Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

Peter
Hulde voor Peter met zijn prachtige prent in VN 03 van Poetin en Rutte.
Dit is de eerste keer dat ik reageer op iets in VN.
Ik ben al heel lang een tevreden lezer van VN. Eerst van die op krantformaat die mijn vader las en later via een eigen abonnement.
Frits van Uxem, Tiel
Post
Ik ben blij met mijn abonnement op VN. Zeker ook vanwege de – althans sommige – lezersreacties in de postrubriek. Die over Jan Nagel bijvoorbeeld in VN 03. En ook die daaronder over onderwijs. Wij kunnen niet zonder VN, maar VN kan niet zonder zijn lezers.
 Henk Veldman, Oisterwijk
Het kwaad
Een heel simpel antwoord op de vraag waarom het kwaad bij de een in zijn schuilplaats blijft en bij de ander niet (Elma Drayer over Kristien Hemmerechts, VN 04): de een heeft een wat sterker karakter dan de ander. Dat maakt dat de een wellicht uitgroeit tot een, pak hem beet, Mandela, en de ander tot een Michelle Martin. Maar het kwaad, ach ja, dat schuilt in ons allen. Ik weet zeker dat die eerste dat net zo volmondig had beaamd.
Met hopelijk een sterk karakter maar bewust van mijn eigen zwakte, verblijf ik,
 Jantien Slob, Rotterdam 
Doktertje
Zonder de ernst en ervaringen van slachtoffers te willen bagatelliseren, vraagt het artikel ‘Als doktertje spelen geen spel meer is’ (VN 03) wel om een aanvulling en nuancering.
– Op zich zijn seksuele spelletjes en seksueel ontdekken een onderdeel van de ontwikkeling van een kind.
– Bij seksuele spelletjes tussen kinderen is een belangrijk aandachtspunt: kan de initiatiefnemer zelf een slachtoffer zijn van seksueel grensoverschrijdend gedrag in een andere situatie?
– En wat zich opdringt bij het lezen van sommige reacties van de geïnterviewde ouders: er zijn slachtoffers die als volwassenen constateren dat de reacties van de omgeving indertijd meer problemen voor hen hebben veroorzaakt dan wat er feitelijk gebeurd is.
Peter Kooij, vertrouwensarts bij een Advies- en Meldpunt Kindermishandeling, op persoonlijke titel, Zutphen
Kraaijeveld
Met verbazing heb ik Kees Kraaijevelds stukje in VN 02 gelezen (‘Crisis of geen crisis, ook in 2014 gaan we erop vooruit’). Alle vormen van kwalitatieve welvaartsgroei komen alleen ten goede van mensen met voldoende inkomen. Het is een duidelijk voorbeeld van hoe je middels statistieken een vertekend beeld van de economie kunt geven.
De kwalitatieve verbeteringen zijn prachtig. Ik zal ze even met u langsgaan.
Basisproducten: koffie, shampoo, tandpasta. Ze kunnen best qua kwaliteit, houdbaarheid of duurzame manier van produceren verbeterd zijn, maar daar kopen de minima en andere mensen met een beperkt budget niks voor. Je hebt er nog steeds evenveel van nodig en ze zijn niet goedkoper geworden.
Ledlampen zijn een stuk duurder dan de oude gloeilampen. Ze verbruiken wel minder stroom en gaan wel langer me, maar als je ieder dubbeltje moet omdraaien, kun je je dat inverdieneffect niet veroorloven en moet je dus langer wachten voor je een kapotte lamp kunt vervangen. Dat vind ik een uiterst selectieve kwaliteitsgroei.
Terwijl als je werk hebt je baas je van een elektrische leaseauto voorziet, duurt het heel lang voor de minima daar – door het verbeteren van de luchtkwaliteit – ook profijt van gaan hebben. Als ze al een (oude) auto hebben, kunnen ze het zich niet veroorloven het ding door een elektrisch of hybride model te vervangen. Als de bewoners van de Amsterdamse binnenstad een elektrische auto kopen, krijgen ze vrij parkeren bij de oplaadpaal voor hun grachtenpand, als bonus! Ook zonnepanelen zijn om eerder genoemde redenen alleen maar interessant voor inkomens boven modaal. Aan de verbeterde gezondheidszorg kom je ook niet toe als je je ten gevolge van de veranderingen in de ziektekostenverzekeringen geen dure aanvullende pakketten kunt veroorloven. Dat wordt sowieso al moeilijker door de verhoogde eigen bijdrage en het hogere eigen risico.
Voor de verbeteringen op het gebied van diensten en de toegankelijkheid van de nieuwe media geldt ook de beperking dat als je niet het geld of de kennis bezit om er gebruik van te maken, je achteruit boert. Als schrijnendste voorbeeld noem ik het sluiten van openbare bibliotheken.
Kortom, het is met uw analyse weer het oude liedje: de rijken worden rijker en de armen worden armer, want van de kwalitatieve verbeteringen zijn de laatsten niet in staat profijt te trekken. Typisch geval van jammer of gewoon collateral damage?
 Iman Heijstek, Amsterdam Draga Rinkema
Reactie Kees Kraaijeveld: Inderdaad: de rijken worden rijker en de armen armer. Maar dat is niet het onderwerp van mijn column over kwaliteitsgroei. Het is ook waar dat rijken meer profiteren van kwaliteitsgroei dan armen, domweg omdat ze meer consumeren, maar ook daar ging het niet over ditmaal.Het ging over het fenomeen kwaliteitsgroei. En het is niet juist te stellen dat ‘armen’ hier helemaal geen profijt van trekken. Immers: de levensstandaard van armen in het Nederland van nu is ontegenzeglijk hoger dan die van de armen van twintig, dertig of vijftig jaar terug. Denkt u maar eens in: armen hebben nu ook veelal een televisie, een mobiele telefoon, een huis met dubbele beglazing, centrale verwarming, een ijskast en een warme douche.Kortom: kwaliteitsgroei is ook een zegening voor de armen. Een zegening die tot mijn spijt maar al te vaak ongeteld blijft.
Jazz
Ik ben weliswaar geen programmeur van een jazzclub zoals iemand die reageerde in VN nr. 51/01 en ik wil ook vooral geen lange verhalen schrijven, maar ik sluit me er geheel bij aan dat jazz een ondergeschoven kindje is in Vrij Nederland. Zonde, terwijl het zo leeft onder mensen. Ik zou ervan genieten als ik af en toe een deskundige of authentieke blik op nieuwe of oude jazz zou krijgen, want jazz is een hele cultuur , zoveel méér dan muziek.
Nee
 De redactie behoudt zich het recht voor brieven in te korten of niet te plaatsen. Geplaatste brieven worden ook digitaal opgeslagen. E-mail: post@vn.nl. Postadres: VN, postbus 1254, 1000 BC Amsterdam. Onder vermelding van uw huisadres.

Redactie Vrij Nederland

post@vn.nl

Een uitweg uit de crisis in het onderwijs
Als ik mijn vader vroeger naar zijn werkzaamheden op school vroeg, gaf hij meestal als antwoord dat hij de punten van de potloden sleep, de poppetjes op de notulen van de vergaderingen tekende én elke week de vuilnisbakken buiten zette. Want als directeur van een middelbare school gaf hij minder lessen dan de andere docenten, en dus zorgde hij er maar voor dat de school een beetje netjes bleef.
Als kind geloofde ik zijn verhaal, pas veel later begreep ik dat hij wel iets meer moet hebben gedaan om bijna elk jaar honderd procent van de leerlingen hun diploma te laten halen. Zijn salaris was overigens net zo bescheiden als zijn eigen taakomschrijving en bedroeg nauwelijks meer dan dat van de docenten. Hij stond zelf ook voor de klas en wist daarom precies wat er op school gaande was, hetgeen overigens niet zo heel moeilijk was, omdat zijn school maar een paar honderd leerlingen telde. Hij kende elke leerling bij naam en was ook van mogelijke problemen in de thuissituatie op de hoogte. Dit alles droeg bij aan het hoge slagingspercentage, maar kwam vooral ook de sfeer van vertrouwen ten goede die er op school heerste tussen bestuur, docenten en leerlingen.
Zo overzichtelijk als de onderwijswereld in die dagen was, zo ondoorzichtig is deze nu geworden. De scholen zijn de afgelopen decennia gefuseerd tot immense, vele duizenden en soms zelfs tienduizenden leerlingen tellende instituten, met, als we eerlijk zijn, voornamelijk nadelen en misstanden tot gevolg. In sommige regio’s hebben scholen een monopoliepositie gekregen, waardoor het aanbod is verschraald en de keuzevrijheid is afgenomen. Door de schaalvergroting moesten er meerdere bestuurslagen worden toegevoegd, die veel geld kosten en ook de verhoudingen en de algehele sfeer op school hebben veranderd. De bestuurders, die zelden een klas van binnen zien laat staan de leerlingen kennen, bepalen het beleid, terwijl de docenten die doen waarvoor het onderwijs bedoeld is, namelijk lesgeven, daar amper invloed op hebben. Dat is vragen om moeilijkheden en die zijn er dan ook in grote mate.
Schijncompensatie
Zo ontstond er de afgelopen dagen commotie rondom de nieuwe CAO die de bestuurders hebben afgesloten, en waarin zij een inkomstenstijging van maar liefst 15 tot 20 procent hebben gekregen. Terwijl de docenten al jarenlang op de nullijn staan en worstelen met bezuinigingen, vollere klassen, dubieuze ontslagprocedures van oudere leraren, stijgende werkdruk en onzekere toekomstverwachtingen voor jonge docenten, menen de bestuurders dat zij recht hebben op een fikse verhoging van hun toch al riante salaris. De VO-raad, oftewel de raad voor bestuurders en werkgevers in het voortgezet onderwijs, beweert in de media en op de eigen website bij hoog en bij laag dat dit ‘pertinent onjuist is’, waarbij het gebruik van het woord ‘pertinent’ zowel van lef als van hoogmoed getuigt.
Het gaat volgens de VO-raad, sinds 2013 voorgezeten door Paul Rosenmöller, namelijk niet om een loonsverhoging in de strikte betekenis van het woord, maar slechts om een ‘compensatie’, hetgeen natuurlijk op precies hetzelfde neerkomt. Sommige bestuurders kunnen derhalve hun jaarsalaris van 155.000 bruto nog eens met een slordige 15 procent ‘compenseren’, terwijl het gemiddelde salaris van een docent rond de 40.000 bruto per jaar ligt. Deze verhoging valt te verdedigen, meent de VO-raad, omdat de bestuurders nog maar dertig vakantiedagen overhouden, hoewel dit binnen de bestuurssector toch een alleszins redelijk aantal is, en omdat ze vrijwillig afzien van de BAPO-regeling en de kinderopvangregeling.
Deze argumenten zijn eigenlijk te flauw voor woorden. De BAPO-regeling is namelijk bedoeld voor docenten boven de 52 jaar, die vanwege de hoge werkdruk iets minder uren, namelijk drie, les hoeven te geven, waardoor ze iets meer ruimte krijgen om hun werk te spreiden en voor te bereiden. Deze regeling staat bovendien al onder druk, omdat zowel de VO-raad als de huidige regering deze wil ‘moderniseren’, hetgeen meestal een eufemisme is voor afschaffen of verslechteren. Dat betekent dus dat de bestuurders iets gaan compenseren wat waarschijnlijk toch al wordt afgeschaft. Ook het argument van het afzien van de kinderopvangregeling is behoorlijk kinderachtig, aangezien de meeste bestuurders niet tot de jongsten behoren en er dus toch al geen gebruik van hoeven te maken. Met deze schijncompensatie wordt dus opnieuw een signaal uitgezonden dat de macht en het geld in het onderwijs bij de managers liggen en niet bij de docenten die dagelijks de zware klus klaren.
Dienstbaarheid
‘In de school moet onder bestuurders een cultuur bestaan van dienstbaarheid en bescheidenheid: het gaat tenslotte om instellingen waarin het onderwijs zelf centraal staat,’ schreef het onafhankelijke adviesorgaan voor onderwijs, de Onderwijsraad. Het is maar zeer de vraag of deze nieuwe CAO voor onderwijsbestuurders aan dat advies gehoor geeft. De LIA, vakbond voor leraren in actie, meent in ieder geval van niet, zoals uit het commentaar op hun website blijkt: ‘We blijven zitten met de bittere vaststelling dat in tijden van bezuinigingen op leerlingen, klassen, leraren en scholen er toch altijd wel weer een groep werknemers beter voor zichzelf weet te zorgen dan al die hardwerkende professionals met hun voeten in de klei van de praktijk. Daar gebeurt het echte werk en dat wordt nog steeds niet op waarde geschat.’
De reacties in politiek Den Haag waren voorspelbaar. Het CDA sprak er bij monde van Michel Rog schande van. Daags na het krantenartikel over deze nieuwe CAO vroeg hij aan staatssecretaris Dekker: ‘Vindt u het wenselijk dat leraren al vijf jaar worden geconfronteerd met de nullijn, terwijl bestuurders er fors in salaris op vooruit gaan?’ Terechte vraag, maar wat Rog er gemakshalve bij vergat te vermelden, is dat deze CAO werd gesloten op aandringen van CDA-minister Van Bijsterveldt, die in 2011 meende dat een aparte CAO voor schoolbestuurders ‘hun neiging om zo veel mogelijk te verdienen’ zou onderdrukken. Zestig schoolbestuurders moesten hun salaris toen weliswaar naar beneden bijstellen, tot maximaal 155 duizend euro, maar gelukkig kan dit salaris nu met de 15-20 procent verhoging weer worden ‘gecompenseerd’. Een nogal hardnekkige neiging kortom, die blijkbaar om scherpere regulering vraagt.
Geen enkel vertrouwen
In het najaar van 2013 werd er ook een Nationaal Onderwijs Akkoord gesloten, waarin als nieuw inzicht naar voren kwam dat ‘betere leraren voor de klas voor betere leerprestaties van leerlingen zorgen’. Hoe lang zou men hierover hebben nagedacht, vraag je je dan af. Maar ook: wat verstaat men eigenlijk onder een ‘betere’ docent en vooral: hoe gaat men ervoor zorgen dat die docenten niet alleen voor de klas komen maar er ook blijven? Daarover geeft het akkoord helaas weinig uitsluitsel. Ruim 80 procent van de docenten geeft in de enquête van DUO Onderwijsonderzoek aan geen enkel vertrouwen te hebben in dit akkoord, dat zonder de AOB, de grootste onderwijsvakbond, werd gesloten en waarvoor de kleinere maar actieve en kritische vakbond LIA (Leraren in actie) niet eens werd uitgenodigd. Het akkoord zal weinig weten te veranderen aan de werkdruk van docenten, noch aan de werkomstandigheden. Ook is het nog maar de vraag of het in het akkoord verwoorde voornemen om tot een schamele 3 procent loonsverhoging voor docenten te komen nog door zal gaan, nu een deel van het geld naar de compensatie van bestuurders gaat. Er wordt op dit moment over de nieuwe CAO voor leraren gesproken. Ik ben benieuwd hoe de sfeer aan de onderhandelingstafel is.
Excellente leraren
Daags na het sluiten van het Nationaal Onderwijs Akkoord beweerde minister van Onderwijs Jet Bussemaker in de Volkskrant dat ‘geld alleen geen goed onderwijs maakt’, hetgeen meteen al niet veel goeds beloofde. Het bevriezen van salarissen van docenten, zoals nu al jarenlang gebeurt, zal in ieder geval ook geen positieve invloed op het onderwijs hebben.
De regering wil zo graag ‘excellente leraren’ voor de klas, zodat we eindelijk de mondiale top 5 van onderwijslanden kunnen bestormen, maar de vraag is of ze dit met het huidige beleid kan realiseren. Het gaat bij het bepalen van de juiste beloning namelijk niet alleen om de hoogte van het salaris. In vergelijking met andere Europese landen zijn in Nederland de klassen voller, hetgeen uiteraard de werkdruk hoger maakt. Uit Zweeds onderzoek blijkt dat de positieve effecten van kleinere klassen op het leerproces zo groot zijn, dat deze zich in economische zin altijd terug zullen betalen, stelde Paul van Meenen in de Volkskrant. Ook geven Nederlandse docenten voor hetzelfde loon meer lesuren, gemiddeld 27 uur per week, vaak aan klassen van meer dan dertig leerlingen. In het voortgezet onderwijs draaien Nederlandse docenten maar liefst 750 lesuren per schooljaar tegen 553 lesuren in Finland. Als ons onderwijs net zo goed moet worden als dat in Finland, zul je de docenten behalve meer loon, ook minder lesuren en minder volle klassen moeten geven. Ook zullen de scholen kleinschaliger moeten worden, zodat er minder geld naar alle tussenliggende bestuurslagen gaat, de school weer overzichtelijk wordt en de onderlinge verhoudingen en de sfeer van vertrouwen kan worden hersteld.
Overbodig
Er zal bovendien naar de opleiding voor leraren gekeken moeten worden. Waarom verlaat maar liefst 40 procent van de studenten binnen drie jaar de lerarenopleiding en houdt ruim 30 procent van de nieuwe docenten het binnen vijf jaar voor gezien? Deze hoge uitval gaat er niet voor zorgen dat het aantal onbevoegd gegeven lesuren, nu al ruim een derde van alle lesuren in het voortgezet onderwijs, af zal nemen. De uitval is onder meer te wijten aan de geringe werkbegeleiding, de flex- of eenjaarscontracten en de geringe inkomsten en vooruitzichten, maar heeft volgens mij ook met het aanzien en de waardering van het beroep van leraar in Nederland te maken. In Finland gaan alle toekomstige docenten naar de universiteit, waarbij de opleiding voor het basisonderwijs wat korter duurt dan die voor het voortgezet onderwijs. De belangstelling voor de opleiding is in Finland zo groot, dat er aan de poort streng geselecteerd moet worden; slechts een klein deel van alle aanmeldingen wordt toegelaten. Dat zegt iets over het hoge aanzien dat het beroep van docent er blijkbaar geniet. En ook daar wringt in Nederland de schoen.
Vanwege de fusies is een deel van de verantwoordelijkheid van de docent overgedragen aan bestuurders die voor een veelvoud aan salaris het beleid bepalen. Daarnaast wordt de docent sinds het nieuwe leren en sinds kort ook het digitale leren bij ons steeds vaker als een coach gezien, die de zelfstandig – al dan niet op beeldscherm of iPad – werkende leerlingen begeleidt, in plaats van als docent die gedurende een deel van de les met kennis van zaken voor de klas de lesstof presenteert, duidt en uitlegt. Zelfs de kersverse voorzitter van de VO-raad Paul Rosenmöller prijst in een interview met de Volkskrant het gebruik van de smartphone aan in de klas, evenals de ‘informatisering’ en ‘individualisering’ van het onderwijs, en spreekt over ‘de coachende docent’ en de ‘thuis de lesstof doornemende leerling’.
Of het vak van docent met deze uitspraken aan aanzien wint, is zeer de vraag. Je zou ook kunnen concluderen dat het beroep blijkbaar vanwege de ‘informatisering’ overbodig is geworden. De discussie zou afgezien van het salaris, de werkdruk en de volle klassen ook hierover moeten gaan. Wat verstaan we eigenlijk onder een goede docent? En kan deze zijn vak uitoefenen als hij of zij alleen nog mag ‘coachen’?
Gezag
Voor de filosofe en docente politieke theorie Hannah Arendt is de leraar degene die op school de verantwoordelijkheid voor de wereld van volwassenen draagt, zoals ze in The Crisis in Education (1958) schrijft.
Arendt beschouwde de school als de overgangsfase van het privédomein van het gezin naar de openbare orde van de wereld. Een van de belangrijkste taken van docenten is de leerlingen op die wereld voor te bereiden en dat doen ze onder meer door hen te leren die wereld te interpreteren. Als de docent voor de klas de feiten rangschikt en laat zien welk standpunt iemand redelijkerwijs op grond van zijn achtergrond in kan nemen, krijgen leerlingen door hoe breed en complex de wereld is en hoe ze daar zelf al interpreterend hun weg in kunnen vinden.
Wat men bij het nieuwe en digitale leren nogal eens vergeet, is dat objectieve feiten niet bestaan: ze ontstaan pas als ze opgenomen worden binnen de context van een verhaal. Leerlingen moeten die verhalen leren interpreteren en beoordelen en dat lukt niet als ze alleen feiten verzamelen op een iPad. Bovendien worden ze al luisterend naar het betoog van een docent ook getraind in tal van andere, voor hun latere rol in de wereld essentiële zaken, zoals retorische, sociale en empatische vaardigheden.
Docenten die alleen nog mogen ‘coachen’, zenden onbewust de boodschap uit: zoek het zelf maar uit. De leerlingen zullen dit misschien als een teken van gelijkheid begrijpen, maar veel respect of gezag voor de docent zullen ze er niet door ontwikkelen. In Arendts optiek neemt de coachende docent geen verantwoordelijkheid voor de wereld. Vandaar dat ze in The Crisis in Education schreef: ‘Wie weigert de verantwoordelijkheid voor de wereld te nemen, zou niet betrokken mogen worden in de opvoeding.’
Dat is behoorlijk krasse taal, maar het nemen van verantwoordelijkheid stond voor Arendt gelijk aan het uitoefenen van gezag, iets dat zij onontbeerlijk achtte voor docenten en opvoeders. Nu is autoriteit of gezag ook zo’n begrip dat binnen het onderwijs, samen met het klassikale lesgeven, met enige argwaan wordt bejegend. Maar waarom eigenlijk? Heeft het klassikale lesgeven niet al ruim vijfentwintig eeuwen zijn dienst bewezen? En staat er dan niet een docent met kennis van zaken voor de klas?
Calculerende machines
De angst voor het woord ‘autoriteit’ getuigt van een bredere gezags- en verantwoordelijkheidscrisis in de samenleving, meent sociologe Christien Brinkgreve in Verlangen naar gezag (2012). Gezag is volgens Brinkgreve noodzakelijk, omdat we anders nergens meer enig houvast vinden. Ook leerlingen willen in haar optiek ‘verlost worden van de druk van het regime van zelfbeheer en zelfbepaling’. Juist op school, de eerste plaats waar kinderen na het privédomein belanden, moeten leerlingen daarom houvast krijgen van de docenten. ‘Een van de belangrijkste ingrediënten voor goed leraarschap en orde in de klas blijkt toch altijd weer te zijn het inspirerend en betrokken lesgeven’.
Brinkgreve pleit voor een nieuwe manier van gezagsuitoefening, die ze ‘communicatief gezag’ noemt, en waarbij vooral ook het vertellen van verhalen een belangrijke rol speelt omdat deze enige samenhang kunnen scheppen in een steeds complexere wereld.
Onderwijs is geen economische noch een technologische aangelegenheid. Leren is meer dan weten of meten. De meritocratische geest die nu al enige tijd heerst binnen het onderwijs en een symptoom is van de neoliberalisering van het onderwijs, zoals cultuurfilosofe Martha Nussbaum stelt, behoeft tegenwicht. ‘Er is een stille crisis in het onderwijs gaande,’ schrijft Nussbaum in Niet voor de winst (2013), die met zich mee brengt dat het onderwijs ‘niet langer mensen of volwaardige burgers maar calculerende machines zal afleveren.’ Ook de Onderwijsraad constateerde onlangs in een rapport (Een smalle kijk op onderwijskwaliteit. Stand van educatief Nederland, 2013) dat er te weinig visie is op wat het onderwijs leerlingen zou moeten bijbrengen en dat de aandacht de afgelopen periode te eenzijdig gericht was op meetbare doelen, zoals het verhogen van taal- en rekenprestaties. De raad pleit terecht voor meer aandacht voor algemene vorming en burgerschapsvorming, maar ook voor vakken als geschiedenis, filosofie en cultuureducatie, waardoor er meer waardering komt voor creatieve vaardigheden en de ‘culturele en morele sensitiviteit’ van leerlingen gestimuleerd wordt.
Kleinschaligheid
Onze samenleving is gegrondvest op kennis, betrokkenheid, denkvermogen en verbeeldingskracht, maar dat moeten de burgers van morgen wel op school leren. Ze moeten dit leren van docenten die een redelijk aantal lesuren voor redelijk gevulde klassen geven en daarvoor een goed salaris krijgen dat bij het aanzien van het beroep past. De scholen zullen hun fusiedrift moeten leren beheersen en kleinschaligheid moeten nastreven, omdat dit de zaken niet alleen transparanter en overzichtelijker maakt, maar ook de verhoudingen en beloningen binnen het hele onderwijsbestel een stuk gezonder en menselijker maakt.
Wie weet komt dan onder de bestuurders ook die ‘cultuur van dienstbaarheid en bescheidenheid’ weer terug, waarover de Onderwijsraad spreekt en die ik zelf vroeger als iets vanzelfsprekends heb ervaren. Het werk wordt immers elke dag gedaan door de docenten, die daarmee mede bepalen hoe onze samenleving er in de toekomst uitziet. Dat is een verantwoordelijkheid die we nooit kunnen of mogen onderschatten.
Voor de nieuwe CAO- onderhandelingen voor docenten lijkt me dat er aldus vier uitgangspunten zijn:
1. de docenten krijgen in plaats van de voorgenomen 3 procent eenzelfde verhoging als de bestuurders, dat wil zeggen 15 procent;
2. zowel het maximum aantal lesuren per week als het aantal leerlingen per klas moet omlaag naar 25;
3. de opleidingen moeten verbeterd en wellicht geïntegreerd worden;
4. de docent is een leraar en geen coach.
Hoe we dat gaan betalen? Defuseren is hier het devies. Er is al een fusietoets om nieuwe fusies binnen het onderwijs te voorkomen of te ontmoedigen, nu nog een defusiewet die het opsplitsen van scholen mogelijk en vooral ook een stuk eenvoudiger maakt. n
Nee
Eind februari verschijnt bij De Arbeiderspers Hermsens essaybundel ‘Kairos. Een nieuwe bevlogenheid’, met essays over filosofie, kunst en onderwijs.

Geef de leraar zijn klas terug

Bruggen
Alsnog een korte reactie op de column van redacteur Kees Kraaijeveld in VN 51/01 van 21 december. Het motto van het regeerakkoord van VVD en PvdA is niet ‘Bruggen bouwen’ maar ‘Bruggen slaan’. Een subtiel maar niet onbelangrijk verschil. Omdat het in de verkiezingscampagne tussen Rutte en Samsom stevig toeging, moest er wel iets gebeuren om onderling vertrouwen te kweken. De verkiezingsuitslag wees duidelijk in de richting van een VVD-PvdA-coalitie, maar bij twee partijen die geen natuurlijke bondgenoten zijn, moet je dan pragmatisch handelen. Dat heeft het voordeel dat het ook sneller kan. Bruggen bouwen impliceert m.i. toch een wat langer en duurzamer proces; tegen de tijd dat je klaar bent met bouwen, zijn er nieuwe verkiezingen. Ook de uitruilmethode in de formatie wees eerder naar ‘Bruggen slaan’ dan naar ‘Bruggen bouwen’.
Gé Wassenburg, Leiden
Javastraat
Wat een nuffig stukje van Auke Kok over de Javastraat (VN 51/01). Zo’n stukje dat je over zo’n beetje elke Amsterdamse winkelstraat buiten Zuid zou kunnen schrijven, waardoor het jammer is dat een specifiek en relevant probleem van de ‘gentrification’ van de Indische Buurt niet vermeld is, namelijk de erfpacht die de door Kok met zoveel verve en clichés beschreven witte hoogopgeleiden afschrikt. Waarschijnlijk verklaart dit gebrek aan kennis of nieuwe inzichten waarom de lullige details de aandacht trekken (desembroodjes met avocado, heus?).
Niettemin goed dat Auke Kok de controverse niet schuwt: ‘“kwaliteit” lijkt bijna synoniem te zijn aan autochtoon,’ al is het jammer dat dit vergezeld gaat van veilige aanhalingstekens en woorden als ‘bijna’ en ‘lijkt’, maar toch, het staat er maar wel mooi. Gelukkig is er dan nog een woeste vergelijking om aan te tonen dat de verslaggever wel degelijk opiniërend durft te schrijven (de winkelier die iets zei als was hij dr. Livingstone zelf), maar kom op… zolang er geen tijgers door de Java­straat lopen of dr. Livingstone een interieurwinkel begint, getuigt die vergelijking toch meer van dedain dan van welgemeende journalistieke interesse.
 Maarten Trijsburg, Amsterdam 
Bijstandstaal
In reactie op het artikel ‘De maakbaarheid van de bijstandstrekker’ van Marcel van Engelen (VN 02) heb ik drie opmerkingen als tegengeluid:
1. De recente historie van de twintigste eeuw maakt pijnlijk duidelijk dat ambtenaren al dan niet terecht te porren zijn voor het (blind) opvolgen van nieuwe maatschappelijke en bestuurlijke opdrachten, zonder zich te vergewissen van de gevolgen voor groepen mensen. Dit lijkt nu ook te gebeuren met ‘bijstandsontvangers’ op het sociaal minimum. Zelfs de wat oudere ambtenaren met een lang dienstverband zijn zo benauwd voor hun eigen hachje dat ze eieren voor hun geld kiezen en helaas ook achter ‘deze vlag’ aanlopen.
2. Bijstandsontvangers (zijn sinds 1965 geen ‘trekkers’ meer) worden sinds jaar en dag terecht aangeduid als cliënten en niet als klanten. Het verschil in benaming zit ’m erin dat AH, C1000, HEMA e.v.a. klanten hebben. Het kenmerk van een klant is dat hij/zij zelf kan bepalen waar ie zaken doet en/of koopt. Bevalt de ene zaak niet, dan ga je naar een andere. In het aanbod is variatie genoeg (ook al is dit in rap tempo aan het verdwijnen!). Bijstandsontvangers zijn cliënten omdat zij die mogelijkheid niet hebben. Zij zijn verplicht naar de plaatselijke Sociale Dienst te gaan, die het (staats) monopolie heeft op het verstrekken van een (tijdelijk) inkomen in de vorm van een uitkering. Ben je niet tevreden met de dienstverlening? Jammer dan en pech gehad, want die Sociale Dienst (of meer modieus Dienst Werk en Inkomen) bepaalt de spelregels en de cliënt is daarvan afhankelijk. Dus buigen of barsten beste cliënt.
3. Al dat mooie gepraat van Duinkerken c.s. om het onvermogen van de Sociale Diensten en/of de oude onwil van haar medewerkers (m/v) te slechten, leidt uiteindelijk alleen maar tot al decennia lang goed gevulde portemonnees van die zogenaamde professionele cursusleiders. Duizenden bijstandontvangers schieten echter geen donder op met die postmoderne cursus psychologische prietpraat omdat zij a) niet te kwalificeren zijn, b) te oud en/of blijvend ongeschikt zijn, c) de uitvoerende ambtenaren weinig snappen van de werking van de arbeidsmarkt en d) last but not least, er over de hele linie onvoldoende betaalde banen zijn, ondanks de bemoedigende woorden van bestuurders!
Wim van Lijnschoten, Bergen
Lijstjes
Elma Drayer schrijft in haar column (VN 49) over oudejaarslijstjes, waar zij zich aan ergert. Zo ook aan die over de top 100 meest invloedrijke mediapersonen. Ze heeft zich er in verdiept. Slechts 4 procent van de 26.000 aangeschrevenen heeft gereageerd, waarmee het onderzoek, volgens Drayer, de prullenbak in kan. Dit in tegenstelling tot het onderzoek van Maurice de Hond naar de mening van Nederlanders over de komst van inwoners van voormalig Oostbloklanden, dat zij gebruikt als uitgangspunt voor haar column in Trouw van 5 december jl. (‘Wonderlijk toch, dat de SP steevast overal mee wegkomt’). Dit onderzoek was gebaseerd op 1.800 respondenten. Aangenomen dat De Hond hiervoor zijn gebruikelijke internetpanel van zo’n veertigduizend leden heeft ingezet, is de respons hier dus ook een even ‘magere’ 4,5 procent. Is het daarmee waardeloos? Nee, net zo goed als het onderzoek naar de meest invloedrijke mediapersonen niet waardeloos is.
Als mevrouw Drayer wat meer tijd zou nemen om zich in onderzoeksmethodologie te verdiepen, dan zou ze weten dat de representativiteit van een steekproef van meer afhangt dan enkel de response rate. Nu schept ze toch vooral het beeld dat ze selectief kritisch is, naar gelang het haar uitkomt om haar mening te ondersteunen.
Nog een interessant detail in haar stuk betreft de kritiek op de Nederlandse Nieuwsmonitor. Zij bekritiseert dit instituut omdat er aandacht is besteed aan de boven­genoemde lijst en er een rapport over is verschenen. Dit is interessant omdat het rapport in kwestie het resultaat is van een driedaagse stage van een vijftienjarige VWO-scholier. Dit staat vermeld op de site en we hadden het graag toegelicht als mevrouw Drayer de moeite had genomen hier even over te bellen of mailen. Ook hier geldt echter dat het makkelijker is om direct kritiek te geven, dan gedegen onderzoek te doen naar de feiten waar ze zich op baseert. Het is te hopen dat de stagiair in kwestie, die zelf parlementair journalist wil worden, zich er te zijner tijd minder makkelijk van afmaakt bij het schrijven van zijn stukken.
Nel Ruigrok, Nederlandse Nieuwsmonitor, Amsterdam
Reactie Elma Drayer: Op de site staat niet vermeld dat het een driedaags onderzoekje van een vijftienjarige scholier betreft, alleen dat het het resultaat van een stage is. Waarom het trouwens dan geplaatst?
Nee
De redactie behoudt zich het recht voor brieven in te korten of niet te plaatsen. Geplaatste brieven worden ook digitaal opgeslagen. E-mail: post@vn.nl. Postadres: VN, postbus 1254, 1000 BC Amsterdam. Onder vermelding van uw huisadres.

‘Heeft u hier vannacht geslapen?’

Jan Nagel
Hoewel ik vind dat Jan Nagel niet veel heeft bijgedragen aan de vaderlandse politiek (VN 02), is hij voor mij een Held. Die erenaam verdiende hij in Kampen, toen hij daar, net als ik, twee maanden als dienstplichtig kanonnier werd opgeleid tot soldaat-typist. Er heerste in die kazerneschool een benauwde, wrange sfeer, veroorzaakt door de geestdodende leerstof die niet aansloot bij de jeugdige inborst van de geïnterneerden, terwijl Kampen voor 18 à 20-jarigen ook al niet het walhalla in uitgaansvertier bood. Het enige uitzicht was dan ook het weekend (zaterdagmiddag 12 uur tot zondagavond 9 uur) en dat soelaas werd bedreigd door voorafgaande pietluttige inspecties, waardoor menigeen op de drempel van de vrijheid zijn weekend moest inleveren omdat een hemd in de kast niet standaard was gevouwen of vanwege een schoen die niet volgens het Handboek voor de Soldaat was dichtgeregen.
Wachtmeester der Eerste klasse Neus (zijn ware naam ben ik vergeten) was de ergste van de inspecteurs: er school iets satanisch in hem. Hij genoot van de angst en de macht. Totdat&#8230;
Totdat Jan Nagel op zo’n zaterdagmorgen ongevraagd uit de nerveuze rijen trad, zonder militaire plichtplegingen op Neus toeliep, een halve sinaasappel uit zijn zak haalde en deze uitperste met gebruikmaking van de neus van Neus. Het sap droop de ellendeling over het gelaat. Wij keken verbijsterd en zwijgend toe hoe dienstplichtige Nagel vervolgens door twee korporaals werd afgevoerd en ingesloten.
Nagel kreeg verzwaard arrest, geen tuchtschool Nieuwersluis (omdat de overste die over de tucht ging er heimelijk ook wel een beetje plezier om had, zo werd gefluisterd). Jan Nagel heeft er nooit veel over willen zeggen, behalve dan dat dat enge mannetje een keer op zijn plaats gezet moest worden. Daar had-ie de gevolgen wel voor over.
Sindsdien is mijn leeftijdgenoot Jan Nagel een held voor mij. Al heb ik nooit op hem of een lid van het sprokkelhout dat hij de politiek inbracht, gestemd.
Paul Breekveldt, Avenhorn
Onderwijs
Na het lezen van het artikel over de beste onderwijsvernieuwers (VN 48) werd mij duidelijk dat er onder onderwijsvernieuwers zelf waarschijnlijk weinig sprake is van excellentie, het huidige toverwoord in onderwijsland. Ik kwam althans nauwelijks ideeën of praktische vertalingen daarvan tegen die nou echt vernieuwend zijn voor ons onderwijs.
De topvernieuwer werkt in zijn geschiedenislessen met wifi, een smartboard en met tablets (in plaats van met schoolboeken en een zwart schoolbord), ik zie dit meer als algemene, maatschappelijke en technische ontwikkelingen die logischerwijs ook in het onderwijs hun beslag krijgen – ik zou dit niet als onderwijsvernieuwend willen bestempelen. Het is een beetje alsof uw schoonmoeder haar vaste telefoonlijn eindelijk inruilt voor de nieuwste smartphone en het wekelijkse gesprekje met haar zuster in Appelscha nu via Skype afhandelt: in de kern verandert er weinig en neem van mij aan dat er wekelijks veel schoonmoeders in ons land te vinden zijn bij wie zich een dergelijke aanpassing voltrekt. U zou daar geen vier pagina’s aan besteden want zo bijzonder is dat niet.
Jelmer Evers, benoemd tot topvernieuwer, meldt dat zijn lessen ‘meer gericht zijn op de ontwikkeling van de leerling’, ik veronderstel en meen te weten dat dit in ons onderwijs altijd al het geval was – weinig nieuws dus onder de zon. Ook de bloemlezing van de andere vernieuwers maakt duidelijk dat je voor echte onderwijsvernieuwing niet bij mensen uit het veld zelf moet zijn.
Mijn eigen ervaring in het onderwijs heeft mij geleerd dat het uiteindelijk toch om een wat conservatieve wereld gaat waar men vooral reactionair handelt. De gemiddelde leraar doet gewoon wat hij altijd al deed of wat zijn manager verlangt, de manager wat zijn bestuurder wil en die op zijn beurt pleast vooral de minister. En ach ja, de minister, zij is ook bepaald geen ‘vrije denker’ als het om onderwijs gaat, want gebonden aan regeerakkoord en (krappe) begroting.
Aan het vak van leraar kleven enkele nadelen, zoals het tekort aan maatschappelijk aanzien waarover het artikel ook rept, maar er is beslist ook een groot voordeel: elke werkdag stap je in de betoverende wereld die onderwijs heet en waarin de normale regels en vanzelfsprekendheden van onze maatschappij niet lijken te gelden. Exemplarisch is hoe Evers twee dagen werkzaam is voor zijn school in Utrecht, maar vindt dat hij toch drie dagen aanwezig moet zijn voor zijn leerlingen en dus vijftig procent benodigde werkzaamheden extra verricht, maar dus wel als onbetaalde hobby en vrijetijdsbesteding. Deze naadloze overgang van professionaliteit naar hobbyisme zie je in maar weinig sectoren, ik zie het de verpleegster in het ziekenhuis en de verkoopster van de winkel om de hoek althans nog niet doen.
Ook de (slechte) staat van het gemiddelde Nederlandse schoolgebouw, het vreemde sociale fenomeen dat in het onderwijs ‘klas’ wordt genoemd, de collectieve vrijafperiodes en het vele toetsen: buiten de wereld van het onderwijs allemaal onbestaanbaar. Het gemiddelde bedrijfspand of de gemiddelde woning ziet er in Nederland een stuk beter uit, en als we later groot zijn werken we allemaal vooral individueel of in (kleinere) teams – ziet u zich al pakweg dertig uur met 26 collega’s doorbrengen in een slecht geventileerde ruimte ter grootte van een klaslokaal? Volwassenen doen ook niet aan zoveel toetsen maar voeren functioneringsgesprekken en verwachten we van onze medeburgers nou echt dat zij hun werk allemaal op excellent niveau uitvoeren? Ik dacht het niet: voor de meeste mensen in onze samenleving volstaat het als iemand iets nuttigs doet, met een beetje plezier en met wat doorzettingsvermogen. Waarom dan toch onze kinderen en masse zo anders voorbereiden op hun toekomstige leven?
Echte onderwijsvernieuwing kan dus veel beter van buiten het onderwijs komen. Laat bijvoorbeeld eens wat mensen van (succesvolle) bedrijven meedenken over de inrichting van ons onderwijs, laat hen eens goed op onze scholen rondkijken. Zij zullen verbaasd zijn over allerlei typische onderwijsfenomenen en snel met goede alternatie­ven kunnen komen. Wanneer dan mensen opstaan met ideeën – in plaats van een plannetje voor de zoveelste app – dan kan VN wat mij betreft opnieuw een artikel wijden aan het onderwijs, onder de titel: ‘Echte onderwijsvernieuwers’.
 Herbert Jansen (docent), Leiden
Nee

Godslastering
In het jaar dat we het negentigste geboortejaar van Gerard Reve herdenken, moet ik met pijn in mijn hart vaststellen dat de heren Sander Donkers en Robert van de Griend de ballen verstand hebben van de vermeende godslastering van onze Volksschrijver (VN 50/01). Ik raad beide heren aan het boek De God van je tante van Jan Fekkes eens te lezen.Het hele Ezel-proces ging erover dat Gerard Reve zich het recht voorbehield om zijn eigen Godsbeeld te vormen, namelijk dat van een ezel, daar er nergens vaststaat hoe God er in werkelijkheid uitziet. Daar hij God liefhad, zag hij er geen bezwaar in Hem drie keer in zijn Geheime Opening te bezitten en van bronstige ezeltjes die zulks zouden willen doen is dus geen sprake.Ik heb trouwens nog nooit zo’n wazig betoog gelezen als dit. Het mankeert de heren duidelijk aan de sublieme schrijfstijl waar Gerard Reve om bekendstond en nog steeds staat. U mag hem dan wel tot de verdorven schrijvers rekenen, maar schrijven kon hij wel.
E. de Boer, Uithoorn
Correspondent
In haar bespreking van de media in 2013 (VN 51/01) is mevrouw Drayer zoals ik gewend ben nogal tendentieus, maar wat zij opmerkt over De Correspondent klopt simpelweg niet. Zij doet het voorkomen alsof de reageerders op de artikelen zich collectief uitputten in adhesiebetuigingen aan de Correspondenten. Uit eigen ervaring als een van die vrij actieve reageerders, kan ik melden dat dit ver bezijden de waarheid is. Er is juist sprake van zeer levendige discussies met standpunten pro en con. Het leuke daarbij is dat het altijd fatsoenlijk en respectvol blijft, al gaat het er soms stevig aan toe
Menno Harsveld
Puzzel
Als vaste lezer kijk ik elke week reikhalzend uit naar de nieuwe uitgave van VN. Niet in het minst vanwege de uiterst vernuftig in elkaar gestoken puzzel van Jelmer Steenhuis en Maarten Gaillard. De cryptische omschrijvingen, de woordspelingen, de instinkers. Wat een uitdaging hier iedere keer weer iets van te brouwen. Puur genieten. Chapeau heren!
Jo Maas, Heerlen
CDA
Max van Weezel vraagt zich af waarom het CDA op sociaal-economisch gebied de VVD rechts inhaalt. Gelukkig beantwoordt hij de vraag zelf al grotendeels in zijn bijdrage in het kerstnummer van VN (VN 51/01). Vanzelfsprekend is er nu meer ruimte op ‘traditioneel rechts’. De liberalen in en van de VVD regeren met de sociaal-democraten van de PvdA. De linkse en vaak traditionele PvdA-stemmers vluchten nu weer naar de SP, of soms zelfs de PVV. Het CDA stijgt in de recente peilingen met 6 à 7 zetels. Die stemmen komen van de conservatieven, dus rechts in de VVD. En, wellicht nieuw voor Van Weezel, van veel oudere kiezers die hun pensioenen zien verwateren door tal van akkoorden en de door het CDA ook sterk benadrukte nivellering die Van Weezel zelf ook noemt. Daarom laat het huidige CDA, dat niets meer heeft van dat ‘radicale midden’, de kleine christelijke partijen graag voorgaan, samen met Pechtold, die zijn zegeningen telt, maar vrijwel nooit meeregeert. Het CDA is de ideale partner straks. Een afkalvende VVD kan immers nergens anders terecht! Oude tijden herleven. Tenslotte: het CDA heeft in het midden niets te zoeken, daar zitten immers te veel andere partijen.
Vic Kerkhoff, oud-PvdA wethouder Best
House of Cards
Jammer dat het zeer lezenswaardige artikel van Marijn van der Jagt, ‘Een pact met slechte mensen’ (VN 50) ontsierd wordt door een aantal onnauwkeurigheden.
– Frank Furedi is geen Amerikaans socioloog. Hij werd in 1947 geboren in Hongarije, vluchtte in 1956 met zijn famile naar Canada en woont sinds 1969 in Engeland.
– In de serie Homeland keert Nicholas Brody na acht jaar krijgsgevangenschap niet terug uit Afghanistan, maar uit Irak. Geen onbelangrijk detail in de serie.
– De hoofdperson in House of Cards (overigens een bewerking van een Britse serie uit de jaren negentig) wordt consequent aangeduid als Frances Underwood. Frances is een vrouwennaam. In de serie heet hij officieel Francis J. Underwood, maar bijna iedereen noemt hem Frank.
Dik de Heer, Leiden
Noma Bar
Bij alle berichtgeving over Nelson Mandela stijgt de cover van Noma Bar boven alles uit! (VN 50)
Wat een briljante illustratie.
Gerda Schoo, Vorden
Keuls
Volgens Yvonne Keuls (VN 47) gaf haar kleindochtertje Babiche op Yvonnes vraag wat ze later wilde worden het meesterlijke antwoord dat ze al wat IS!
Juist OOK voor volwassenen zou zo’n antwoord helemaal geen kwaad kunnen, denk ik. Maar als ik het goed heb begrepen, denkt de schrijfster daar kennelijk anders over. Jammer&#8230;
Marieke Wanninkhof,Amstelveen
Feuilleton
Met veel plezier lees ik uw blad weer sinds een jaar. Nu weet ik niet of ik iets gemist heb, maar ik mis ineens de column van Els Quagebeur en het feuilleton van Betty. Het laatste was, voor mij, zo ineens abrupt afgebroken&#8230;.
Jammer, en allebei mis ik ze.
Lizet van Leeuwen
Klacht tegen VN gegrond
Op 27 april 2013 is in Vrij Nederland een reportage verschenen over politieke tweestrijd in de gemeente Meerssen. Wethouder Jo Dejong pleegde zelfmoord nadat hij in opspraak was gekomen omdat hij een ambtenaar tegen haar wil een tongzoen had gegeven. De betrokkene is de zuster van een politieke rivaal van Dejong. Na publicatie heeft de ambtenaar een klacht ingediend bij de Raad voor de Journalistiek wegens schending van haar privacy. De Raad heeft die klacht gedeeltelijk gegrond verklaard: vermelding van haar volledige naam en aanwijzingen over haar woonadres waren onnodig en onzorgvuldig; VN had rekening moeten houden met mogelijke repercussies voor betrokkene.
De uitspraak is na te lezen op de website van de Raad: www.rvdj.nl
Nee

Mandela
Wat een sublieme, aangrijpende cover met Mandela (VN 50). Geloofd en geprezen zij Noma Bar alsmede de redactionele leiding van VN, die klasse onderkent. Ontvang onze grote dank. En neem ons wijsneuzerig advies in overweging: laat een verhaal maken met Bar. Ook dat zou VN sieren en uw lezers zeer te stade komen.
Sjalom. Insjallah.
Met hoge achting,
Claudia Sondervan en Dolf Snel, Ritthem
Jazz
Jazz en impro tellen bij VN niet meer mee! Ondanks het feit dat VN beschikt over een van de laatst overgebleven vakkundige journalisten die zinnige artikelen over jazz en geïmproviseerde muziek kunnen schrijven, te weten Rudie Kagie (lees bijvoorbeeld zijn reportage &#8216;Michael Moore in New York&#8217; in Jazz Bulletin), is het bij VN al maandenlang doodstil aan dit front.
En dat is jammer, aangezien deze vorm van muziek het al moeilijk genoeg heeft in dit land. De redactie van VN moet niet aankomen met de stelling dat er niets meer gebeurt. Er zijn voorbeelden te over. Teleurstellend is ook dat VN geen enkele aandacht heeft besteed aan het overlijden van Rita Reys, First Lady of Jazz. Als jarenlange abonnee van VN wil ik niet al te &#8216;azijnpisserig&#8217; overkomen. Vooral de artikelen over fotografie en hedendaagse kunst zijn top!
Echter de jazz en impro horen toch ook bij VN, of niet soms?
Koos Roskam, programmeur Jazzclub Mahogany Hall, Edam
Burgemeesters
Nog even een reactie op Max van Weezels artikel over de burgemeestersbenoeming (VN 46).
Zeker, die is in de praktijk gedemocratiseerd. Maar het CDA het &#8216;grootste slachtoffer&#8217;? In Gelderland in elk geval niet, dunkt me. Daar viel het burgemeesterschap in de vier middelgrote steden (Apeldoorn, Arnhem, Ede en Nijmegen) de afgelopen jaren toe aan CDA&#8217;ers. Voor Apeldoorn en Ede hoeft dat niet te verbazen, voor Nijmegen (1 CDA&#8217;er in een gemeenteraad van 39 zetels) al wat meer, en voor Arnhem (2 van 39) helemaal. Want Arnhem had sinds 1969 VVD&#8217;ers als burgemeester (Roelen, Drijber, Scholten, Krikke). Overigens zegt deze doorbraak vermoedelijk meer over de zwakte van de VVD om geschikte kandidaten naar voren te schuiven dan over de kracht van het CDA.
Joop Meijnen
Nee

W.F. Hermans
In zijn interessante bijdrage aan de kleine Hermans-special (VN 48) schrijft Maarten &#8216;t Hart Willem Frederik Hermans tweemaal te hebben ontmoet: bij een televisieprogramma van Aad van den Heuvel en bij een schrijversmarkt in de Bijenkorf te Amsterdam.
Dat is heel wat, maar het had nog mooier gekund. Als ik me goed herinner hebben de heren &#8216;t Hart en Hermans elkaar ook in Zeeland ontmoet, ik geloof in Vlissingen, op een bijeenkomst waar ook Hella Haasse aanwezig was. Die ontmoeting was destijds op de televisie te zien. Hermans vriendelijk lachend en &#8216;t Hart enigszins verlegen. Heel mooi en ik hoop dat ik het niet gedroomd heb.
Leendert Witvliet, Eelde
Reactie Maarten &#8216;t Hart: Zeker, dat is niet gedroomd, want die keer dat ik Hermans bij Aad van den Heuvels programma ontmoette was ook Hella Haasse daarbij, maar dat was toch echt niet in Vlissingen, maar gewoon in de studio in Hilversum.
Wertheim (1)
Vandaag de VN (49) in de brievenbus. Voorpagina geeft op van een exclusieve onthulling van Micha Wertheim over een geheim memo van Teeven aan Van Rey.
Index verwijst naar pagina 11. Daar geen enkel verhaal van Micha! Ook in de verdere uitgave GEEN ENKEL moment dit artikel kunnen vinden!
Ik dacht dat de redactie er ook voor moest zorgen dat de koppen de lading dekten. Blijkt hier dus niet het geval. Geen controle op volledigheid van teksten en de inhoud. Wie censureerde deze Column? Was zeker Teeven?
Rob Husken
Wertheim (2)
In mijn VN van vandaag twee keer aangekondigd: Wertheim over Teeven en Van Rey. Maar helaas, de pagina zelf ontbreekt. Kan ik die ergens op een website bekijken?
Vriendelijke groet,
Ton Burgers
Wertheim (3)
Briljant die onthullingen van Micha Wertheim over Teeven &#038; Van Rey (VN 49). Duurde bij mij toch wel even voordat ik de portee doorhad.
Gijs Schram, Zuid-Scharwoude
Lijstjes
Wat een fijn stukje van Elma Drayer over lijstjes (VN 49). Ik denk dat &#8216;lijstjes&#8217; een typisch mannending is, tenminste als het ranglijsten betreft. Altijd bezig met wie de beste is of de grootste heeft. Wel typerend dat de VN-redactie uitgerekend naast uw verhaal een lijstje met lijstjes heeft geplaatst. Ook mannen zeker.
Overigens: u schrijft in de tweede kolom &#8216;Ofwel: 4 procent had de moeite genomen&#8217; terwijl u daar &#8216;oftewel&#8217; bedoelt. Inderdaad, dat zijn geen synoniemen. Verder geen klachten.
Wim van der Lee
Nee

Elma Drayer
Volgens Elma Drayer (VN 48) bestaat er geen satirisch seksisme of racisme. Misschien. Maar mogen (melige) moppen over &#8216;domme Belgen&#8217; en &#8216;gierige Nederlanders&#8217; dan ook niet meer? Heeft ooit een Belg of Nederlander zich hieraan gestoord? Ik dacht altijd dat emancipatie ons juist sterker heeft gemaakt, dat we hierdoor nu steviger in onze schoenen staan en dus beter tegen een stootje kunnen. Of is de samenleving zo broos en hypergevoelig geworden omdat met name PvdA en GroenLinks allerhande minderheden jarenlang gepamperd hebben? Dat linkse mensen meer last hebben van een chronisch assertiviteitsprobleem als zij zo kittelorig op alles reageren.
Dan Eleanor Roosevelt: &#8216;Niemand kan jou je minderwaardig laten voelen zonder jouw toestemming.&#8217; Maar als Elma Drayer haar zin krijgt, vrees ik dat Nederland straks uit 16 miljoen tere kasplantjes bestaat.
Adriaan Slooff, Arnhem
Sanders
Geachte heer Sanders, wat fijn dat u zo&#8217;n hard hoofd heeft! (VN 45 en 46) Ik lees uw teksten in VN wekelijks met veel genoegen en ben dan ook blij dat u uw val heeft overleefd.
Beterschap, maar waarschijnlijk bent u het al te boven.
Lernert Engelberts
Hermans
Temeer daar het een artikel betreft over een van Nederlands grootste schrijvers (VN 48), deed het me zeer daar te lezen dat men een aantal mensen heeft gevraagd wat Hermans voor hen heeft betekent.
Menno Harsveld, Amsterdam
Bolkestein
Recentelijk het artikel van Jeroen Vullings over Frits Bolkestein onder ogen gekregen. (VN 45, het duurt even voordat de VN in Bolivia aankomt.) Tromgeroffel alom: het primaat Bolkestein dat zich continu op de borst slaat, geflankeerd door 2 koffers: &#8216;Het &#8211; Gelijk&#8217;. Gespeend van gevoel van kiesheid: &#8216;Witteveen is een knappe sympathieke man. Soefie, niet? Maar hij is wel oud nu.&#8217; …!!?
Je moet het arrogante lef maar hebben om dat als tachtigjarige (!) te durven zeggen. Ik prefereer een tonale, consonante soefie (prachtig voorbeeld: wijlen Doris Lessing) boven een atonale dissonante radicale calvinist.
Pieter de Raad, Samaipata, Bolivia
Van Houts
Het interview met George van Houts in VN 48 wordt verlucht met niet minder dan zeven illustraties. Twee zelfs paginagroot. Uw geïllustreerde tijdschrift past steeds beter in de leesportefeuille! Ga zo door en u evenaart het niveau van de Panorama.
Alfred Kraut, Hengelo
Ritsema
Ik ben van nature een twijfelaar. Mijn werk als advocaat, eerst in Nederland en sinds een jaar of dertien in New York, brengt met zich mee dat ik het vaak doe voorkomen alsof (mijn) zekerheid het hoogste goed is en ik de wijsheid in pacht heb. Dat hoort bij het spel en de meeste cliënten en rechters weten dat een advocaat geen onpartijdige &#8216;know-it-all&#8217; is. Daarom is er een belangrijke taak weggelegd voor diezelfde rechters (of jury) om zelf onderzoek te doen naar de feiten van een zaak.
Hoe anders is het bij columnisten en &#8216;opiniemakers&#8217;. Of het nu de New York Times is, de Volkskrant of Vrij Nederland, de zelfverzekerheid en stelligheid waarmee zaken worden voorgesteld is verbluffend. Er doet zich al jaren een tendens voor waarbij de hardste schreeuwers keer op keer hun verhalen mogen doen in serieuze media. Verhalen die soms kant noch wal raken en nauwelijks of geen feitelijke onderbouwing hebben. Verhalen die bij de lezer wel de schijn van expertise en zekerheid opwekken.
Tegelijkertijd worden het &#8216;nieuws&#8217; en de &#8216;feiten&#8217; steeds meer besproken aan de hand van meningen van diezelfde columnisten en opiniemakers. Ik maak mij daar ook soms schuldig aan. Zelf onderzoek doen naar de bronnen van het nieuws of de beweerde feiten gebeurt kennelijk weinig, ondanks het feit dat een simpel onderzoekje op het internet vaak al de juiste richting kan geven.
Door deze weinig kritische houding van de media en het publiek krijgen mensen die een lekker sappig of provocerend verhaal vertellen en daarbij de feiten nogals eens verdraaien keer op keer een platform aangeboden zonder dat ze door de mand vallen. Heleen Mees is een voorbeeld van een opiniator die de feiten niet zo nauw neemt en door anderen te overschreeuwen kennelijk indruk maakt op velen. Omdat ik toevallig in New York woon (eerst de stad, nu de staat) valt het mij op dat Mees zich nogal wat dichterlijke vrijheden permiteert als het om deze stad gaat.
Aanleiding voor dit stukje is echter de column van Beatrijs Ritsema (VN 47) met als titel &#8216;Er bestaat geen giftig voedsel, er bestaan alleen giftige hoeveelheden&#8217;. In deze column doet Ritsema nogal boude uitspraken die in het kort erop neerkomen dat het voor je gezondheid niet uitmaakt wat je eet, maar dat het alleen belangrijk is hoeveel je eet. Zij besluit haar column met &#8216;Alles is goed, zolang het gevarieerd en vooral weinig is.&#8217; Ritsema&#8217;s werkelijkheid staat zo haaks op wat veel wetenschappelijk onderzoek aantoont dat ik in een twijfelkramp schoot. Ik lees regelmatig over dit onderwerp en heb geleerd dat het in de eerste plaats belangrijk is wát je eet. Maar kan het zijn dat ik iets gemist heb? Is er nieuw onderzoek gepubliceerd dat de medische en voedingswetenschap op hun grondvesten hebben doen schudden? Omdat ik dat niet kan vinden ga ik op zoek naar wie Ritsema is. Ik ken haar niet, misschien is zij wel een vooraanstaand medicus of voedingsspecialist waarvan ik wat kan leren.
Wikipedia legt uit dat Ritsema een Nederlands sociaal psycholoog en schrijver is. Ik weet dat Ritsema&#8217;s stukje nonsens is, maar weet de argeloze lezer zonder kennis op dit gebied dat ook? Hebben Vrij Nederland en andere media de taak eisen te stellen ook aan het niveau van dit soort stukjes of brengt dit het gevaar van censuur en beperking van de vrijheid van meningsuiting met zich mee? Misschien zou boven dit soort stukjes in chocoladeletters &#8216;Fictie&#8217; moeten staan. Lastig. Ik weet het niet. Maar ik ben dan ook een twijfelaar.
Carl van der Zandt, Dobbs Ferry, New York
Nee

Participatie
Mijn complimenten voor de prachtige cover van VN 47!
Deze tekening geeft wel heel scherp weer waar het met dat vreselijke woord &#8216;participatiemaatschappij&#8217; naar toe dreigt te gaan. En dat dan op zo&#8217;n manier dat je er toch om moet lachen, heel knap.
Henk Reinders, Gouda 
Participatie (2)
Wat heeft de PvdA zich laten &#8216;framen&#8217; door de misleidende weergave van &#8216;welfare state&#8217; als &#8216;verzorgingsstaat&#8217;, bedacht ik bij het articel &#8216;Met z&#8217;n allen naar de doe-het-lekker-zelfmaatschappij&#8217; (VN 47). Het begrip kwam pas in zwang na de Tweede Wereldoorlog toen de Partij van de Arbeid in alle opzichten de Labour Party navolgde. In Het Vrije Volk van 25 juli 1949 legde Meijer Sluijser uit dat de term moest worden uitgesproken als &#8216;welfeir steet&#8217; en een combinatie was van Verzorgings-Staat en Welvaart-Staat. Correcter is echter &#8216;welzijnsstaat&#8217;, het tegendeel van de liberale &#8216;nachtwakersstaat&#8217;, waarvan de horken Opstelten en Teeven de moderne vertegenwoordigers zijn.
&#8216;Verzorgingsstaat&#8217; roept associaties op met troetelen en pamperen, in plaats van wat ooit bedoeld was: de robuuste sociale rechtsstaat. De SPD noemde al in 1870 de Sozialstaat haar ideaal.
Dat fundamentele sociaal-democratische concept heeft de PvdA afgezworen door in de troonrede de &#8216;klassieke verzorgingsstaat&#8217; tot een fossiel te laten verklaren.
Voor mij was de verloochening van dat &#8216;doel waarnaar wij streven&#8217; de doorslaggevende reden om het PvdA-lidmaatschap op te zeggen, naast de schandelijke draai inzake de JSF en de manier waarop lokale PvdA&#8217;ers door hoogbouw het aanzicht van de oudste stad van Nederland schenden. En ik was al nagenoeg vijftig jaar lid. Dan maar geen gouden partijspeld.
Anton van Hooff, Nijmegen 
Stapel (2)
Volgens Frits van Exter in &#8216;Bij Vrij Nederland (VN 46) gaat Diederik Stapel zijn verantwoordelijkheid niet uit de weg. Het betreffende interview ondersteunt die uitspraak nauwelijks. Het meest stuitend is dat Stapel, tegen het einde van het stuk, wel spreekt over de &#8216;pijn die [hij heeft] veroorzaakt&#8217; en (in eufemistische bewoordingen) &#8216;mensen die last van mij hebben gehad&#8217;, maar daar dan toch niet de conclusie aan wil verbinden dat het gaat om &#8216;slachtoffers&#8217; wier leven ook op hun kop staat. Dat Stapel dat &#8216;sensationalistisch&#8217; noemt, lijkt me het schoolvoorbeeld van de pot en de ketel. Het is veelzeggend dat Stapel zijn troost haalt uit Sisyphus: &#8216;Je moet gewoon doorgaan.&#8217; De hoogmoedige bedrieger die door de goden gestraft wordt, is in Stapels verhaal een antiheld geworden.
Daan Zeijen, Utrecht 
Bolkestein
In uw artikel &#8216;Augustus aan de Amstel&#8217; (VN 45) laat u de heer Bolkestein &#8216;met neerhangende mondhoeken&#8217; zeggen: &#8216;We maken ons druk om een ruzie met Moskou die de internationale pers niet eens haalt.&#8217;
Ten tijde van deze &#8216;ruzie&#8217; verbleef ik in New York en las bij het ontbijt The Wall Street Journal met veel interesse omdat ook buitenlandse kwesties uitgebreid aan bod komen in die krant. Zo ook de Nederlandse &#8216;ruzie met Moskou&#8217; met alle ins en outs, compleet met de aanval op de Nederlandse diplomaat in Moskou, die toen het meest actueel was. Het was een uitgebreid verslag vanaf het begin, dat is: de gevangenneming van de Greenpeace-activisten, de dronken Russische diplomaat die zijn kinderen mishandelde et cetera. Dat alles genuanceerd verslagen. Kennelijk vond de redactie van deze krant het belangrijk genoeg om het zo te verslaan. Dus verbaast het mij dat bij thuiskomst ik in VN de hierboven geciteerde uitspraak van de heer Bolkestein las. De heer Bolkestein doet nogal wat stellige uitspraken en ik weet nu niet meer hoe geloofwaardig ze van deze &#8216;nestor&#8217; eigenlijk zijn. Het is onbegrijpelijk dat de heer Bolkestein ook de importantie van deze &#8216;ruzie&#8217; bagatelliseert, nog afgezien van het feit dat hij niet op de hoogte is van de waarde die de buitenlandse pers er wel degelijk aan hecht.
Inderdaad, na reizen, schrijven, lezingen houden en debatteren komt tuinieren en zijn we terug bij &#8216;mais Il faut cultiver notre jardin&#8217;.
Ank van der Veen-Damhuis, Bergen(NH)
Open brief (2)
Pieter Waterdrinker zegt in VN 45 (&#8216;Brief aan de Koning&#8217;) dat Rusland in 1991 niet werd gedoteerd met een of andere neoliberale vorm van Marshallhulp. Dat is onjuist.
In 1992 stelde minister Ritzen 17 miljoen gulden ter beschikking om met behulp van NWO het wetenschappelijk arsenaal van Rusland op orde te houden in de vorm van samenwerkingsprojecten met Nederland. Waarbij het geld voor goedgekeurde projecten vanwege de chaotische situatie in Rusland (geen betrouwbaar bancair systeem) in plastic tassen de grens werd overgebracht om de onderzoekers zelf te bereiken en corruptie te ontwijken. Apparatuur werd in een slaapwagen, als was het een passagier onder een deken, naar de Russen overgebracht. Nog ruim een tiental jaar heeft Nederland jaarlijks veel geld en energie ingezet op de samenwerking, waaraan van Russische zijde gaandeweg werd meebetaald.
Sinds het begin van het programma zijn 322 gezamenlijke onderzoeksprojecten gestart met een totaal budget van 25 miljoen euro waaraan van Russische zijde (MIST) sinds 2001 ca. tien procent werd bijgedragen. Het gemiddelde resultaat bedroeg acht publicaties per project in belangrijke internationale wetenschappelijke tijdschriften. Uit evaluatiestudies bleek dat ook na afloop van de subsidieperiode de samenwerking voortduurde. Er is in het programma steeds nadruk gelegd op het betrekken van vooral ook jonge Russische onderzoekers. Het programma omvatte in principe alle disciplines en in Nederland waren vrijwel alle universiteiten erbij betrokken.
Tegelijkertijd werd door NWO en OCW gewerkt aan vernieuwing van het systeem van beoordeling van projecten van Russische zijde. En zo ontstond, gelieerd aan de Russische Academie van Wetenschappen, het Russian Foundation for Basic Research. Zowaar een relatief onafhankelijk onderzoeksfonds dat de projecten mede beoordeelde. En nu niet op politieke loyalteit maar op kwaliteit. Wat een enthousiasme van bonafide onderzoekers en beoordelaars aan die kant maakten we toen mee.
In de jaren na 1992 droeg Nederland (ministerie OCW) zijn steentje bij aan de wetenschappelijke (via NWO) en technologische (via TNO) samenwerking en met toenemende betrokkenheid van het ministerie van Economische Zaken. Zo konden er, in de marge van zuiver wetenschappelijke relaties, ook zaken worden gedaan in de sfeer der toepassingen.
In Europees verband liet Nederland zich na 1992 als initiatiefnemer gelden met financiële, personele en bestuurlijke bijdragen aan INTAS, een EU-arrangement voor wetenschappelijke en technologische samenwerking met de voormalige staten van de Sovjet-Unie. Daar zijn jaarlijks vele tientallen miljoenen in omgegaan.
De Marshallhulp waaraan Waterdrinker refereert was indertijd welkom, en leidde tot bestendige betrekkingen. De Nederlandse en INTAS bijdragen aan het instandhouden van de eminente krachten in het Russische wetenschapsbestel hebben hetzelfde effect. Tot op de dag van vandaag profiteert de wetenschappelijke en technologische gemeenschap aan beide zijden van onze inzet.
Pim Fenger (oud-OCW) en Erik Schenk (oud-NWO)
Gerrit Krol (1934-2013)
Over vijf jaar mocht Jeroen Vullings terugkomen, zei Gerrit Krol tegen hem. Dan zou zijn nieuwe roman af zijn, dacht hij optimistisch. Helaas pakte dat niet zo uit.
VN.nl/gerritkrol
Nee

Lezen en koken
Bestaat er zoiets als een definitief boek over een bepaalde keuken? Een kookboek dat alle andere kookboeken overbodig maakt?
De smaken van Spanje komt in elk geval een eind in de richting van zo’n overtreffend werk. Alles wat je altijd al wilde weten over de Spaanse keuken staat erin. Plus alles waarvan je niet eens wist dat je het wilde weten maar dat, nu Claudia Roden het heeft opgeschreven, opeens onmisbare kennis blijkt te zijn. Roden is een geweldig chroniqueur, zelfs wanneer je niet van koken zou houden, is het boek alleen hierom al de moeite waard. Elk van haar gerechten wordt zorgvuldig ingebed in de geografische, historische en culturele context waaruit het ontstond.
Maar ook de recepten zelf zijn gewoon erg goed. Van een eenvoudige aardappeltortilla tot een schotel van patrijs met chocolade, en van een boerse linzensoep tot dulces de convento (kloosterzoetigheden), het is allemaal prima maakbaar voor de gemiddelde thuiskok. De meeste recepten zijn ook nog eens voorzien van extra tips en variatiemogelijkheden.
Nee, hieruit raak je voorlopig niet uitgelezen en -gekookt.
En ja, we kunnen gerust stellen dat dit boek alles in zich heeft om een klassieker te worden. (JV)
Fontaine, € 44,95
Nee
De smaken van Spanje
Claudia Roden 
* * * *

De smaken van Spanje

Lezen en koken
Hanoi Saigon is een imperiumpje bestaande uit twee Vietnamese restaurants en een kookschool in het elfde arrondissement van Parijs. Het wordt gerund door drie broers, die samen dit kookboek schreven. De gerechten van Mido, Jean-Phi en Hando zitten boordevol van die typisch Vietnamese, frisse en aromatische smaken. Citroengras, basilicum, munt, steranijs, kaneel, limoen, tamarinde. Hun keuken is licht en draait om verse ingrediënten die zonder al te veel omhaal worden bereid. Het is duidelijk dat de broers ervaring hebben met lesgeven en dat het bovendien mannen van weinig woorden zijn. Het boek begint met een beknopte maar des te leesbaarder uitleg van basiskeukenuitrusting en -ingrediënten. De 119 recepten zijn prettig overzichtelijk ingedeeld en geschreven. Hier en daar wordt een klassieker – zoals nem, kleine gefrituurde loempia’s, en pho, noedelsoep – nog even uitgelicht en voorzien van extra tips, maar aan gebabbel doen ze verder niet. Dit, samen met de heldere vormgeving en verstilde fotografie, geeft het boek een enorme kalmte mee. Een zekere sereniteit zelfs. Alsof de broers willen zeggen: het gaat om het eten, punt uit. Dus hup op de fiets naar de toko en een paar basisspullen inslaan. Met dit boek kan iedereen Vietnamees koken. (JV)
Becht, € 19,95
Nee
Hanoi Saigon Mido, 
Jean-Philippe en Hando Youssouf
* * * *

Hanoi Saigon Mido

Lezen en koken
Een stoer stuk gegrilde visfilet en grof geprakte aardappels op een sierlijk porseleinen bord. Een kommetje groene saus en een glas met een of ander drankje met blaadjes munt erin. Dit alles geserveerd op een houten plank die ooit blauw moet zijn geweest maar die door weer en wind is verweerd. (Of waarschijnlijker: door de stylist is opgeschuurd.) Delicious is van origine een Australisch tijdschrift en Australiërs zijn niet alleen goed in het combineren van westerse en oosterse ingrediënten tot een vanzelfsprekende fusionkeuken, ze zijn ook verdraaid goed in styling. In dit boek, het derde in een rij Delicious-kookboeken, wordt dat maar weer eens bewezen. Je wilt die Marokkaanse zwaardvis met chermoula en aardappelpuree meteen gaan maken. En toch jeukt er iets. Maar wat? Wat kan er in hemelsnaam mis zijn met een verzameling van 117 aantrekkelijk klinkende, duidelijk beschreven en schitterend gefotografeerde gerechten? Misschien dat het allemaal net iets te mooi is om waar te zijn? Ach ja, dat heb je nu eenmaal met kookglossy’s. Die zijn er om ons een ideale wereld voor te houden, een wereld waarin je op dinsdagavond zomaar even een pistachecake met citroenglazuur en gesuikerde rozenblaadjes op je (mintgroene, hevig verweerde) tafel zet. (JV)
Fontaine, € 19,95
Nee
Delicious. Lekker thuis!
Valli Little 
* * *

Delicious. Lekker thuis!

Lezen en koken
A la mère de famille is een Parijse keten van chocoladewinkels met een aantrekkingskracht die tot ver buiten de grenzen van Frankrijk reikt. Voor wie ooit een bezoek bracht aan een van de winkeltjes is het boek een feest van herkenning. Het ademt dezelfde nostalgische, typisch Franse sfeer. Eigenlijk dekt ‘chocoladewinkel’ de lading trouwens niet. A la mère verkoopt ook gekonfijt fruit, noga, amandelspijs en allerhande kleine snoeperijen. De beroemde marrons glacés, gekonfijte kastanjes, staan in het boek. De hazelnootpasta, die zo lekker is dat je de pot hebt leeg gelepeld voor je weer thuis bent. Recepten voor karamels in smaken als zoute boter, hazelnoot, kersen en pistache. Maar ook stap-voor-stap instructies voor het gieten van een paasei – A la mère is befaamd om haar paasetalages. In totaal hebben we het over ruim honderd recepten die uiteenlopen van eenvoudig (chocoladerotsjes, Bretonse zandkoekjes) tot behoorlijk lastig (marshmallows met zwarte bessen, Montélimar noga). Daarnaast wordt de geschiedenis van het bedrijf sinds 1761 (iets te) uitvoerig beschreven en komen vaste klanten aan het woord. Niet aan te raden voor mensen met suikerthermometervrees. Wel een droomboek voor francofiele zoetekauwen die van een uitdaging houden. (JV)
Good Cook, € 29,95
Nee
A la mère de famille
Julien Merceron 
* * *

A la mère de famille

Lezen en koken
De Lochemse timmermansdochter Rijntje Biljardt wist zich van eenvoudig kokshulpje op te werken tot kokkin voor de adel. In 1840 publiceerde ze haar eigen kookboek: Rijntje Biljardt, de door veeljarige ondervinding geleerde keukenmeid. Historica Lizet Kruyff ontdekte een eerste druk van het boekje en bewerkte het tot een hedendaags kookboek. Opvallend is de zorg waarmee Rijntjes keukengeheimen is uitgegeven. Fijne pentekeningetjes in reliëf op de cover. Klassieke typografie. Rijke fotografie. Een chic leeslint. Hier is duidelijk tijd en aandacht aan besteed. Maar ook inhoudelijk mogen we wel spreken van een geslaagd project. Op onderhoudende toon neemt Kruyff haar lezers mee door de tijd waarin Rijntje leefde. Hoe en wat at men destijds in de betere kringen? Het boek is ingedeeld in vier seizoenen, die steeds vooraf worden gegaan door een overzicht van wat er in de betreffende maanden in de moestuin stond, in de boomgaard te oogsten viel, geslacht en waarop gejaagd werd. Ook knap: de 56 recepten zijn vertaald naar het nu, terwijl ze toch nog authentiek aandoen. Ragout van fazanten met paddestoelen en salie, griesmeelpudding met cranberry-portsaus, het zijn geen een-twee-huppeteegerechten, maar de iets gevorderde kookliefhebber zou er goed mee uit de voeten moeten kunnen. (JV)
Good Cook, € 29,95
Nee
Rijntjes keukengeheimen
Lizet Kruyff en Judith Baehner 
* * * *

Rijntjes keukengeheimen

Lezen en koken
Tussen het enorme aanbod aan kookboeken dat het afgelopen jaar verscheen, springt dit boek er meteen uit. Het heeft een mooie zwart linnen kaft met een zakje erop genaaid. In dat zakje een takje gedroogde lavendel en een drietal kaarten. Op de bovenste ansicht kijken drie gebruinde jongemannen, in korte broek, staand voor een camperbusje, olijk in de lens. Het zijn Sjaak, Jeroen en Olivier, jonge chefs uit Delft die op een dag besloten samen op culinair avontuur te gaan. Camper gekocht, keuken erin gebouwd – inclusief espressoapparaat, barbecue-rookoven en kruidentuin – en vertrekken maar, de neus achterna. Naar Zeeland ging het, via België kriskras door Frankrijk, om uiteindelijk te belanden in Noordwest Spanje.
Gastrovan vormt het verslag van die reis, met stoere verhalen, veel foto’s, fijne pentekeningetjes en ruim honderd no-nonsenserecepten uit de streken die ze doorkruisten. Gegrilde Oosterscheldekreeft met kruidenmayonaise uit Zeeland. Flammeküche uit de Elzas. Zeebaars van de barbecue uit de Provence. Gestoofde octopus uit Galicië. Het is een boek waar je, zoals Johannes van Dam al opmerkt in zijn voorwoord, een beetje jaloers van wordt. Een aanstekelijke jongensdroom in een kleine driehonderd pagina’s. Het advies: laat die afgunst maar varen en reis, proef en geniet mee met Sjaak, Jeroen en Olivier. (JV)
D’Jonge Hond, € 34,–
Nee
Gastrovan
Sjaak Borsboom, Jeroen Simons en Olivier van der Ree 
* * * *

[email protected]

Geef de leraar zijn klas terug

[email protected]

‘Heeft u hier vannacht geslapen?’

[email protected]

[email protected]

[email protected]

[email protected]

[email protected]

[email protected]

De smaken van Spanje

Hanoi Saigon Mido

Delicious. Lekker thuis!

A la mère de famille

Rijntjes keukengeheimen

Gastrovan