweest, zouden ze hun vrije tijd hebben gevuld met zeilboten of parenclubs, maar ze lijken dus op mijn vader, op onze vaders, die na hun werk ook de plaatselijke sportclub gingen helpen of, heel braaf de Oranjevereniging.
Hoe verantwoordelijk zou ik me voelen voor de ontspoorde Twentse jeugd? Ik vrees dat ik die last heel gemakkelijk van me af zou kunnen zetten. Maar zij praten over ‘onze jongens’ als ze de vijftien- en zestienjarigen bedoelen, die eigenlijk in niets op ze lijken. ‘Ze konden allemaal mijn neefjes zijn,’ zegt M., en dat vind ik loyaal van hem, maar ook een tikje overdreven. Want hoe schat hij de kans in dat hij in zijn jonge jaren ook zo’n klier was geworden? ‘Ik?’ zegt M. met grote ronde ogen, en je ziet weer de oppassende jongen die als eerste van de familie naar het vwo ging, naar de universiteit. De neus in de boeken, de boeken keurig gekaft en altijd het goede voorbeeld, want als Marokkaan moest je ook toen al extra je best doen.
Ze kennen de voorbeelden van jongens die geen rechte Nederlandse zin uit hun mond krijgen, laat staan op papier. Het enige dat moeiteloos van die lippen rolt is het magische D-woord. ‘Discriminatie, toch?’ Maar ze kennen ook de binnenvetters en de doorzetters, die wachten tot iemand ze een ontsnappingsroute aanbiedt, die nou eens niet leidt naar het politiebureau of de coffeeshop. En als zij dan iets kunnen betekenen…
Enfin, ridderen, lintje geven, hoed, petje af.
Moet ik nog zeggen dat dit nagesprek, in die middernachtelijke taxi van Hilversum naar Amsterdam, in het soort ABN wordt gevoerd, waar de gemiddelde BNN-presentator nog wekenlang voor op cursus moet? Is het van belang er op te wijzen dat H. dit nagesprek even onderbrak, na zich geëxcuseerd te hebben, om zijn mobieltje aan te nemen en zich met een anonieme derde te verstaan, in het Berbers nog wel? Ik lever er meteen een vrije vertaling bij, want voordat je het weet, voelt de lezer zich unheimisch. ‘Ja, het gesprek ging goed. Volgens mij wel. Heb jij het gehoord? Okay, dan zie ik je zo meteen. Tot straks.’
En toen stelden ze de vraag die ik tijdens de uitzending nog kon pareren, maar die nu ongecensureerd aan de orde moest komen. De rol van de media. Een steen door een politieruit, en meteen heet heel Slotervaart een banlieue. Een jongen krijgt een ongeluk met zijn scooter, en het plaatselijke tv-station beweert dat ie achtervolgd werd door de politie (later gerectificeerd, toen het gerucht zijn stichtende werk al had gedaan). Hypes. Sensatie. Strohalm. Vuurtje erbij. Hele benzineblikken. Opening nieuws. Koppen in de krant.
H. en M. nu eendrachtig tegen mij, ik in de rol van de media-Marokkaan: ‘En voelen jullie je eigenlijk ooit verantwoordelijk voor die berichtgeving?’
Ik kan de riedel over het belang van vrije nieuwsgaring dromen, maar in die taxi klonk dat mager en goedkoop. Want waar houdt verslaggeving op en gaat ze over in stemmingmakerij, in opruiing? Kan er nog een uitzending worden gemaakt waarin het nu eens niet wemelt van de allochtonen, al was het maar omdat we nauwelijks weten wie of wat we daarmee bedoelen? En registreert de camera alleen, of creëert ze zelf de werkelijkheid, die daarna heet van de naald verslagen wordt? In Parijs zochten journalisten verbeten naar de aanstichters van de rellen en het scheen niemand op te vallen dat het vuur pas goed begon te branden als de filmploeg zich had geïnstalleerd.
Zo heb ik mij naar huis gestotterd, en of die wankelmoedigheid al niet erg genoeg was zei ik bij het afscheid niet ‘tot ziens’ maar keihard ‘ciao’.
‘Mondverlegen’ noemen de Surinamers dat mooi.

Ciao

Dit is geen column over de vraag, of er nu wel of geen Nederlandse missie naar Afghanistan moet gaan. Ik ben daar niet trots op, ook niet een verholen klein beetje, ik word eerder geplaagd door een ouderwets soort schuldgevoel, dat te maken heeft met (nog ouderwetser) plichtsverzaking. Want ik vind het onderwerp belangrijk genoeg; er valt veel vóór die missie te zeggen, en vast ook wel iets tegen, en als u het mij zou vragen, zou ik neigen naar ‘ja, toch maar doen’.
Maar wat ben ik blij dat u het mij niet vraagt. Wat ben ik blij dat er over dit onderwerp niet zo’n gezellig referendum wordt georganiseerd, want eerlijk gezegd geloof ik niet dat wij, betrokken burgers, die nog keurig dag- en weekbladen in huis halen, in staat zijn om zo’n veelomvattende beslissing te nemen. Ik was zelfs enigszins gechoqueerd toen ik las dat de onvermijdelijke Maurice de Hond meteen een onderzoek had laten uitvoeren. Ik schrok niet van de uitslag (meerderheid vóór uitzending) maar van het idee: de rijst staat op koken, de groente sist in de wok, daar gaat de telefoon: ‘Goedenavond, mevrouw, mag ik even storen, een simpel kort vraagje dit keer: wel of niet?’
Voordat de taugé verpieterd is, valt de beslissing. Zelden heb ik zo duidelijk de grenzen gezien van het opinieonderzoek en de directe democratie. Zouden er nog mensen zijn, die volhouden dat het allemaal peanuts was geweest, als Pim nog maar leefde?
Bij dit soort kwesties verwacht ik werkelijk alle heil en wijsheid van de zogenaamde beroepspolitici – een woord dat je vier jaar geleden alleen maar honend mocht uitspreken. Van mensen dus, die wij hebben vrijgesteld om zich tot in de details te verdiepen in de ­risico’s ter plaatse, de verhoudingen binnen de Navo, de democratische levensvatbaarheid van Afghanistan, de garanties die de Amerikanen hebben gegeven, de Afghaanse krijgsheren die wel of niet hun medewerking verlenen, en niet te vergeten, de mensenrechten.
Dit is dus politiek, als het erom spant: een beslissing nemen in een zee van onzekerheden, en koers houden, ook als niemand je kan vertellen of de navigatieapparatuur wel honderd procent is.
Misschien is het toch echt een vak, en niet zomaar een liefhebberij. Misschien dat niet zomaar ­elke vastgoedhandelaar of succesvol verze­keringsagent de boel kan overnemen.
Ik maak nu reclame voor een beroepsgroep, die er zelf alles aan doet om ons van het tegendeel te overtuigen. De woordacrobatiek van het kabinet was zelfs voor een gezags­getrouw mens als ik hemeltergend. Een paar weken was ik buitenslands, en vlak voordat ik vertrok, heette het dat het kabinet ‘voornemens was bereid te zijn deel te nemen’ aan de missie in Afghanistan. Drie weken later, bij terugkomst, was het laatste nieuws: het kabinet heeft besloten bereid te zijn deel te nemen aan de missie in Afghanistan. De ontnuchterende sensatie werkelijk helemaal niets gemist te hebben. Ja, politiek gaat over compromissen en coalities, maar zelden zal het gebrek aan daadkracht zo helemaal zijn samengevallen met een verkeerd gevoel voor woordspeligheid.
Ondertussen steek ik de hand in eigen boezem: wat doe ik met de lange krantenstukken over Afghanistan? Ik scan ze, met de schuldbewuste oogopslag van iemand die allang een leuker artikel heeft zien staan. Snel het huiswerk, dan het lekkers. Daar moet geen kabinet zich op verlaten.
Las net een mooi doemachtig stuk over de gedrukte kwaliteitsmedia, die op verdwijnen staan. Las het trouwens, veelzeggend genoeg, op het internet. Joseph Epstein, Amerikaans journalist, herinnert zich hoe zijn vader de krant las: ‘Het was een bijna heilige handeling, die plaatsvond na het diner. Het was zijn tweede dessert, waar hij alle tijd voor nam.’ Epstein vergelijkt dit cerebrale ritueel met zijn eigen hapsnaplectuur: ‘Eerst naar de overlijdensadvertenties, dan snel een blik op de opiniestukken, is er nog een boek dat ik gelezen moet hebben, en dan voor straf nog even koppen snellen van het echte, harde nieuws.’
Het is het eerlijke leesverslag van een Ame­rikaan, die meer dan gemiddeld betrokken is, en die toch die vermaledijde meningenmoeheid bij zichzelf moet constateren. Hij is daar niet trots op, ook niet een verholen klein beetje, hij vindt oprecht dat hij zich moet buigen over Afghanistan, om ten slotte maar een prachtig essay te schrijven over de hopeloosheid van die onderneming.

Meningenmoe

Ik kan niet op een vliegveld komen, of ik moet denken aan de vluchtigheid van gemeenschappen. Hier spreekt niet de onverbiddelijke socioloog in mij, maar de pragmaticus die weet hoe snel een schijnbaar hechte groep uit elkaar kan vallen. Het begint zo: ineens sta je de tijd te doden met wildvreemden, in een vertrekhal of lounge, en omdat die tijd ook daadwerkelijk gedood moet worden, begint iemand een gesprek, wordt er nog een fles besteld en als het even meezit, komen ook de vakantiefoto’s ter tafel. Vooral retourvluchten werken dat soort romantiek in de hand, want wij reizigers zijn nu beëdigde kenners geworden van een land, van een hele cultuur, en dat willen we weten ook.
KLM vlucht 0714 van Paramaribo naar Amsterdam vond plaats onder ideale omstandigheden. Want Suriname is niet zomaar een bestemming: voor veel reizigers is het het land van hun jeugd, van hun familie, en elk geval van hun vrienden. Misschien dat daarom de gezelligheid meteen zo meedogenloos toesloeg: ik wandelde de vertreklounge binnen en binnen de kortste keren had zich een nieuwe kring rond mij gevormd. Wij wisselden ervaringen uit over het land, als beschikten wij allemaal over dezelfde oudtante, waar je eindeloos over kunt verhalen. De gemeenschapszin bloeide daar op die vruchtbare Surinaamse bodem, tot het moment dat een krakende stem melding maakte van een vertraging en van technische problemen, die misschien wel, misschien ook niet snel konden worden opgelost.
Even overheerste nog de sensatie, maar al snel stonden we erbij als een groepje voetbalsupporters, dat net ter ore is gekomen dat hun club verloren heeft. Een soufflé zakt minder resoluut in elkaar.
Er is nog iets anders dat het traject Amsterdam-Paramaribo-Amsterdam zo uniek maakt. De normale kapitalistische wetten werken er niet. De KLM neemt op die route, gebroederlijk samenwerkend met de Surinaamse luchtvaartmaatschappij, een monopoliepositie in. Er is maar één manier om vanuit Amsterdam rechtstreeks naar Suriname te vliegen, prijs en vergelijk hebben geen zin, concurrentie bestaat niet: iedereen kiest noodgedwongen voor de KLM of SLM, en dat maakt ons een stuk minder klant en een stuk meer vracht.
Daar klonk de stem al weer: ja hoor, veertien uur vertraging maar liefst, technisch mankement, en onder mijn ogen verkruimelde het laatste restje gemeenschapszin, dat zich nog staande had weten te houden met de rum-cola in de hand. Ineens was het ieder voor zich. Het hielp ook niet dat de enige officiële toezegging die via de intercom werd gedaan, alleen repte van een ‘gratis snack’ die wij reizigers mochten afhalen. Geen woord over vervoer terug naar de stad (toch vijfenveertig kilometer), over hotelvergoedingen, of over wat dan ook dat ter zake was geweest.
Toen wist ik het weer: zo’n instant gemeenschap op het vliegveld is als een volk zonder deugdelijke regering: leuk als het goed gaat, desastreus als het tegenzit, want geen poot om op te staan. Was ons dit in Washington gebeurd, de KLM had zich uitgesloofd het haar klanten naar de zin te maken, want Delta en United liggen op de loer en een overstap is snel gemaakt.
Maar hier, in het land van het staatsmonopolie, heerste de klantvriendelijkheid van de oude Sovjet-Unie. Ik zal niet snel meneer Veenendaal vergeten, steward van de KLM, die mij honend meedeelde: ‘Een hotel? Wij verplicht? Moet u eens luisteren, wij zijn u helemaal niets verplicht.’ Kijk, die trof heel precies de Noord-Koreaanse toon.
Ik schrijf nu wel Noord-Koreaans, maar juist op de route Amsterdam-Paramaribo wordt een ander spook als eerste tot leven gewekt: dat van het kolonialisme. Zo’n tweederangs behandeling, voor een eerste klas vliegprijs (¤ 1481,–), dat haalt oud zeer naar boven. En dus gonsde het van de geruchten in de vertrekhal waar mensen in allerijl familie uit bed probeerden te bellen: dat ze dit met ‘bakra’s’ nooit hadden durven flikken, dat Surinamers weer eens de lul waren, de bok, de gebeten hond.
Even dacht ik nog: we gaan een opstand meemaken. Dertig jaar na Surinames onafhankelijkheid, die te geef was, komt nu de echte volwassen reprise.
Maar de mensen klaagden, en kozen toen toch voor de gereedstaande auto van oom of neef.
Kon het Surinaamser: de revolutie werd afgeblazen, vanwege de snack.

Snack

Engel.
Lieveling.
Liefste. Engel-lieveling. Liefste engel lieveling.
In het Engels klinken deze aanheffen mij net iets minder aanstellerig in de oren dan in het Nederlands, waarschijnlijk omdat emotionele nuances de moeilijkst te nemen barrières zijn in een vreemde taal, maar ik ga er toch vanuit dat ook voor native speakers die zo worden aangesproken of aangeschreven de mokerslag van het theatrale niet te missen is.
‘Angel, darling, darlingest one, blossom child, darling baby, magnolia my sweet, darling lamb, dearest. dearheart, darling friend, precious heart, honey, honeybunch, radiant one.’
Truman Capote kende geen ‘beste vrienden’; hij onderhield verrukkelijke, uitzinnige, volstrekt unieke en onvergelijkbare contacten met zijn naaste omgeving, en dat liet hij zijn naasten weten ook, bij elke brief die hij schreef. Hoe naast is naast? In Capotes wereld was er niet een, maar waren er vele ‘allerliefsten’. Ingetogenheid was niet een kwaliteit die de auteur actief leek na te streven; ook de redacteur van de uitgeverij die zijn teksten bewerkte of het kennisje van vroeger konden rekenen op zo’n uitbundige brief­aanhef.
Nog steeds vragen Amerikanen zich af, als ze een onbekende man zien die zich in hun ogen overdreven gedraagt: ‘Is he gay or is he British?’ Capote moet al heel vroeg zo iemand zijn geweest, die zijn coming-out gevoeglijk kon overslaan, omdat de homoseksuele component in zijn karakter onmiskenbaar was. Hij was wat we in goed Nederlands ‘verwijfd’ noemen, of meer nog ‘een nicht als een kathedraal’: een homo die zijn seksuele voorkeur net zomin verborgen kon houden als een zwarte man zijn kleur. Capote moet al vroeg hebben besloten dat het de moeite niet loonde zich stoerder voor te doen dan hij was, en dus kon iedereen in zijn buurt, man of vrouw, homo of hetero, een welgemeend ‘schatje’ naar zijn hoofd geslingerd krijgen, of anders wel een ‘snoezepoes’.
Het was de tijd van de strikte sekserollen, zo net na de oorlog, mannen waren erg veel man en vrouwen hoefden niet te beknibbelen op het kirrende meisje in zichzelf. Maar zelfs met die stereotypen in gedachten, klinkt Capote in zijn brieven anders dan een clichématige nicht: daarvoor is zijn toon te gedreven, te vragend bijna. Hij deelt geen kushandjes uit om zijn eigen bestaan te vieren: al die blijken van genegenheid zijn wel degelijk bedoeld om geretourneerd te worden. Zo is elke exuberante aanhef tegelijkertijd een deemoedig verzoek: als jij mijn ‘darling’ bent, mag ik dan jouw ‘angel’ zijn?
Ondanks al de wereldwijsheid, de roddelzucht en de wufte toon die Capote in zijn correspondentie cultiveert, blijf je voortdurend een klein kind op de achtergrond horen, dat bereid is alles uit de kast te halen, om toch maar vooral geliefd te zijn. Capote spreekt voortdurend een bezweringsformule uit, wanhopig bijna, die de vriendschapsband moet bevestigen. Bij alle geëxalteerde loftuitingen is dat het geluid dat overtuigt en ook ontroert.
De man die liefde af wil dwingen, en ervan overtuigd is dat daarbij geen overdrijving geschuwd mag worden, want in de liefde bestaat er geen teveel.
Het geeft natuurlijk ook een aardige indicatie van wat de schrijver op zijn beurt verwachtte: zijn vrienden hoefden nooit bang te zijn zich overdreven aanhankelijk te tonen, want dan was het voor Capote net genoeg. Zoals je dat zegt van mensen met een hoge pijngrens: Capote kon onnoemelijk veel aandacht verstouwen.
Gerald Clarke, die eerder al een biografie wijdde aan de auteur, verzamelde de brieven die Capote schreef over een periode van 1936 tot 1982, tot twee jaar voor zijn dood. Tussen die jaartallen ligt dan het meest besproken schrijversleven dat Amerika ooit heeft gekend. We maken kennis met de vroegwijze, wat raadselachtige jongen, die zijn biologische vader er van op de hoogte stelt dat hij van achternaam wil veranderen, en die van zijn nieuwe stiefvader wil aannemen. Truman, geboren Persons, wenst vanaf dat moment door het leven te gaan als Truman Capote. Het is geen brief in de eigenlijke zin van het woord, meer een ongemakkelijke mededeling van precies een zin, waarin geen plaats is ingeruimd voor eventuele gevoelens. En er wordt al helemaal niet in geschat of gelievelingd.
Maar al snel worden de brieven langer, en de aanheffen wulpser: de jongeman die opgroeide in het behoorlijk achterlijke Alabama weet niet hoe snel hij daar weg moet om zich de wereld toe te eigenen. De zeventienjarige Truman verraadt zijn provinciale afkomst hooguit door de gietijzeren ambitie waarmee hij zich stort op alles wat de belofte van elegantie in zich draagt, van stijl. Hier wendt een jongeman zich opzichtig af van zijn eigen bekrompen jeugd, als een adoptiekind dat na lang zoeken dan eindelijk zijn echte familie terugvindt: de grote stad, vol met vrouwen (en al heel snel ook mannen), die je stuk voor stuk als engelen mag aanspreken, als angel darlings.
Ergens rond die tijd moet Summer Crossing geschreven zijn, Capotes allereerste roman, die al voltooid was voordat hij op vierentwintigjarige leeftijd doorbrak met het bekende Other Voices, Other Rooms. De geschiedenis van die eersteling is meteen sprookjesachtig: het manuscript lag lang in de la van Capote te verstoffen, want de jonge schrijver was zijn zaak niet zeker, en besloot na het succes van Other voices… dat het boek geen waardige opvolger zou zijn. Andere werken volgden, waaronder het sprankelende Breakfast at Tiffany’s en net toen Capote op het punt stond eeuwige roem en ook nog wat miljoenen te verwerven met zijn nonfictie-roman In Cold Blood besloot de auteur halsoverkop te verhuizen, van het statusonzekere Brooklyn naar het prestigieuze deel van Manhattan, met achterlating van huisraad en manuscript. Dat nu werd gevonden door de huisbaas en na wat omzwervingen belandde het, zo’n tien jaar na Capotes dood, ineens op een veiling.
Het is het verhaal van een roman, dat al romanesk begint, nog voordat je een letter hebt gelezen. De eerste zin luidt: ‘You are a mystery, my dear,’ en dat is de toonhoogte die we uit Capotes brieven kennen. Met dit verschil, dat de woorden nu worden uitgesproken door een New Yorkse dame uit de haute bourgeoisie, categorie Vanderbilt, die voor een simpel ontbijtje meteen het Plaza-hotel regelt. Het mysterie geldt haar zeventienjarige dochter, Grady McNeil. Met een griezelig gemak kruipt Capote in het hoofd van dit meisje, dat werkelijk alles mee heeft: afkomst, veel oud geld, uiterlijk, en niet te vergeten haar sekse (bepaald een voordeel, voor wie rond 1947 op mannen valt). Hier zien we Capotes gedroomde alter ego; een hoofdpersonage, dat nooit anders heeft gekend dan de meest exclusieve New Yorkse kringen, en dat niet los hoeft te komen van Alabama, omdat ze amper weet waar dat zou moeten liggen.
Het grootste mysterie blijft ondertussen de piepjonge schrijver zelf, die zo vanzelfsprekend schrijft over het milieu, dat hij nog wel degelijk moet veroveren.
Moeder McNeil kent zo vlak na de wereldoorlog twee grote zorgen: zal het debutantenbal dit jaar wel doorgang vinden (dochter Grady moet aan de juiste man geholpen) en heeft de familievilla in Cannes het nazigeweld enigszins ordentelijk doorstaan? Om dat uit te zoeken, reist het echtpaar McNeil die zomer af naar Europa, met achterlating van dochter Grady, die in het bloedhete New York op glorieuze wijze zal ontsporen. Wat volgt, is het drakerige en ook sterk gedateerde verhaal van een upper class girl die zich vergooit aan een jongen uit de heffe des volks, die ook nog eens joods blijkt te zijn. Het is aandoenlijk om te zien hoe onhandig Capote deze leefwereld van straathandelaartjes en parkeerwachters schetst – een leefwereld die hem in werkelijkheid bekender moet zijn geweest dan die van de ‘American Royalty’, zoals de McNeils zichze;f beschouwen.
Hier heeft iemand besloten afstand te nemen van zijn jeugd en nooit meer om te kijken, op straffe van verstening – zo versteend en karikaturaal als de personages uit de lagere klasse beschreven worden.
Capotes belangstelling geldt de ‘poor little rich girls’, de rijke, verveelde vrouwen, die alles mee hebben en toch standvastig bouwen aan hun eigen zelfvernietiging. Heel veel later, als Capote zo’n beetje de huisgast is geworden van de grote, Amerikaanse tv-talkshows, zal hij telkens maar weer schermen met zijn grote roman in wording Answered Prayers – een zedenschets over de high society, die nooit voltooid zal worden. In Summer Crossing zien we die obsessie met de rich and famous voor het eerst beschreven, in de gedaante van Grady McNeil; het beroemd geworden personage van Holly Golightly uit Breakfast at Tiffany’s is er een geslaagdere variant van.
Maar Summer Crossing is meer dan de halfmislukte voorstudie voor het latere, betere werk, want de lezer wordt onmiddellijk getroffen door Capotes stijl, die ook dan al soeverein is, alsof hier een gelouterde schrijver zijn kunde heeft opgespaard om op latere leeftijd te debuteren. Capote weet het Engels te buigen alsof het pitriet is: het is nog steeds dezelfde taal, al is het ook een andere, met een subversieve onderlaag, die hij kunstig door het gewone idioom weet te vlechten. Het leverde hem deze kwalificatie op van Norman Mailer – toch niet de geheide vriend van de schrijver: ‘Capote is the most perfect writer of my generation.’
In de jaren ’60 en ’70 lijkt het leven van Capote als twee druppels water op dat van de vrouwen die hij zo genadeloos (en tegelijkertijd liefdevol) beschreven heeft; de schrijver is een nationaal fenomeen geworden, hij correspondeert met de Vanderbilts en de Chaplins, en in al die brieven lijkt het Capotes grootste zorg waar hij de komende herfst/winter/zomer zal doorbrengen. In het Zwitserse huis, het New Yorkse appartement, de Franse villa of toch het Italiaanse grand hotel? Een schrijver kan ook te veel samenvallen met zijn onderwerp.
Nog steeds probeert Capote de lichtvoetigheid te benaderen, die in zijn jongere jaren zijn vluchtroute is geweest. Het is bijna een categorische imperatief: ‘Go lighty’ luidt het gebod, terwijl de schrijver ondertussen worstelt met een writers block en een indrukwekkende alcohol- en drugsverslaving. En hoewel hij, als we zijn brieven mogen geloven nog steeds omringd wordt door een brigade aan angels en darlings, slagen die er niet in hem te redden.
Capote geeft in Summer Crossing die ene grote levensdrift weer van zijn verwende heldin Grady McNeil: de heroïsche drang zichzelf te vernietigen. Deze Werdegang, die Capote in zijn jonge jaren zo koel en analytisch heeft geobserveerd, zal ook precies de zijne worden.
De lange, lacherige, lekker roddelachtige brieven nemen af, steeds vaker wordt er een eenregelig telegram verstuurd, waar geen engel in te bekennen valt. ‘Miss you’, ‘think of you’ klinkt het kortademig, alsof zelfs de woorden gebrek aan zuurstof krijgen. Capote begint weer te lijken op de jongen die zonder opsmuk zijn vader zijn congé gaf, in een afgemeten zin.
Het laatste bericht uit het brievenboek is gericht aan Capotes oudste vriend en voormalig minnaar Jack Dunphy: ‘miss you need you when can i expect you Love Truman.’
Weg goede sier, weg flamboyante aanhef, zelfs de interpunctie is verdwenen. Al het vlees is hier van de botten van de taal gevallen. Een kale, droge stijl, noemen ze dat – en voor Capote was dat dodelijk.
Truman Capote, ‘Summer Crossing’, nawoord Alan U. Schwartz, Allen Lane, 138 pagina’s, € 21,80
Too brief a treat’ ‘The Letters of Truman Capote’ bezorgd door Gerald Clark, Random House, 487 pagina’s, € 36,50

In de liefde bestaat geen teveel

En vandaag hebben we het volgende culturele probleem bij de hand, van bijkans universele proporties: wat doen we met de vrouw?
Dit zijn de omstandigheden: een paar dagen geleden is een man overleden, in een dorpje iets verderop. Als ik schrijf: ‘iets verderop’ wekt dat al snel de verwachting dat er een trein gepakt kan worden of anders toch een auto om ter plekke te komen, maar dat is niet zo. Het dorpje ligt aan de rivier, diep in het binnenland van Suriname, en is alleen per boot bereikbaar. Daar komt nog iets bij: de gestorven man is een marron, een nakomeling van de weggelopen slaven die al drie eeuwen lang in het bos wonen, ver weg van de stad en de plantages, waar vroeger de slavenhouders zaten voor wie ze vluchtten. Nu betekent ver weg van de stad vooral dat het lastig is om aan een dvd-speler te komen. Want er is tv in het bos, het ding staat in een hut die je zonder meteen hopeloos romantisch te klinken toch echt traditioneel moet noemen, en als de generator het niet begeeft, dringen de stadse geluiden rechtstreeks door tot in de jungle, alsof er tussen die twee werelden geen afstand meer bestaat.
Goed, man is dood, man moet begraven worden: daar komt van alles bij kijken, want naast de vraag ‘koffie en/of cake’ hebben mensen nog andere dingen verzonnen om de grens tussen leven en dood te markeren, en het moet gezegd: de marrons hebben niet bezuinigd op hun rituelen. De begrafenisstoet zal over het water voeren, de mannen van het dorp dragen speciale hoofddoeken, er zullen vanaf de korjaals schoten worden gelost om boze geesten af te weren, kortom: geen touroperator had het mooier kunnen verzinnen, we vallen met onze neus in zeer authentieke boter.
Eén ding: de vrouwen moeten natuurlijk weg van de rivier, waar ze dagelijks de was staan te doen. De vrouwen mogen natuurlijk geen blik werpen op de kist die over het water wordt vervoerd, want dat zou groot onheil betekenen, en eeuwige onrust voor de overledene. Nu zijn marronvrouwen veel gewend, zodra ze menstrueren trekken ze zich ook terug in het vrouwenhuis van het dorp, om niemand met hun onreinheid te bezoedelen. Het probleem is de Nederlandse vrouw naast mij, een oprecht bewonderaarster van de marroncultuur, die al tientallen keren naar het binnenland is afgereisd en zich allerhartelijkst kan onderhouden, in het Saramacaans, met wie we ook maar tegenkomen.
Mag deze vrouw mee in de boot, die ons naar de airstrip zal brengen, vijftien kilometer stroomafwaarts? Ik zeg ‘airstrip’ maar u moet aan een knollenveldje denken waar geen Nederlandse profvoetballer zich op zal wagen. Maar het is wel de plek waar de Cessna wacht die ons weer mee zal nemen naar de stad.
De kans is huiveringwekkend groot dat we de begrafenisstoet zullen passeren met deze vrouwspersoon aan boord, en wij, kinderen van het schuldige, antropologisch bewustzijn zijn wel de laatsten om een oeroude culturele traditie te willen verstoren, die alle verdrukking heeft getrotseerd. Vooral de Nederlandse vrouw kan er prachtig over uitweiden. Maar toch: dit is wel verdomd onhandig.
Overleg met de kapitein van het dorp. De Nederlandse vrouw brengt toeristen naar het gebied, van de keurige, ecologische en goedbetalende soort. Dat betekent werk en inkomsten voor de marrons in de buurt. Dat betekent al snel een nieuwe dvd-speler. En terwijl ik mij midden in een negentiende-eeuws dilemma waan, en in gedachten de antropologische handboeken raadpleeg, komt er een keurig poldercompromis uit de bus. Vrouw mag in boot, maar zal bij nadering stoet hoofd afwenden en aangezicht bedekken met handdoek of ?T-shirt.
En zo geschiedt: wij mannen, fris uit Amsterdam, zijn goedgekeurd om ongegeneerd te koekeloeren naar de drijvende kist en de mannen in hun omslagdoeken. De Nederlandse vrouw bedekt haar hoofd, maar is gelukkig wel zo verstandig flink te gluren. Dan is er nog die andere Nederlandse vrouw, die verpleegster is en nu al een jaar lang de beenwonden verzorgt van oude marronvrouwen, waar zelfs hun dochters zich niet aan wagen vanwege de ontstekingen, de onvoorstelbare hoeveelheid pus en de stank. Ook deze vrouw is natuurlijk te min om dit mannenritueel te mogen aanschouwen.
Wat zijn ze mooi om naar te kijken, die zuivere culturen. Maar in gemengde wil je leven.