Femicide is voorspelbaar

Dwingende controle

Verhaal van de Week

Je been of je leven

Israëlische gevangenissen

Geld genoeg, aldus experts

Politiek

Wat maakt een tekst authentiek?

Robot Jetten

Waarom die woede?

Teun van de Keuken

Politieke partijen breken de wet

Illegale cookies

Wat maakt gelukkig?

Hans Against the Machine

De VVD-vrije aflevering

Radio Vrij Nederland

Vredesmissies lopen vast

Verenigde Naties

Dit mag je niet missen

Cultuur

'Totem' van Dew de Nijs Bik

Pop-up poëzie

<p>Privacy</p>
<p>Het klinkt zo vanzelfsprekend. Dat de arts op de spoedeisende hulp met een druk op de knop kan zien wat uw medische geschiedenis is. Dat verpleegkundigen op de intensive care in een computerscherm lezen waar u allergisch voor bent. Dat u niet bij iedere doorverwijzing naar een specialist opnieuw moet uitleggen welke medicijnen u slikt. Wie kan daar nu tegen zijn? Dus dat systeem komt er. Vanaf 1 januari 2013 kunnen hulpverleners het elektronisch patiëntendossier (EPD) raadplegen van elke Nederlander die daarvoor toestemming heeft gegeven.</p>
<p>Eigenlijk bestaat het al. Sinds er in 2008 een begin werd gemaakt met het EPD zijn de gegevens van negen miljoen Nederlanders via een landelijk systeem te raadplegen. Zij hebben de afgelopen jaren stilzwijgend hun toestemming gegeven, door niet actief te protesteren tegen deelname aan het EPD. Een kleine half miljoen mensen heeft dat wél geweigerd. Dat deden ze via een zogenaamd opt-outregeling; ze hebben via een bezwaarformulier hun deelname uitgesloten.</p>
<p>Die opt-out was slechts één van de bezwaren waar de eerste versie van het EPD vorig jaar op strandde in de Eerste Kamer. De senatoren vonden dat het EPD via een opt-in zou moeten werken: je laat zelf weten of je meedoet, wie niets van zich laat horen wordt niet in het systeem opgenomen. De politici zagen meer beren op de weg. Het EPD zou niet alleen de privacy van patiënten schaden, ook de veiligheid van de gegevens leek niet gegarandeerd, bleek tijdens verschillende bijeenkomsten met IT-deskundigen. Duizenden zorgverleners zouden toegang krijgen tot een landelijke database gevuld met delicate privé-informatie. Daarnaast had het EPD niet voldoende technische waarborgen om misbruik uit te sluiten. Een landelijk systeem dat op zo’n grote schaal zou worden ingevoerd kon alleen maar voor problemen zorgen. Een motie van PvdA-senator Ing Yoe Tan werd Kamerbreed aangenomen en het EPD leek van de baan. De parlementariërs vroegen aan de verantwoordelijke minister Edith Schippers van Volks­gezondheid om haar handen van het project af te trekken.</p>
<p>Tot verdriet van veel organisaties in de zorg. Huisartsen, apothekers en zorgverzekeraars zien heil in de geautomatiseerde gegevensuitwisseling. Dus besloten ze Den Haag te passeren en zelf als private partij onder de naam Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ) verder te gaan, gefinancierd door de zorgverzekeraars. Dat leidde eind vorig jaar tot een doorstart van het EPD, onder de eufemistische titel ‘Zorg­infrastructuur’. Om deels aan de wensen van de kritische politici tegemoet te komen, kozen ze voor opt-in: elke Nederlander die wil meedoen, moet dat zelf aangeven. Ook die negen miljoen die nu al staan geregistreerd. De campagne om patiënten over te halen ‘ja’ te zeggen gaat deze week van start.</p>
<p>Wie het niet vertrouwt, laat simpelweg niets van zich horen. Maar zijn daarmee de gevaren voor deelnemers – de miljoenen die ongetwijfeld opnieuw meedoen – ook weggenomen? Is de veiligheid nu wel gegarandeerd? Nee, zeggen deskundigen. Er is niets veranderd. ‘Alle bezwaren die er eerder waren staan nog overeind,’ stelt ICT-onderzoeker Guido van ’t Noordende van de Universiteit van Amsterdam. ‘Dat betekent dat je vanuit een willekeurige plek in Nederland, in ieder geval vanuit ziekenhuizen, gegevens kunt opvragen van patiënten die zich hebben aangemeld. En als ziekenhuizen dat kunnen, dan kan een hacker dat ook.’</p>
<p>Het ‘nieuwe’ EPD draait op dezelfde infrastructuur die eerder al is neergelegd door het ministerie van VWS. Een landelijk schakelpunt (LSP) verbindt via een beveiligd netwerk de computers van hulpverleners met elkaar. Wie straks gegevens wil raadplegen, heeft het burgerservicenummer van een patiënt nodig en een pas met een zogenaamde Unieke Zorg Identificatie (UZI), voorzien van een beveiligingscertificaat. Voorwaarde is verder dat de zorgverlener een ‘behandelrelatie’ met de patiënt heeft. Ook heeft niet iedere medische professional dezelfde privileges. Specialisten in een ziekenhuis kunnen ‘slechts’ lezen welke medicijnen een patiënt gebruikt. Datzelfde geldt voor apothekers. De basis vormen de dossiers die door de huisarts en de apotheker worden bijgehouden, met daarin alle relevante medische gegevens. De informatie wordt niet op een centraal punt opgeslagen; het landelijk schakelpunt zorgt ervoor dat zorgverleners de gegevens bij elkaar kunnen inzien.</p>
<p>Dat klinkt robuust, maar eerder wezen critici er op dat zorgverleners niet getraind zijn in informatiebeveiliging, zoals het omgaan met logins, toegangspassen en wachtwoorden. In het geval van het EPD is het verlies van één enkele pas met bijbehorende pincode ‘potentieel een nationale ramp’, zei een deskundige in 2009 tegen de Eerste Kamer. Dat is met het nieuwe EPD niet anders. ‘Het is nog steeds een kwetsbaar systeem,’ zegt ook Mark Koek, expert van het ICT-beveiligingsbedrijf Fox-IT. ‘Er zijn veel gebruikers in een lastig te beveiligen omgeving. Uit de tests die wij hebben gedaan, blijkt dat ziekenhuizen vaak eenvoudig te compromitteren zijn. En van apothekers en huisartsen kun je al helemaal niet verwachten dat ze een database van deze waarde kunnen beveiligen.’ Koek geeft een voorbeeld. ‘Bij mijn apotheek staan pc’s op de balie. Daar kan ik vrij gemakkelijk een usb-stick insteken met wat narigheid er op om zo de computer over te nemen om het systeem binnen te dringen. Bijvoorbeeld om te achterhalen wie er allemaal aidsremmers slikt, om die mensen vervolgens te chanteren.’ Zijn bedrijf adviseert deelnemers dan ook om apart voor het EPD een pc te kopen, die los staat van andere computers en het internet. Daarnaast kunnen kwaadwillenden zorgverleners onder druk zetten, zegt Koek. ‘Je kunt een arts omkopen of bedreigen, als je informatie echt graag wil hebben.’</p>
<p>De VZVZ geeft toe geen ‘honderd procent garantie’ te kunnen bieden tegen misbruik, maar stelt dat het systeem voldoende checks vooraf en achteraf heeft, om veilig te kunnen worden gebruikt. Zo wordt op voorhand vastgesteld of een gebruiker inderdaad een ‘behandelrelatie’ met de patiënt heeft. Daarnaast is er slimme software die in de gaten houdt of er vreemde dingen gebeuren op het netwerk, bijvoorbeeld of er midden in de nacht vanuit Noord-Oost-Groningen honderden dossiers van patiënten uit Zeeland worden geraadpleegd.</p>
<p>Maar dan is het kwaad al geschied. Wie preventief te werk wil gaan, moet volgens Mark Koek continu het netwerk blijven monitoren. ‘Bij British Telecom houdt een heel team in de gaten wie de data opvraagt van bijvoorbeeld David Beckham. Als iemand vanuit een BT-kantoor op het platteland dat dossier opent, dan is er iets aan de hand en kunnen ze meteen ingrijpen.’ Daarnaast is het nog maar de vraag of misbruik van gegevens altijd de aandacht zal trekken. ‘Een slimme hacker valt juist heel gericht aan,’ zegt Guido van ’t Noordende van de UvA. ‘Het valt niet op als iemand vanuit Friesland opeens in één Limburgs dossier kijkt, want dat is nu juist het hele idee van het systeem.’</p>
<p>Degene die als beste weet wie er legitiem naar zijn of haar dossier kijkt, is de patiënt zelf. Via de website VZVZ kunnen deelnemers een inzageformulier invullen, waarna ze een overzicht krijgen thuisgestuurd van zorgverleners die hun gegevens hebben ingezien en zo kunnen controleren of er misbruik plaats heeft gevonden. Maar wie gaat zoiets regelmatig doen? Het klinkt toch vooral als een halfslachtige poging om de patiënt medeverantwoordelijk te maken voor de veiligheid van het systeem.</p>
<p>Terwijl de patiënt juist meer zeggenschap over zijn gegevens zou moeten hebben, zegt Guido van ’t Noordende. ‘Je moet het omdraaien. Patiënten moeten een pasje krijgen waarmee ze artsen toestemming verlenen om in hun dossier te komen.’ Dat vindt ook Mark Koek van Fox-IT. ‘Alleen op de afdeling Spoedeisende Hulp geef je de medewerkers de bevoegdheid om de gegevens in te zien zonder de patiëntenpas. Dat is veel beheersbaarder.’</p>
<p>Opvallend is dat de grote maatschappelijke onrust over het EPD volledig verstomd lijkt. Lange tijd was het elektronisch patiëntendossier samen met de OV-chipkaart hét voorbeeld van een megalomaan ICT-project met dramatische gevolgen voor de privacy van de burger. Alle bezwaren van toen staan nog steeds overeind. ‘We zijn er zelfs op achteruitgegaan,’ beweert hoogleraar computerbeveiliging Bart Jacobs van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij was een van de experts die drie jaar geleden hun zorgen uitten in de Eerste Kamer. Juist vanwege de risico’s die een zo groot en kwetsbaar systeem met zich meebracht, pleitte Jacobs uiteindelijk vóór het EPD. Dan was het wettelijk verankerd dat de verantwoordelijkheid bij het ministerie van VWS lag. Jacobs vindt het daarom jammer dat de Eerste Kamer de plannen voor het landelijk EPD heeft getorpedeerd. En gevaarlijk dat de verantwoordelijkheid nu bij belanghebbenden uit het veld ligt. ‘Wie moet je nu op misbruik aanspreken? Het toezicht ligt bij de private partijen, terwijl het gaat om een infrastructuur met een hoog publiek gehalte. Het is alsof je taxichauffeurs zelf de wegen aan laat leggen. En als het misgaat, diezelfde taxichauffeurs de klacht laat afhandelen.’</p>
<p>Helemaal zonder onafhankelijke controle is het systeem niet. Mocht het écht misgaan, dan krijgt de VZVZ een tik op de vingers van het College bescherming persoonsgegevens (CBP). ‘De bescherming van medische gegevens in het algemeen en het landelijk EPD in het bijzonder staan heel hoog op onze agenda,’ laat een CBP-woordvoerder weten. ‘Medische gegevens zijn gevoelige persoonsgegevens en vallen onder een strikter beschermingsregime. Daarnaast is het landelijk EPD een grootschalige gegevensverwerking die grote groepen mensen raakt.’</p>
<p>Kortom, het CBP zit er bovenop. Maar deelt de privacywaakhond de zorgen van IT-experts? Daar wil het College nu niet op reageren. ‘In het doorstartmodel zagen we op dit punt geen bijzondere risico’s, maar dit zegt niets over de praktijk,’ klinkt het formeel. ‘Eventueel onderzoek naar de praktijk van het landelijk EPD en eventuele handhaving zal in ieder geval niet eerder dan 1 januari 2013 starten.’ En het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC)? Dat waakt immers over de digitale veiligheid van de Nederlandse burger? De woordvoerder: ‘Het EPD? Fris mijn geheugen even op.’ Dan, minuten later: ‘Private partijen zijn zelf verantwoordelijk voor hun digitale veiligheid. Pas als er een aanval van buitenaf komt, kunnen wij helpen.’</p>


Harry Lensink

Maurits Martijn

Hoofdpijndossier

<p>Het depressieseizoen is definitief begonnen. Buiten slokt het duister een steeds groter deel van de dag op. Met als gevolg dat het jaarlijks bij een paar honderdduizend Nederlanders ook in de binnenkamer gaat donkeren. Ze krijgen, door het gebrek aan licht, last van somberheid, vermoeidheid en geprikkeldheid. De firma Philips, producent van lichttherapie-lampen voor thuisgebruik, doet er goede zaken bij.</p>
<p>Maar, hoe vervelend ook, welbeschouwd behoren de seizoensdepressievelingen nog tot de gelukkigen. Bij hen klaart het gemoed tenminste weer op zodra de zon zich weer laat zien. Bij honderdduizenden andere Nederlanders maakt het echter geen bal uit of het nu lente is of herfst. Hun depressie zit dieper en kan zelfs jaren aanhouden. Met alle nare gevolgen voor de patiënten zelf, het toenemende gebruik van antidepressiva, en de stijgende kosten in de zorg.</p>
<p>Eén blik op de infographic hiernaast en je moet vaststellen dat er sprake is van een megaprobleem. Niet voor niets wordt het thema depressie de laatste jaren regelmatig belicht in kranten en televisieprogramma&#8217;s. Toch wordt een aantal belangrijke vragen daarbij vaak niet gesteld. In hoeverre is depressie ook een identiteitsziekte? Hoe komt het dat huisartsen, tegen de richtlijnen in, steeds meer antidepressiva voorschrijven? En hoe is het eigenlijk om met een depressieve partner samen te leven?</p>
<p>De antwoorden op deze en andere vragen vindt u op de volgende pagina&#8217;s.</p>


Depressie: de harde cijfers; SPECIAL DEPRESSIE

Tomas Vanheste

Idealist die geen tegenspraak duldt

<p>Politiek</p>
<p>Als Diederik Samsom even na elven het podium in Paradiso betreedt, klinkt donderend gejuich in de volle zaal. ‘Velen geloofden niet dat Nederland in zo’n korte tijd zou terugkeren naar een politiek die mensen niet naar de mond praat, maar eerlijk vertelt dat moeilijke tijden ook lastige keuzes vergen,’ zegt hij. ‘Velen hadden niet verwacht dat optimisme zo snel in de plaats zou kunnen komen van het chagrijn van de afgelopen twee jaar. Velen van ons waren bang dat in deze tijden eigenbelang zou prevaleren boven samen sterker worden. En tegen al diegenen zeg ik: vanavond heeft u gezien: het kan wél!’  Zijn verhaal lijkt sprekend op de ‘Yes We Can’-overwinningsspeech van Barack Obama in Chicago in 2008, van de bekende retorische drieslag (‘Velen geloofden niet&#8230;’)  tot en met het bedanken van de vrijwilligers: bij Obama deden ze hun goede werk ‘in bitter cold and scorching heat’, bij Samsom ‘met 35 graden boven nul, in de stortregen’.</p>
<p>Vooraan in de menigte, vlak bij het podium, staan Erik van Bruggen, Alex Klusman en Tino Wallaart geëmotioneerd te luisteren. Terwijl het applaus losbarst beginnen ze verwoed te twitteren op hun smartphones. ‘I love this,’ lezen de duizenden followers van Van Bruggen. Eind jaren negentig waren ze alle drie betrokken bij Niet Nix, de vernieuwingsbeweging binnen de PvdA. ‘Dit is de nieuwe politiek waar wij voor stonden,’ zegt Van Bruggen terwijl in Paradiso het feest losbarst. ‘Diederik is van onze generatie. Hij hoort bij ons.’ Eind jaren negentig, toen Niet Nix werd opgericht, werkte Samsom nog als campagneleider bij Greenpeace. ‘We zagen toen al dat hij de politiek in moest,’ zegt Tino Wallaart. ‘We hebben hem heel vaak voor Niet Nix uitgenodigd, we wilden hem erbij halen. En nu staat hij hier.’</p>
<p>Tijdens zijn speech in Paradiso zegt Samsom dat de campagne van de PvdA nog maar net begonnen is. Maar eigenlijk is zijn eigen campagne op dat moment al tien jaar bezig. Tijdens de verkiezingscampagne van 2002 trok hij als aankomend Kamerlid met Staf Depla en Jeroen Dijsselbloem als de ‘Rode Ingenieurs’ het land in, op zoek naar ‘echte problemen en werkende oplossingen’. Ze pleitten voor een harde aanpak van de problemen in de oude wijken. Bij de verkiezingen wist Wouter Bos totaal onverwacht 42 zetels te veroveren. Vanaf dat moment stonden Samsom en zijn generatiegenoten, aangevuld met jonge Kamerleden als Martijn van Dam, bekend als de ‘Bos-boys’. Hun belangrijkste doelen waren het slechten van taboes in de partij, zoals het multiculturele denken, en het doorbreken van de regenteske bestuurderscultuur waar de PvdA al tientallen jaren last van had: de partij moest permanent op campagne.</p>
<p>Diederik Samsom, met zijn activistenverleden, stond vanaf het begin bekend als linkser, ongeduldiger en ambitieuzer dan de rest van het stel. In de Tweede Kamerfractie legden Dijsselbloem, Depla en Samsom, samen met Hans Spekman, arbeiderszoon en oud-wethouder uit Utrecht, de basis voor de aanpak van integratie, veiligheid en de probleemwijken. Maar de weerstand van de oude garde in de partij bleek sterk. Toen Diederik Samsom in april 2008 een gooi deed naar het fractievoorzitterschap, werd hij verslagen door de weinig mediagenieke partijtijger Mariëtte Hamer. In het najaar van 2009 lekte een brandbrief van Samsom aan de fractie uit, over de ‘deplorabele staat’ waarin de partij volgens hem verkeerde. De samenwerking met het CDA, de andere grote regeringspartij, liep krakend vast, de PvdA zakte weg naar veertien zetels in de peilingen.</p>
<p>Nieuwe hoop gloorde toen Wouter Bos na de val van het kabinet in februari 2010 Job Cohen als leider lanceerde. In Nieuwe Revu meldde Diederik Samsom zich alvast aan als ministerskandidaat. Maar Cohen verprutste de campagne, de PvdA verdween in de oppositie. In de nazomer besloot Samsom te gaan werken aan zijn eigen verhaal als toekomstig leider van de PvdA. ‘Als het moment komt,’ zei hij tegen Vrij Nederland, ‘moet ik er klaar voor zijn.’ Hij koos voor de methode die hij zich met de Rode Ingenieurs eigen had gemaakt: de wijken in. Twee, soms drie dagen per week werkte hij als straatcoach in Amsterdam-Slotervaart en Osdorp. Intussen ging hij door met een serie bezoeken aan PvdA-afdelingen in het land, waar hij zijn verhaal over de toekomst van de sociaal-democratie testte en aanscherpte. Toen Job Cohen in februari 2012 aftrad, greep hij zijn kans. Tijdens de verkiezingen voor het fractievoorzitterschap wist hij de ene zaal na de andere te overtuigen met speeches naar Amerikaans model, vol persoonlijke anekdotes over zijn ervaringen als straatcoach en zijn gehandicapte dochtertje. Hij won met overmacht.</p>
<p>Nog geen twee maanden eerder was Hans Spekman, aangespoord door Diederik Samsom en Staf Depla, partijvoorzitter geworden. Als Kamerlid had hij zich al sterk gemaakt voor herstel van de partijorganisatie, die decennialang was verwaarloosd. Onvermoeibaar had hij gewerkt aan de oprichting van ‘ombudsteams’ bij partijafdelingen in het land, waar PvdA-leden terecht kunnen voor advies. Als voorzitter zette hij een grootschalige campagne op touw om leden te werven, de PvdA moest weer een bruisende volkspartij worden.</p>
<p>In de eerste maanden van 2012 kwamen die twee ontwikkelingen samen: de nieuwe politieke stijl waaraan Diederik Samsom al jaren werkte en het herstel van de partijorganisatie door Hans Spekman. En er kwam nog iets bij: een duidelijke linkse koers. Meteen na zijn verkiezing als fractievoorzitter schreef Samsom samen met Spekman, Dijsselbloem en Ronald Plasterk het pamflet Keuzes voor de toekomst van Nederland, dat de basis werd voor het verkiezingsprogramma: het meest linkse programma in decennia, waarmee naar de SP overgelopen kiezers konden worden teruggewonnen.</p>
<p>Na de val van het kabinet eind april kondigde Spekman ‘de grootste campagne ooit’ aan. In de media werd er schamper op gereageerd: de PvdA stond op een magere vijftien zetels in de peilingen, de SP op meer dan dertig. De teneur van de commentaren was: de PvdA presenteert zich als SP-light, maar gaat het afleggen tegen de echte socialisten van Emile Roemer. Maar in de luwte van de vermeende tweestrijd tussen ‘premierskandidaten’ Rutte en Roemer zetten Samsom en Spekman hun strategie door. Samsom moest zich opwerpen als energieke, nieuwe leider boven de partijen, vanuit de vertrouwde linkse idealen van de PvdA. In de campagne werden verschillende technieken overgenomen van die van Obama in 2008. Zoals het campagneteam van Obama in 2008 van onderop een leger vrijwilligers wist te mobiliseren, stimuleerde de PvdA zo veel mogelijk sympathisanten om zelf, binnen hun eigen sociale netwerk, voor Samsom de boer op te gaan.</p>
<p>Al ruim voor het officiële begin van de campagne trok Samsom door het land, in augustus gevolgd door duizenden vrijwilligers, om rozen uit te delen en met kiezers te praten. Intussen vervaardigde documentairemaker Arnold van Bruggen, jongere broer van Niet Nix’er Erik, het bekende campagnefilmpje waarin Samsom thuis te zien is als zorgzame vader. ‘Het campagneteam wilde per se dat de campagne ook om Diederiks persoon zou draaien, zoals de campagne van Obama,’ zegt Arnold van Bruggen. ‘Ik dacht nog: wat doen ze nou? Maar achteraf bleek het een goede beslissing: opeens stond hij niet meer bekend als de oud-activist maar als familyman.’</p>
<p>Het keerpunt in de campagne kwam bij het ‘premiersdebat’ van RTL op 26 augustus. Het was een dubbeltje op zijn kant of Samsom wel mocht meedoen: als D66 voor half augustus hoger in de peilingen had gestaan dan de PvdA, had niet Samsom maar Alexander Pechtold aan het debat met Mark Rutte, Emile Roemer en Geert Wilders mogen deelnemen.</p>
<p>Mede op aandringen van het PvdA-campagneteam bleef het format van het vorige RTL-debat in 2010 intact: door middel van het trekken van een ‘joker’ kon Samsom Mark Rutte aan het einde van het debat uitdagen met een korte speech over leiderschap. Zo kon de PvdA-lijsttrekker zich profileren als leider boven het politieke gewoel. Die tactische zet bleek goud waard: Samsom kwam voor de dag met een sterk verhaal, waarbij Roemer verbleekte. De kijkers riepen Samsom uit tot winnaar van het debat. Vanaf dat moment zakte de SP weg in de peilingen, terwijl de PvdA bleef stijgen.</p>
<p>Volgens veel politiek analisten is de zegetocht van de PvdA louter te verklaren uit Samsoms optreden bij de televisiedebatten: pas toen steeg de PvdA in de peilingen en werd een dynamiek op gang gebracht die leidde tot de politieke aardverschuiving op 12 september. Maar dat is een oppervlakkige waarneming, vindt Hans Spekman. ‘Als zo’n verhaal geen weerklank vindt op straat, valt het dood. De afgelopen maanden hebben we alles bij elkaar 1,2 miljoen gesprekken met kiezers gevoerd. Die hebben we allemaal teruggekoppeld en geanalyseerd. Daar sloot Diederiks verhaal bij aan. Daarom kon hij het met zo veel overtuiging brengen.’</p>
<p>De vraag is: wat is de volgende stap in de permanente campagne die Samsom heeft aangekondigd? Hoe gaat hij ervoor zorgen dat de PvdA als regeringspartij niet terugzakt in de oude bestuurlijke reflexen? En hoe slaagt hij erin de linkse kiezers aan boord te houden? ‘Diederik heeft een sterkere basis in de partij dan Wouter Bos in 2003,’ zegt Tino Wallaart. ‘Maar de oude regenten in de partij trekken nu al aan zijn mouw dat ze een baantje willen. Hij zal zijn rug recht moeten houden.’</p>
<p>Hoe Samsom zich leerde beheersen</p>
<p>&#8216;Toen ik Diederik ten tijde van de kernramp in Fukushima avond na avond op televisie commentaar zag geven, dacht ik: zie je wel, hij kan het,&#8217; zegt ervaren campaigner Erik van Bruggen. &#8216;Als hij die rust en overtuigingskracht weet in te zetten in de politiek, dan heeft hij goud in handen.&#8217; Daar was ook het PvdA-campagneteam zich van bewust: Samsoms taaiste tegenstander in de aanloop naar de verkiezingen was niet de VVD, en evenmin de SP, maar Diederik Samsom zelf. Als Kamerlid had hij vaak ergernis gewekt met zijn ongeduld en zijn opvliegende karakter. Die eigenschappen konden hem bij de cruciale televisiedebatten parten gaan spelen. Daarom werkte Samsom in de zomer niet alleen aan zijn verhaal als lijsttrekker, maar ook aan zijn zelfbeheersing. Door middel van video-opnames van zijn houding en gezichtsuitdrukkingen leerde hij zijn ongeduld in toom te houden. &#8216;We hebben er geen behoefte aan in details te treden,&#8217; zegt Samsoms woordvoerder Saar van Bueren. &#8216;Maar hij heeft zich inderdaad heel grondig voorbereid.&#8217; De training had effect. Bij de televisiedebatten stond er een nieuwe Diederik Samsom: kalm, beheerst, boven de partijen. Het best was dat nog te zien in het debat bij Knevel &#038; Van den Brink, waar Rutte loog over de PvdA en het begrotingstekort. Seconden lang liet Samsom zijn tegenstander doorbabbelen voor hij de winnende woorden sprak: &#8216;Meneer Rutte, nu doet u het weer.&#8217;</p>


Thijs Broer

Permanente campagne

<div class="lead">De combinatie van een nieuwe politieke stijl en een linkse koers bleek goud waard voor Diederik Samsom.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Als Diederik Samsom even na elven het podium in Paradiso betreedt, klinkt donderend gejuich in de volle zaal.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Velen geloofden niet dat Nederland in zo’n korte tijd zou terugkeren naar een politiek die mensen niet naar de mond praat, maar eerlijk vertelt dat moeilijke tijden ook lastige keuzes vergen,’ zegt hij. ‘Velen hadden niet verwacht dat optimisme zo snel in de plaats zou kunnen komen van het chagrijn van de afgelopen twee jaar. Velen van ons waren bang dat in deze tijden eigenbelang zou prevaleren boven samen sterker worden. En tegen al diegenen zeg ik: vanavond heeft u gezien: het kan wél!’ Zijn verhaal lijkt sprekend op de ‘Yes We Can’-overwinningsspeech van Barack Obama in Chicago in 2008, van de bekende retorische drieslag (‘Velen geloofden niet&#8230;’) tot en met het bedanken van de vrijwilligers: bij Obama deden ze hun goede werk ‘in bitter cold and scorching heat’, bij Samsom ‘met 35 graden boven nul, in de stortregen’.</p>
<p>Vooraan in de menigte, vlak bij het podium, staan Erik van Bruggen, Alex Klusman en Tino Wallaart geëmotioneerd te luisteren. Terwijl het applaus losbarst beginnen ze verwoed te twitteren op hun smartphones. ‘I love this,’ lezen de duizenden followers van Van Bruggen. Eind jaren negentig waren ze alle drie betrokken bij Niet Nix, de vernieuwingsbeweging binnen de PvdA. ‘Dit is de nieuwe politiek waar wij voor stonden,’ zegt Van Bruggen terwijl in Paradiso het feest losbarst. ‘Diederik is van onze generatie. Hij hoort bij ons.’ Eind jaren negentig, toen Niet Nix werd opgericht, werkte Samsom nog als campagneleider bij Greenpeace. ‘We zagen toen al dat hij de politiek in moest,’ zegt Tino Wallaart. ‘We hebben hem heel vaak voor Niet Nix uitgenodigd, we wilden hem erbij halen. En nu staat hij hier.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Zijn verhaal lijkt sprekend op de &#8216;Yes We Can&#8217;-overwinningsspeech van Obama</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Tijdens zijn speech in Paradiso zegt Samsom dat de campagne van de PvdA nog maar net begonnen is. Maar eigenlijk is zijn eigen campagne op dat moment al tien jaar bezig. Tijdens de verkiezingscampagne van 2002 trok hij als aankomend Kamerlid met Staf Depla en Jeroen Dijsselbloem als de ‘Rode Ingenieurs’ het land in, op zoek naar ‘echte problemen en werkende oplossingen’. Ze pleitten voor een harde aanpak van de problemen in de oude wijken. Bij de verkiezingen wist Wouter Bos totaal onverwacht 42 zetels te veroveren. Vanaf dat moment stonden Samsom en zijn generatiegenoten, aangevuld met jonge Kamerleden als Martijn van Dam, bekend als de ‘Bos-boys’. Hun belangrijkste doelen waren het slechten van taboes in de partij, zoals het multiculturele denken, en het doorbreken van de regenteske bestuurderscultuur waar de PvdA al tientallen jaren last van had: de partij moest permanent op campagne.</p>
<p>Diederik Samsom, met zijn activistenverleden, stond vanaf het begin bekend als linkser, ongeduldiger en ambitieuzer dan de rest van het stel. In de Tweede Kamerfractie legden Dijsselbloem, Depla en Samsom, samen met Hans Spekman, arbeiderszoon en oud-wethouder uit Utrecht, de basis voor de aanpak van integratie, veiligheid en de probleemwijken. Maar de weerstand van de oude garde in de partij bleek sterk. Toen Diederik Samsom in april 2008 een gooi deed naar het fractievoorzitterschap, werd hij verslagen door de weinig mediagenieke partijtijger Mariëtte Hamer. In het najaar van 2009 lekte een brandbrief van Samsom aan de fractie uit, over de ‘deplorabele staat’ waarin de partij volgens hem verkeerde. De samenwerking met het CDA, de andere grote regeringspartij, liep krakend vast, de PvdA zakte weg naar veertien zetels in de peilingen.</p>
<p>Nieuwe hoop gloorde toen Wouter Bos na de val van het kabinet in februari 2010 Job Cohen als leider lanceerde. In <i>Nieuwe Revu</i> meldde Diederik Samsom zich alvast aan als ministerskandidaat. Maar Cohen verprutste de campagne, de PvdA verdween in de oppositie. In de nazomer besloot Samsom te gaan werken aan zijn eigen verhaal als toekomstig leider van de PvdA. ‘Als het moment komt,’ zei hij tegen Vrij Nederland, ‘moet ik er klaar voor zijn.’ Hij koos voor de methode die hij zich met de Rode Ingenieurs eigen had gemaakt: de wijken in. Twee, soms drie dagen per week werkte hij als straatcoach in Amsterdam-Slotervaart en Osdorp. Intussen ging hij door met een serie bezoeken aan PvdA-afdelingen in het land, waar hij zijn verhaal over de toekomst van de sociaal-democratie testte en aanscherpte. Toen Job Cohen in februari 2012 aftrad, greep hij zijn kans. Tijdens de verkiezingen voor het fractievoorzitterschap wist hij de ene zaal na de andere te overtuigen met speeches naar Amerikaans model, vol persoonlijke anekdotes over zijn ervaringen als straatcoach en zijn gehandicapte dochtertje. Hij won met overmacht</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Samsom moest zich opwerpen als energieke, nieuwe leider boven de partijen</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Nog geen twee maanden eerder was Hans Spekman, aangespoord door Diederik Samsom en Staf Depla, partijvoorzitter geworden. Als Kamerlid had hij zich al sterk gemaakt voor herstel van de partijorganisatie, die decennialang was verwaarloosd. Onvermoeibaar had hij gewerkt aan de oprichting van ‘ombudsteams’ bij partijafdelingen in het land, waar PvdA-leden terecht kunnen voor advies. Als voorzitter zette hij een grootschalige campagne op touw om leden te werven, de PvdA moest weer een bruisende volkspartij worden.</p>
<p>In de eerste maanden van 2012 kwamen die twee ontwikkelingen samen: de nieuwe politieke stijl waaraan Diederik Samsom al jaren werkte en het herstel van de partijorganisatie door Hans Spekman. En er kwam nog iets bij: een duidelijke linkse koers. Meteen na zijn verkiezing als fractievoorzitter schreef Samsom samen met Spekman, Dijsselbloem en Ronald Plasterk het pamflet <i>Keuzes voor de toekomst van Nederland</i>, dat de basis werd voor het verkiezingsprogramma: het meest linkse programma in decennia, waarmee naar de SP overgelopen kiezers konden worden teruggewonnen.</p>
<p>Na de val van het kabinet eind april kondigde Spekman ‘de grootste campagne ooit’ aan. In de media werd er schamper op gereageerd: de PvdA stond op een magere vijftien zetels in de peilingen, de SP op meer dan dertig. De teneur van de commentaren was: de PvdA presenteert zich als SP-light, maar gaat het afleggen tegen de echte socialisten van Emile Roemer. Maar in de luwte van de vermeende tweestrijd tussen ‘premierskandidaten’ Rutte en Roemer zetten Samsom en Spekman hun strategie door. Samsom moest zich opwerpen als energieke, nieuwe leider boven de partijen, vanuit de vertrouwde linkse idealen van de PvdA. In de campagne werden verschillende technieken overgenomen van die van Obama in 2008. Zoals het campagneteam van Obama in 2008 van onderop een leger vrijwilligers wist te mobiliseren, stimuleerde de PvdA zo veel mogelijk sympathisanten om zelf, binnen hun eigen sociale netwerk, voor Samsom de boer op te gaan.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;De oude regenten in de partij trekken nu al aan zijn mouw dat ze een baantje willen&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Al ruim voor het officiële begin van de campagne trok Samsom door het land, in augustus gevolgd door duizenden vrijwilligers, om rozen uit te delen en met kiezers te praten. Intussen vervaardigde documentairemaker Arnold van Bruggen, jongere broer van Niet Nix’er Erik, het bekende campagnefilmpje waarin Samsom thuis te zien is als zorgzame vader. ‘Het campagneteam wilde per se dat de campagne ook om Diederiks persoon zou draaien, zoals de campagne van Obama,’ zegt Arnold van Bruggen. ‘Ik dacht nog: wat doen ze nou? Maar achteraf bleek het een goede beslissing: opeens stond hij niet meer bekend als de oud-activist maar als familyman.’</p>
<p>Het keerpunt in de campagne kwam bij het ‘premiersdebat’ van RTL op 26 augustus. Het was een dubbeltje op zijn kant of Samsom wel mocht meedoen: als D66 voor half augustus hoger in de peilingen had gestaan dan de PvdA, had niet Samsom maar Alexander Pechtold aan het debat met Mark Rutte, Emile Roemer en Geert Wilders mogen deelnemen.</p>
</p></div>
<figure id="post-48207 media-48207" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/09/6bf0eb86-5b7a-4187-a44d-158e3bc6cf6e_Samsom-04_preview1.jpg" alt="13 september 2012: de eerste fractievergadering van de PvdA na de verkiezingen. Foto: Roel Rozenburg" /><figcaption>13 september 2012: de eerste fractievergadering van de PvdA na de verkiezingen. Foto: Roel Rozenburg</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Mede op aandringen van het PvdA-campagneteam bleef het format van het vorige RTL-debat in 2010 intact: door middel van het trekken van een ‘joker’ kon Samsom Mark Rutte aan het einde van het debat uitdagen met een korte speech over leiderschap. Zo kon de PvdA-lijsttrekker zich profileren als leider boven het politieke gewoel. Die tactische zet bleek goud waard: Samsom kwam voor de dag met een sterk verhaal, waarbij Roemer verbleekte. De kijkers riepen Samsom uit tot winnaar van het debat. Vanaf dat moment zakte de SP weg in de peilingen, terwijl de PvdA bleef stijgen.</p>
<p>Volgens veel politiek analisten is de zegetocht van de PvdA louter te verklaren uit Samsoms optreden bij de televisiedebatten: pas toen steeg de PvdA in de peilingen en werd een dynamiek op gang gebracht die leidde tot de politieke aardverschuiving op 12 september. Maar dat is een oppervlakkige waarneming, vindt Hans Spekman. ‘Als zo’n verhaal geen weerklank vindt op straat, valt het dood. De afgelopen maanden hebben we alles bij elkaar 1,2 miljoen gesprekken met kiezers gevoerd. Die hebben we allemaal teruggekoppeld en geanalyseerd. Daar sloot Diederiks verhaal bij aan. Daarom kon hij het met zo veel overtuiging brengen.’</p>
<p>De vraag is: wat is de volgende stap in de permanente campagne die Samsom heeft aangekondigd? Hoe gaat hij ervoor zorgen dat de PvdA als regeringspartij niet terugzakt in de oude bestuurlijke reflexen? En hoe slaagt hij erin de linkse kiezers aan boord te houden? ‘Diederik heeft een sterkere basis in de partij dan Wouter Bos in 2003,’ zegt Tino Wallaart. ‘Maar de oude regenten in de partij trekken nu al aan zijn mouw dat ze een baantje willen. Hij zal zijn rug recht moeten houden.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Kader: Hoe Samsom zich leerde beheersen</h3>
<p><i>&#8216;Toen ik Diederik ten tijde van de kernramp in Fukushima avond na avond op televisie commentaar zag geven, dacht ik: zie je wel, hij kan het,&#8217; zegt ervaren campaigner Erik van Bruggen. &#8216;Als hij die rust en overtuigingskracht weet in te zetten in de politiek, dan heeft hij goud in handen.&#8217; Daar was ook het PvdA-campagneteam zich van bewust: Samsoms taaiste tegenstander in de aanloop naar de verkiezingen was niet de VVD, en evenmin de SP, maar Diederik Samsom zelf. Als Kamerlid had hij vaak ergernis gewekt met zijn ongeduld en zijn opvliegende karakter. Die eigenschappen konden hem bij de cruciale televisiedebatten parten gaan spelen. Daarom werkte Samsom in de zomer niet alleen aan zijn verhaal als lijsttrekker, maar ook aan zijn zelfbeheersing. Door middel van video-opnames van zijn houding en gezichtsuitdrukkingen leerde hij zijn ongeduld in toom te houden. &#8216;We hebben er geen behoefte aan in details te treden,&#8217; zegt Samsoms woordvoerder Saar van Bueren. &#8216;Maar hij heeft zich inderdaad heel grondig voorbereid.&#8217; De training had effect. Bij de televisiedebatten stond er een nieuwe Diederik Samsom: kalm, beheerst, boven de partijen. Het best was dat nog te zien in het debat bij Knevel &#038; Van den Brink, waar Rutte loog over de PvdA en het begrotingstekort. Seconden lang liet Samsom zijn tegenstander doorbabbelen voor hij de winnende woorden sprak: &#8216;Meneer Rutte, nu doet u het weer.&#8217;</i></p>
</p></div>


<div class="lead">De speech van Diederik Samsom op verkiezingsavond leek verdacht veel op de overwinningsrede van Obama in 2008. Bekijk de filmpjes en oordeel zelf.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Deze week schrijft Vrij Nederland over de ‘permanente campagne’ van Diederik Samsom. Zijn overtuigende optreden tijdens de televisiedebatten speelde een belangrijke rol bij het succes van de PvdA bij de verkiezingen, maar het fundament ervan werd onder aanvoering van campagneleider Hans Spekman al maanden geleden gelegd. En Samsom zelf was eigenlijk al tien jaar bezig met zijn eigen strategie.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Bij veel geslaagde verkiezingscampagnes valt tegenwoordig vrijwel direct de naam van Barack Obama. Houdt een politicus ergens een indrukwekkende toespraak? Obama! Doet een politieke partij ’iets’ met social media? Obama!  </p>
<p>Nu gaan die vergelijkingen vrijwel altijd mank, maar toen Diederik Samsom op verkiezingsavond onder groot gejuich het podium van Paradiso betrad en aan zijn toespraak begon, was wat volgde een feest der herkenning.</p>
<p>De toon van de speech, de opbouw, de retorische trucjes en de subtiele stilten: Diederik Samsom moet de fenomenale overwinningsspeech van Barack Obama in 2008 in Chicago vele malen op youtube hebben bekeken. </p>
<p>Vrij Nederland vond zeker tien treffende overeenkomsten tussen de twee speeches. Bekijk de filmpjes, en oordeel zelf.</p>
<p><em>Obama in Chicago</em><br /><object width="420" height="315"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/Jll5baCAaQU?version=3&amp;hl=nl_NL"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/Jll5baCAaQU?version=3&amp;hl=nl_NL" type="application/x-shockwave-flash" width="420" height="315" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true"></embed></object></p>
<p><em>De toespraak van Samsom vindt u <a href="http://nos.nl/liveblog/417626-live-de-verkiezingen-2012.html" class="normal" title="http://nos.nl/liveblog/417626-live-de-verkiezingen-2012.html">hier</a> (scroll naar 23.15 uur).</em></p>
</p></div>


Samsom en Obama: zoek de overeenkomsten

De diabeteslobby

<p>Politiek</p>
<p>Eigenlijk had iedereen die erover had nagedacht al zo’n vermoeden, maar sinds deze zomer is het ook wetenschappelijk bewezen: kiezers stemmen graag op een winnaar. In juni publiceerde Tom van der Meer, politicoloog aan de UvA, het eerste grootschalige onderzoek naar wat in Amerikaanse campagnetaal het ‘bandwagon-effect’ heet: de neiging van kiezers om met zijn allen achter de wagen met de muziek aan te lopen. Dat wil zeggen: te gaan stemmen op de partij of partijen die het goed doen in de peilingen. Half mei kregen de 23.000 deelnemers aan het EenVandaag Opiniepanel de laatste uitslagen van de peiling van Maurice de Hond voorgelegd, maar met verschillende begeleidende teksten over de PvdA: positief (‘groei sinds vertrek Cohen’), neutraal (‘nagenoeg onveranderd’), negatief (‘verlies sinds 2010’), of zonder commentaar. Van de groep die alleen de cijfers had gezien, zei 15,2 procent op de PvdA te zullen stemmen, van de groep die een positieve duiding had meegekregen van de zetelgroei was het 17,1 procent. De conclusie van Van der Meer: de cijfers an sich beïnvloeden het stemgedrag niet, de bijgeleverde verklaring wél.</p>
<p>Andere politicologen en verschillende peilers probeerden de bevindingen van Van der Meer te relativeren, maar over één ding zijn de experts het eens: peilingen hebben wel degelijk effect op het stemgedrag, zeker als mensen strategisch gaan stemmen. En dat komt meer voor dan ooit, nu bijna veertig procent van de kiezers twee weken voor de verkiezingen nog blijkt te ‘zweven’.</p>
<p>Des te meer reden voor de media, vindt Van der Meer, om heel zorgvuldig met de peilingen om te gaan. ‘Maar dat gaat de hele tijd mis. De peilers rapporteren te vaak verschuivingen ten opzichte van de peilingen van een week ervoor, die niet significant zijn. En de media nemen vaak klakkeloos de interpretaties van de peilbureaus over. Of laten er zelfs eigen analyses op los, die wetenschappelijk helemaal niet hard te maken zijn. Schrijf je na een debat tussen de lijsttrekkers: ‘SP daalt fors’, of schrijf je: ‘Zetelaantal SP verdubbelt nog steeds ten opzichte van de vorige verkiezingen’? Zo kunnen peilingen een selffulfilling prophecy worden. Dat is slecht voor de democratie.’</p>
<p>Alle reden om op een rijtje te zetten hoe de kwaliteitsmedia in Nederland, van NRC Handelsblad tot de NOS, met de peilingen omgaan. De internationale standaard wordt gezet door The New York Times, die in 2006 een richtlijn van zes pagina’s opstelde. Harde regels zijn onder meer: bij ieder artikel moeten de onderzoeksmethode en de foutmarge worden vermeld. Peilingen direct na een debat zijn ‘zeer onbetrouwbaar’ en dus uit den boze. Ook peilingen waarvoor respondenten zichzelf kunnen aanmelden moeten worden genegeerd. Zoals die van Maurice de Hond, de peiler die sinds afgelopen maandag weer iedere dag mag aanschuiven bij De Wereld Draait Door. Welke richtlijnen hanteren de Nederlandse media? En in hoeverre houden ze zich daaraan?</p>
<p>Ombudsman Sjoerd de Jong van NRC Handelsblad voelt zich enigszins overvallen. ‘Ik geloof dat er wel iets over staat in ons Stijlboek,’ zegt hij. ‘En verder hebben we natuurlijk een zekere prudentieregel, maar die is informeel.’ In het Stijlboek blijkt echter niets over de peilingen te staan. We gaan dan ook te rade bij Herman Staal, chef van de politieke redactie. Hij zegt: ‘We hebben inderdaad geen richtlijnen op papier. Maar we proberen zeer terughoudend met de peilingen om te gaan. We brengen peilingen op zichzelf niet als nieuws, behalve op de website. En als we er wel over berichten, laten we verschillende peilingen over een langere periode zien, met vermelding van de foutmarge. We proberen er ook geen harde conclusies aan te verbinden.’ In de praktijk blijkt de krant echter niet al te consequent: in de korte berichten die NRC Handelsblad in verkiezingstijd bovenaan de actuele pagina’s brengt, wordt geregeld maar één peiling vermeld, zonder vermelding van de foutmarge. ‘Inderdaad,’ zegt Staal, ‘er slipt wel eens wat tussendoor.’</p>
<p>De Volkskrant heeft de naam wat losser over de peilingen te berichten dan NRC. Maar Raoul du Pré, chef van de Haagse redactie, bezweert dat de krant er ‘over het algemeen’ heel voorzichtig mee om probeert te gaan. ‘Maar het is een duivels dilemma. In verkiezingstijd bestaat er een grote gretigheid naar peilingen. Dan willen we toch graag laten zien hoe het ervoor staat. Ook omdat politieke partijen hun strategie aan de peilingen aanpassen. Je kunt als dagblad niet om de peilingen heen.’ Afgelopen week besloot Du Pré bij een eigen artikel (‘Campagne kantelt: Paars III doemt op’) niét de peiling van EenVandaag te vermelden, waarin de SP acht zetels verloor, maar die van De Politieke Barometer, waarin de Socialisten maar drie virtuele zetels moesten prijsgeven. ‘Dat is toch wat gematigder.’</p>
<p>Volgens de Nederlandse Nieuws­monitor is het dagblad Trouw van de Nederlandse kranten het meest terughoudend in de omgang met de peilingen: afgelopen jaar besteedde het dagblad er bijna twee keer minder aandacht aan dan de anderen. ‘We proberen onze berichtgeving over de peilingen tot een minimum te beperken,’ zegt Cees van der Laan, chef van de Haagse redactie. ‘Wij willen in ieder geval niet meedoen aan de wedstrijd die vooral de actualiteitenrubrieken op tv ervan proberen te maken. Bijvoorbeeld RTL Nieuws, met hun zogenaamde “Premiersdebat”. De deelnemers waren uitgezocht op grond van de laatste stand in de peilingen. Ik vind dat stuitend.’</p>
<p>Pieter Klein, adjunct-hoofdredacteur van RTL Nieuws, kent de kritiek. ‘Wij zijn niet zo van de afdeling richtlijnen,’ zegt hij. ‘Maar we zijn ons zeer bewust van het bandwagon-effect dat peilingen kunnen hebben. Daarom hebben we de kandidaten voor het Premiersdebat bewust gebaseerd op de onderstroom in vier verschillende peilingen. Er is nog even overwogen om alleen Rutte en Roemer tegenover elkaar te zetten, maar ik dacht toen al: we moeten de PvdA nog niet uitvlakken.’</p>
<p>De grote concurrent van RTL Nieuws, de NOS, is de enige nieuwsorganisatie die sinds kort een geschreven richtlijn voor de omgang met de peilingen hanteert. Eind mei stuurde Marcel Gelauff, hoofdredacteur van NOS Nieuws, een e-mail aan alle nieuwsredacties met een aantal ‘basisafspraken’. Zoals: ‘Op www.nos.nl  doen we altijd de drie grote peilingen compleet met een staatje’, ‘Neem geen duidingen van Maurice de Hond of andere bureau’s over, alleen de cijfers. Houd het feitelijk. Dus niet: “PvdA profiteert van keuze voor Samsom”. Want dat weet Maurice niet.’</p>
<p>Maar ook bij de NOS blijkt de praktijk weerbarstig. In de weken na de dringende opdracht van de hoofdredacteur verschenen er op de site van de NOS alweer berichten over één enkele peiling: ‘SP hoger in peiling De Hond’ en ‘Peiling: SP drie erbij, PVV drie eraf’, met verklarende teksten als: ‘De SP blijft daarmee de tweede partij van Nederland’.</p>
<p>Zo gaat het ook met de goede voornemens van EenVandaag, het actualiteitenprogramma dat in samenwerking met Intomart GfK wekelijks ‘De Stemming’ brengt. Hoofdredacteur Jan Kriek betoogt dat in het programma een aparte ‘duider’ voor de nuance zorgt, dat op de site een uitgebreide wetenschappelijke verantwoording te vinden is, en dat er een Raad van Toezicht is met onafhankelijke experts. Maar hoe luidt een van de laatste persberichten van EenVandaag? ‘SP ZAKT FORS. De eerste echte campagneweek heeft grote gevolgen voor de SP: de partij verliest 8 zetels en zakt van 38 naar 30 zetels. Hiermee is de VVD, die van 35 naar 33 zetels gaat, nu de grootste partij.’ Wie de nuance zoekt moet doorklikken naar de website. Ziedaar het probleem: voor je het weet gaat zo’n bericht een eigen leven leiden.</p>
<p>Dat weet ook Carel Kuyl, hoofdredacteur van Nieuwsuur. ‘Iedere redactievergadering zeg ik weer: denk eraan jongens, de peilingen zijn geen wedstrijd. Dan wordt er heilig geknikt. Maar even later klinkt het weer: “Samsom was de winnaar van het debat, wat gaan we daarmee doen?” Het is een lastig dilemma. Als nieuwsorganisatie kun je niet om de peilingen heen, maar voor je het weet doe je mee aan het zichzelf versterkende effect.’</p>
<p>De vraag is: hoe moet het dan wel? In Frankrijk geldt een peilverbod in de laatste week voor de verkiezingen, in Luxemburg zelfs voor de laatste vier weken. In Nederland legt alleen Trouw zichzelf zo’n regel op: in de laatste week voor de verkiezingen wordt er in de kolommen geen enkele aandacht meer besteed aan de peilingen. Ook Raoul du Pré van de Volkskrant wil daar best over nadenken. ‘Interessant idee,’ zegt hij.</p>
<p>Maar volgens Carel Kuyl is zo’n verbod ‘niet meer van deze tijd’: ‘Dan word je aan alle kanten ingehaald door de andere media. Daar heeft niemand iets aan.’</p>
<p>Ook politicoloog Tom van der Meer meent dat je met zo’n radiostilte niets oplost. ‘We moeten zeker niet stoppen met peilen. Peilingen vervullen een belangrijke functie in de informatievoorziening. Maar een gemakzuchtige omgang met de peilingen kan perverse effecten hebben. Dat is keihard de verantwoordelijkheid van de media. Zo moeilijk is het niet: hou je bij de feiten.’</p>


‘Wij zijn niet zo van de richtlijnen’

<div class="lead">De kwaliteitsmedia zeggen ‘terughoudend’ met de peilingen om te gaan. Wat komt daar in de praktijk van terecht?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Eigenlijk had iedereen die erover had nagedacht al zo’n vermoeden, maar sinds deze zomer is het ook wetenschappelijk bewezen: kiezers stemmen graag op een winnaar.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In juni publiceerde Tom van der Meer, politicoloog aan de UvA, het eerste grootschalige onderzoek naar wat in Amerikaanse campagnetaal het ‘bandwagon-effect’ heet: de neiging van kiezers om met zijn allen achter de wagen met de muziek aan te lopen. Dat wil zeggen: te gaan stemmen op de partij of partijen die het goed doen in de peilingen. Half mei kregen de 23.000 deelnemers aan het <i>EenVandaag</i> Opiniepanel de laatste uitslagen van de peiling van Maurice de Hond voorgelegd, maar met verschillende begeleidende teksten over de PvdA: positief (‘groei sinds vertrek Cohen’), neutraal (‘nagenoeg onveranderd’), negatief (‘verlies sinds 2010’), of zonder commentaar. Van de groep die alleen de cijfers had gezien, zei 15,2 procent op de PvdA te zullen stemmen, van de groep die een positieve duiding had meegekregen van de zetelgroei was het 17,1 procent. De conclusie van Van der Meer: de cijfers an sich beïnvloeden het stemgedrag niet, de bijgeleverde verklaring wél.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>In de praktijk blijkt NRC Handelsblad echter niet al te consequent</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Andere politicologen en verschillende peilers probeerden de bevindingen van Van der Meer te relativeren, maar over één ding zijn de experts het eens: peilingen hebben wel degelijk effect op het stemgedrag, zeker als mensen strategisch gaan stemmen. En dat komt meer voor dan ooit, nu bijna veertig procent van de kiezers twee weken voor de verkiezingen nog blijkt te ‘zweven’.</p>
<p>Des te meer reden voor de media, vindt Van der Meer, om heel zorgvuldig met de peilingen om te gaan. ‘Maar dat gaat de hele tijd mis. De peilers rapporteren te vaak verschuivingen ten opzichte van de peilingen van een week ervoor, die niet significant zijn. En de media nemen vaak klakkeloos de interpretaties van de peilbureaus over. Of laten er zelfs eigen analyses op los, die wetenschappelijk helemaal niet hard te maken zijn. Schrijf je na een debat tussen de lijsttrekkers: ‘SP daalt fors’, of schrijf je: ‘Zetelaantal SP verdubbelt nog steeds ten opzichte van de vorige verkiezingen’? Zo kunnen peilingen een selffulfilling prophecy worden. Dat is slecht voor de democratie.’</p>
<p>Alle reden om op een rijtje te zetten hoe de kwaliteitsmedia in Nederland, van <i>NRC Handelsblad</i> tot de NOS, met de peilingen omgaan. De internationale standaard wordt gezet door <i>The New York Times</i>, die in 2006 een richtlijn van zes pagina’s opstelde. Harde regels zijn onder meer: bij ieder artikel moeten de onderzoeksmethode en de foutmarge worden vermeld. Peilingen direct na een debat zijn ‘zeer onbetrouwbaar’ en dus uit den boze. Ook peilingen waarvoor respondenten zichzelf kunnen aanmelden moeten worden genegeerd. Zoals die van Maurice de Hond, de peiler die sinds afgelopen maandag weer iedere dag mag aanschuiven bij <i>De Wereld Draait Door</i>. Welke richtlijnen hanteren de Nederlandse media? En in hoeverre houden ze zich daaraan?</p>
<p>Ombudsman Sjoerd de Jong van <i>NRC Handelsblad</i> voelt zich enigszins overvallen. ‘Ik geloof dat er wel iets over staat in ons <i>Stijlboek</i>,’ zegt hij. ‘En verder hebben we natuurlijk een zekere prudentieregel, maar die is informeel.’ In het <i>Stijlboek</i> blijkt echter niets over de peilingen te staan. We gaan dan ook te rade bij Herman Staal, chef van de politieke redactie. Hij zegt: ‘We hebben inderdaad geen richtlijnen op papier. Maar we proberen zeer terughoudend met de peilingen om te gaan. We brengen peilingen op zichzelf niet als nieuws, behalve op de website. En als we er wel over berichten, laten we verschillende peilingen over een langere periode zien, <b>soms</b> met vermelding van de foutmarge. We proberen er ook geen harde conclusies aan te verbinden.’ In de praktijk blijkt de krant echter niet al te consequent: in de korte berichten die NRC Handelsblad in verkiezingstijd bovenaan de actuele pagina’s brengt, wordt geregeld maar één peiling vermeld, <b>zonder vermelding van context en uitleg</b>. ‘Inderdaad,’ zegt Staal, ‘er slipt wel eens wat tussendoor.’</p>
<p><i>De Volkskrant</i> heeft de naam wat losser over de peilingen te berichten dan NRC. Maar Raoul du Pré, chef van de Haagse redactie, bezweert dat de krant er ‘over het algemeen’ heel voorzichtig mee om probeert te gaan. ‘Maar het is een duivels dilemma. In verkiezingstijd bestaat er een grote gretigheid naar peilingen. Dan willen we toch graag laten zien hoe het ervoor staat. Ook omdat politieke partijen hun strategie aan de peilingen aanpassen. Je kunt als dagblad niet om de peilingen heen.’ Afgelopen week besloot Du Pré bij een eigen artikel (‘Campagne kantelt: Paars III doemt op’) niét de peiling van <i>EenVandaag</i> te vermelden, waarin de SP acht zetels verloor, maar die van De Politieke Barometer, waarin de Socialisten maar drie virtuele zetels moesten prijsgeven. ‘Dat is toch wat gematigder.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Voor je het weet doe je mee aan het zichzelf versterkende effect&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Volgens de Nederlandse Nieuws­monitor is het dagblad <i>Trouw</i> van de Nederlandse kranten het meest terughoudend in de omgang met de peilingen: afgelopen jaar besteedde het dagblad er bijna twee keer minder aandacht aan dan de anderen. ‘We proberen onze berichtgeving over de peilingen tot een minimum te beperken,’ zegt Cees van der Laan, chef van de Haagse redactie. ‘Wij willen in ieder geval niet meedoen aan de wedstrijd die vooral de actualiteitenrubrieken op tv ervan proberen te maken. Bijvoorbeeld <i>RTL Nieuws</i>, met hun zogenaamde “Premiersdebat”. De deelnemers waren uitgezocht op grond van de laatste stand in de peilingen. Ik vind dat stuitend.’</p>
<p>Pieter Klein, adjunct-hoofdredacteur van <i>RTL Nieuws</i>, kent de kritiek. ‘Wij zijn niet zo van de afdeling richtlijnen,’ zegt hij. ‘Maar we zijn ons zeer bewust van het bandwagon-effect dat peilingen kunnen hebben. Daarom hebben we de kandidaten voor het Premiersdebat bewust gebaseerd op de onderstroom in vier verschillende peilingen. Er is nog even overwogen om alleen Rutte en Roemer tegenover elkaar te zetten, maar ik dacht toen al: we moeten de PvdA nog niet uitvlakken.’</p>
<p>De grote concurrent van <i>RTL Nieuws</i>, de NOS, is de enige nieuwsorganisatie die sinds kort een geschreven richtlijn voor de omgang met de peilingen hanteert. Eind mei stuurde Marcel Gelauff, hoofdredacteur van NOS Nieuws, een e-mail aan alle nieuwsredacties met een aantal ‘basisafspraken’. Zoals: ‘Op www.nos.nl doen we altijd de drie grote peilingen compleet met een staatje’, ‘Neem geen duidingen van Maurice de Hond of andere bureau’s over, alleen de cijfers. Houd het feitelijk. Dus niet: “PvdA profiteert van keuze voor Samsom”. Want dat weet Maurice niet.’</p>
<p>Maar ook bij de NOS blijkt de praktijk weerbarstig. In de weken na de dringende opdracht van de hoofdredacteur verschenen er op de site van de NOS alweer berichten over één enkele peiling:<a href="http://nos.nl/artikel/382175-sp-hoger-in-peilingde-hond.html" class="normal" title="http://nos.nl/artikel/382175-sp-hoger-in-peilingde-hond.html"> ‘SP hoger in peiling De Hond’</a> en ‘<a href="http://nos.nl/artikel/389691-peiling-sp-drie-erbij-pvv-drie-eraf.html" class="normal" title="http://nos.nl/artikel/389691-peiling-sp-drie-erbij-pvv-drie-eraf.html">Peiling: SP drie erbij, PVV drie eraf</a>’, met verklarende teksten als: ‘De SP blijft daarmee de tweede partij van Nederland’.</p>
<p>Zo gaat het ook met de goede voornemens van <i>EenVandaag</i>, het actualiteitenprogramma dat in samenwerking met Intomart GfK wekelijks ‘De Stemming’ brengt. Hoofdredacteur Jan Kriek betoogt dat in het programma een aparte ‘duider’ voor de nuance zorgt, dat op de site een uitgebreide wetenschappelijke verantwoording te vinden is, en dat er een Raad van Toezicht is met onafhankelijke experts. Maar hoe luidt een van de laatste persberichten van <i>EenVandaag</i>? ‘SP ZAKT FORS. De eerste echte campagneweek heeft grote gevolgen voor de SP: de partij verliest 8 zetels en zakt van 38 naar 30 zetels. Hiermee is de VVD, die van 35 naar 33 zetels gaat, nu de grootste partij.’ Wie de nuance zoekt moet doorklikken naar de website. Ziedaar het probleem: voor je het weet gaat zo’n bericht een eigen leven leiden.</p>
<p>Dat weet ook Carel Kuyl, hoofdredacteur van <i>Nieuwsuur</i>. ‘Iedere redactievergadering zeg ik weer: denk eraan jongens, de peilingen zijn geen wedstrijd. Dan wordt er heilig geknikt. Maar even later klinkt het weer: “Samsom was de winnaar van het debat, wat gaan we daarmee doen?” Het is een lastig dilemma. Als nieuwsorganisatie kun je niet om de peilingen heen, maar voor je het weet doe je mee aan het zichzelf versterkende effect.’</p>
<p>De vraag is: hoe moet het dan wel? In Frankrijk geldt een peilverbod in de laatste week voor de verkiezingen, in Luxemburg zelfs voor de laatste vier weken. Cees van der Laan van <i>Trouw</i> pleit ervoor dat ook de media in Nederland in de laatste week geen aandacht meer aan de peilingen besteden. Raoul du Pré van <i>de Volkskrant</i> wil daar best over nadenken. ‘Interessant idee,’ zegt hij.</p>
<p>Maar volgens Carel Kuyl is zo’n verbod ‘niet meer van deze tijd’: ‘Dan word je aan alle kanten ingehaald door de andere media. Daar heeft niemand iets aan.’</p>
<p>Ook politicoloog Tom van der Meer meent dat je met zo’n radiostilte niets oplost. ‘We moeten zeker niet stoppen met peilen. Peilingen vervullen een belangrijke functie in de informatievoorziening. Maar een gemakzuchtige omgang met de peilingen kan perverse effecten hebben. Dat is keihard de verantwoordelijkheid van de media. Zo moeilijk is het niet: hou je bij de feiten.’</p>
</p></div>


<p>Bladwijzers / De beste online bronnen bij het nieuws</p>
<p>thefactclub.nl; Feitenchecker</p>
<p>Een veelgehoorde klacht is dat politici het tegenwoordig niet meer zo nauw nemen met de waarheid. Zij presenteren hun mening als dé werkelijkheid en doen solide onderzoeksrapporten af als slecht beargumenteerde opinie. In theorie zijn feiten het fundament van een democratie; in de praktijk blijken het slechts broze bouwsteentjes van het politieke debat te zijn. Nu is het interpreteren van de realiteit en het naar de hand zetten van de feiten precies wat politiek tot politiek maakt – wat is er anders te kiezen? – maar volgens doemdenkers begint fact free politics de Nederlandse politiek in een gevaarlijke wurggreep te houden: partijen leven in hun eigen wereld en praten langs elkaar heen. En, nog gevaarlijker, ze komen er mee weg bij een electoraat dat in een postmoderne psychose is geraakt.</p>
<p>Hoe dan ook, ze bestaan wel, de feiten. The Fact Club, een initiatief van de Publieke Zaak, heeft speciaal voor de verkiezingen een ‘fact report’ gemaakt over de thema’s ‘overheidsfinanciën’, ‘verzorgingsstaat’, ‘Nederland internationaal’ en ‘kerncijfers economie’. Het resultaat is een handige en uitgebreide infographic met alle cijfers en getallen die het uitgangspunt vormen van deze campagne – of dat zouden moeten doen. Erg fijn om bij de hand te houden tijdens de verkiezingsdebatten. Of niet.</p>
<p>Stemmentracker.nl; Meestemmen</p>
<p>Het instrumentarium waarmee politici de waarheid geweld aan kunnen doen is groot. Een zeer geliefde methode is het breken van beloften. Of het nu gaat over langstudeerboetes of het verhogen van de AOW-leeftijd, politici zijn zeer flexibel in hun overtuigingen. Toch komt er een moment dat ze niet meer kunnen buigen of draaien en er wel gekozen moet worden: bij stemmingen in de Tweede Kamer. Dat maakt stemmentracker.nl ook zo handig. Hier kunt u uw standpunten vergelijken met het daadwerkelijke stemgedrag van de partijen in de Kamer. U stemt mee met zevenentwintig stemmingen en krijgt te horen welke partij daar het best bij past. Let op: het gaat om stemmingen uit het verleden, waardoor de nieuwe partijen niet in de stemmentracker zijn opgenomen.</p>
<p>partijgedrag.nl; Woorden en daden</p>
<p>Ook de site partijgedrag.nl gaat uit van de werkelijkheid van de Tweede Kamer, maar is uitgebreider dan de stemmentracker. Hier kunt u ook nazoeken van welke partijen het stemgedrag dicht bij elkaar ligt, over welke onderwerpen partijen zich in de Kamer het meest laten horen en hoe de partijen stemmen per onderwerp. Erg leuk om een tijdje mee te spelen, en het levert interessante inzichten op over hoe ver woorden en daden uit elkaar kunnen liggen.</p>
<p>stemwijzer.nl en kieskompas.nl; Eenentwintig adviezen</p>
<p>Als u toch af wilt gaan op de mooie beloften van de politieke partijen, dan zijn er veel verschillende ‘stemwijzers’ die u verder kunnnen helpen bij uw keuze. De populairste zijn stemwijzer.nl en kieskompas.nl: beide geven aan de hand van dertig stellingen een stemadvies – stemwijzer.nl berekent in welke politieke hoek u thuishoort en kieskompas vertelt welke partij het dichtst bij u ligt. Op het moment van dit schrijven staat de teller op eenentwintig verschillende digitale stemwijzers. Bijvoorbeeld de cannabiskieswijzer (‘laat je stem niet in rook opgaan’), gayvote.nl, dierencoalitie.nl en speciale stemwijzers voor kinderen, zzp’ers, ondernemers en ouderen. Weet u niet welke kieswijzer te kiezen, dan is ook daar een kieswijzer voor: de stemwijzerwijzer.nl.</p>
<p>stembreker.nl; Strategisch stemmen</p>
<p>Stem -en kieswijzers hebben twee mankementen: ze leggen bloot dat u het nooit honderd procent met één partij eens bent en gaan voorbij aan de Nederlandse politieke realiteit van coalitievorming. Tel daarbij op dat plannen en speerpunten voor de meeste partijen na 12 september onderhandelbaar zullen blijken, en de vraag rijst wat nu precies de waarde is van al dat gestemwijzer.  Op welke partij u ook stemt, u weet nooit welke verkiezingsbeloften overeind blijven tijdens een eventuele formatie en u krijgt er áltijd andere partijen bij. Om die redenen ontwikkelde de politieke vernieuwingsbeweging G500 de stembreker, een nieuwe manier van strategisch stemmen. De belofte is dat u via de stembreker ‘op meerdere partijen tegelijk kunt stemmen’. Door op de site keuzes te maken verdeelt u uw stem over de partijen. De stembreker telt vervolgens al die deeltjes bij elkaar op en berekent op welke partijen alle deelnemers individueel moeten stemmen om aan de gezamenlijke politieke voorkeuren te voldoen. Zo krijgt iedereen een ‘verbindend stemadvies’ per sms, op de dag van de verkiezingen. ‘Als iedereen die opvolgt zijn de stemvoorkeuren van iedereen gedekt.’ Natuurlijk roept dit plan nogal wat twijfels op over het stemgeheim en andere democratische waarborgen – die nemen ook de notaris, het advocatenkantoor en de imposante Raad van Toezicht die zich achter de stembreker schaarden niet weg. Verfrissend en spannend is het wel.</p>
<p>varia; Ook handig</p>
<p>Op stemkijker.nl geven de lijsttrekkers in video en geluid puntige uitleg over twaalf verschillende verkiezingsthema’s; de politiekeweegschaal.nl van de Universiteit Maastricht is een uitgebreide en wetenschappelijke stemwijzer waarmee u uw ideologische positie kunt bepalen; op de programmavergelijker kunt u overzichtelijk zien hoe de verschillende partijen over verschillende thema’s denken.</p>
<p>En bent u er dan nog niet uit, dan kunt u op de speldwijzer.nl keuzes maken die er echt toe doen. Zo mag u op de vraag of er in Nederland nieuwe moskeeën gebouwd mogen worden, het volgende antwoord geven: ‘Je vraagt of ik zin heb in een minaret? Het is twee uur ’s nachts, we liggen in bed.’</p>
<p>Ga voor deze bronnen naar vn.nl/kiezen</p>


Online kiezen

<div class="lead">Wat zijn de handigste digitale hulpbronnen tijdens de verkiezingscampagne?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Feitenchecker</h3>
<p>Een veelgehoorde klacht is dat politici het tegenwoordig niet meer zo nauw nemen met de waarheid. Zij presenteren hun mening als dé werkelijkheid en doen solide onderzoeksrapporten af als slecht beargumenteerde opinie. In theorie zijn feiten het fundament van een democratie; in de praktijk blijken het slechts broze bouwsteentjes van het politieke debat te zijn. Nu is het interpreteren van de realiteit en het naar de hand zetten van de feiten precies wat politiek tot politiek maakt – wat is er anders te kiezen? – maar volgens doemdenkers begint fact free politics de Nederlandse politiek in een gevaarlijke wurggreep te houden: partijen leven in hun eigen wereld en praten langs elkaar heen. En, nog gevaarlijker, ze komen er mee weg bij een electoraat dat in een postmoderne psychose is geraakt.</p>
<p>Hoe dan ook, ze bestaan wel, de feiten. <a href="http://thefactclub.nl/" class="normal" title="http://thefactclub.nl/">The Fact Club</a>, een initiatief van de Publieke Zaak, heeft speciaal voor de verkiezingen een ‘fact report’ gemaakt over de thema’s ‘overheidsfinanciën’, ‘verzorgingsstaat’, ‘Nederland internationaal’ en ‘kerncijfers economie’. Het resultaat is een handige en uitgebreide infographic met alle cijfers en getallen die het uitgangspunt vormen van deze campagne – of dat zouden moeten doen. Erg fijn om bij de hand te houden tijdens de verkiezingsdebatten. Of niet. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Meestemmen</h3>
<p>Het instrumentarium waarmee politici de waarheid geweld aan kunnen doen is groot. Een zeer geliefde methode is het breken van beloften. Of het nu gaat over langstudeerboetes of het verhogen van de AOW-leeftijd, politici zijn zeer flexibel in hun overtuigingen. Toch komt er een moment dat ze niet meer kunnen buigen of draaien en er wel gekozen moet worden: bij stemmingen in de Tweede Kamer. Dat maakt <a href="http://www.stemmentracker.nl/" class="normal" title="http://www.stemmentracker.nl/">stemmentracker.nl</a> ook zo handig. Hier kunt u uw standpunten vergelijken met het daadwerkelijke stemgedrag van de partijen in de Kamer. U stemt mee met zevenentwintig stemmingen en krijgt te horen welke partij daar het best bij past. Let op: het gaat om stemmingen uit het verleden, waardoor de nieuwe partijen niet in de stemmentracker zijn opgenomen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Woorden en daden</h3>
<p>Ook de site <a href="http://www.partijgedrag.nl/" class="normal" title="http://www.partijgedrag.nl/">partijgedrag.nl</a> gaat uit van de werkelijkheid van de Tweede Kamer, maar is uitgebreider dan de stemmentracker. Hier kunt u ook nazoeken van welke partijen het stemgedrag dicht bij elkaar ligt, over welke onderwerpen partijen zich in de Kamer het meest laten horen en hoe de partijen stemmen per onderwerp. Erg leuk om een tijdje mee te spelen, en het levert interessante inzichten op over hoe ver woorden en daden uit elkaar kunnen liggen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Eenentwintig adviezen</h3>
<p>Als u toch af wilt gaan op de mooie beloften van de politieke partijen, dan zijn er veel verschillende ‘stemwijzers’ die u verder kunnnen helpen bij uw keuze. De populairste zijn <a href="http://www.stemwijzer.nl/" class="normal" title="http://www.stemwijzer.nl/">stemwijzer.nl</a> en <a href="http://www.kieskompas.nl/" class="normal" title="http://www.kieskompas.nl/">kieskompas.nl</a>: beide geven aan de hand van dertig stellingen een stemadvies – stemwijzer.nl berekent in welke politieke hoek u thuishoort en kieskompas vertelt welke partij het dichtst bij u ligt. Op het moment van dit schrijven staat de teller op eenentwintig verschillende digitale stemwijzers. Bijvoorbeeld de<a href="http://www.cannabis-kieswijzer.nl/" class="normal" title="http://www.cannabis-kieswijzer.nl/"> cannabiskieswijzer</a> (‘laat je stem niet in rook opgaan’), <a href="http://gayvote.nl/" class="normal" title="http://gayvote.nl/">gayvote.nl</a>, <a href="http://www.dierencoalitie.nl/" class="normal" title="http://www.dierencoalitie.nl/">dierencoalitie.nl</a> en speciale stemwijzers voor <a href="http://www.kinderstemwijzer.nl/" class="normal" title="http://www.kinderstemwijzer.nl/">kinderen</a>, <a href="http://www.freelas.net/kieswijzer/" class="normal" title="http://www.freelas.net/kieswijzer/">zzp’ers</a>, <a href="http://www.ondernemersstem.nl/" class="normal" title="http://www.ondernemersstem.nl/">ondernemers</a> en <a href="http://www.id3.nl/programmavergelijker-2012/pw.asp" class="normal" title="http://www.id3.nl/programmavergelijker-2012/pw.asp">ouderen</a>. Weet u niet welke kieswijzer te kiezen, dan is ook daar een kieswijzer voor: de <a href="http://www.365dagenkunst.nl/2012/stemwijzerwijzer/" class="normal" title="http://www.365dagenkunst.nl/2012/stemwijzerwijzer/">stemwijzerwijzer.</a></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Strategisch stemmen</h3>
<p>Stem -en kieswijzers hebben twee mankementen: ze leggen bloot dat u het nooit honderd procent met één partij eens bent en gaan voorbij aan de Nederlandse politieke realiteit van coalitievorming. Tel daarbij op dat plannen en speerpunten voor de meeste partijen na 12 september onderhandelbaar zullen blijken, en de vraag rijst wat nu precies de waarde is van al dat gestemwijzer. Op welke partij u ook stemt, u weet nooit welke verkiezingsbeloften overeind blijven tijdens een eventuele formatie en u krijgt er áltijd andere partijen bij. </p>
<p>Om die redenen ontwikkelde de politieke vernieuwingsbeweging G500 de <a href="https://stembreker.nl/" class="normal" title="https://stembreker.nl/">stembreker</a>, een nieuwe manier van strategisch stemmen. De belofte is dat u via de stembreker ‘op meerdere partijen tegelijk kunt stemmen’. Door op de site keuzes te maken verdeelt u uw stem over de partijen. De stembreker telt vervolgens al die deeltjes bij elkaar op en berekent op welke partijen alle deelnemers individueel moeten stemmen om aan de gezamenlijke politieke voorkeuren te voldoen. Zo krijgt iedereen een ‘verbindend stemadvies’ per sms, op de dag van de verkiezingen. ‘Als iedereen die opvolgt zijn de stemvoorkeuren van iedereen gedekt.’ Natuurlijk roept dit plan nogal wat twijfels op over het stemgeheim en andere democratische waarborgen – die nemen ook de notaris, het advocatenkantoor en de imposante Raad van Toezicht die zich achter de stembreker schaarden niet weg. Verfrissend en spannend is het wel.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Ook handig</h3>
<p>Op<a href="http://www.stemkijker.nl/" class="normal" title="http://www.stemkijker.nl/"> stemkijker.nl</a> geven de lijsttrekkers in video en geluid puntige uitleg over twaalf verschillende verkiezingsthema’s; de<a href="http://www.politiekeweegschaal.nl/" class="normal" title="http://www.politiekeweegschaal.nl/"> politiekeweegschaal.nl v</a>an de Universiteit Maastricht is een uitgebreide en wetenschappelijke stemwijzer waarmee u uw ideologische positie kunt bepalen; op de <a href="http://www.programmavergelijker.nl/" class="normal" title="http://www.programmavergelijker.nl/">programmavergelijker</a> kunt u overzichtelijk zien hoe de verschillende partijen over verschillende thema’s denken. </p>
<p>En bent u er dan nog niet uit, dan kunt u op de <a href="http://www.speldwijzer.nl/" class="normal" title="http://www.speldwijzer.nl/">speldwijzer.nl</a> keuzes maken die er echt toe doen. Zo mag u op de vraag of er in Nederland nieuwe moskeeën gebouwd mogen worden, het volgende antwoord geven: ‘Je vraagt of ik zin heb in een minaret? Het is twee uur ’s nachts, we liggen in bed.</p>
</p></div>


‘Ík ben verantwoordelijk voor dit ziekenhuis’

<p>Bladwijzers / De beste online bronnen bij het nieuws</p>
<p>Slate; Onkraakbaar</p>
<p>12345. Wachtwoord. 0000. Welkom. De jaarlijkse lijstjes van de meest gebruikte wachtwoorden laten zien hoe hardleers wij zijn. Hoe gevaarlijk dom dat is, bewijzen recente hacks van bijvoorbeeld LinkedIn. De meningen zijn verdeeld over wat dan wel het perfecte wacht­­woord is. In ieder geval: nooit uw eigen naam gebruiken en nooit het­­zelfde wachtwoord voor verschillende sites. En regelmatig van wachtwoord veranderen. Internetjournalist Farhad Manhoo geeft een gouden wachtwoordtip: bedenk een bizarre zin &#8211; met hoofdletters en cijfers &#8211; die u niet kúnt vergeten. Bijvoorbeeld: Frans Bauer is de meest talentvolle zanger van de 11 provincies. Neem daarvan de eerste letters: FBidmtzvd11p. Niet te hacken.</p>
<p>Windows en Apple; Encryptie</p>
<p>Het woord &#8216;encryptie&#8217; roept al gauw associaties op van TU&#8217;s en jongens met zwarte T-shirts en ongewassen haren. Maar het versleutelen van uw digitale documenten of communicatie is al lang geen obscure kunst meer: Apple- en Windows-computers zijn eenvoudig goed te beveiligen. De stappen die u moet ondernemen om uw gehele harde schijf te versleutelen, worden op verschillende sites goed uitgelegd. Bij deze zogenaamde &#8216;whole-disc encryption&#8217; worden alle gegevens op de harde schijf door elkaar gehusseld, zodat degene die toegang heeft tot uw computer niet bij de originele data kan.</p>
<p>Crashplan; Back-up</p>
<p>Gewoon doen. Koop een externe harde schijf om al uw data op te slaan. Of twee. U kunt zich ook wenden tot Crashplan. Dit is een back-upsysteem op een externe server. U hoeft alleen maar software te downloaden en aan te geven welke gegevens u wilt opslaan. Die worden vervolgens versleuteld en opgeslagen op de servers van Crashplan. Kost (bijna) niks, levert veel op.</p>
<p>Ga voor deze bronnen naar vn.nl/gehackt</p>


Gehackt

<div class="lead">Iedere week worden er wel ergens digitale gegevens gestolen. Hoe beschermt u zich daar tegen?</div>
<div class="mediaDossier-sources"><span class="totalLinks">3 bronnen</span><span class="colon">:</span><span class="websiteNumber">3</span></div>
<figure id="post-49423 media-49423" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/08/09a15a54-8a20-4959-953c-9741af154d8b_120607_TECH_HACKING1.jpg.CROP_.article568-large_preview1.jpg" alt="Verzin een bizarre zin als basis voor uw wachtwoord" /><figcaption>Verzin een bizarre zin als basis voor uw wachtwoord</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Onkraakbaar</h3>
<p><em>12345. Wachtwoord. 0000. Welkom.</em> De jaarlijkse lijstjes van de meest gebruikte wachtwoorden laten zien hoe hardleers wij zijn. Hoe gevaarlijk dom dat is, bewijzen recente hacks van bijvoorbeeld LinkedIn. De meningen zijn verdeeld over wat dan wel het perfecte wacht woord is. In ieder geval: nooit uw eigen naam gebruiken en nooit het zelfde wachtwoord voor verschillende sites. En regelmatig van wachtwoord veranderen. Internetjournalist Farhad Manhoo geeft een <a href="https://www.slate.com/articles/technology/technology/2012/06/linkedin_hacked_fix_your_terrible_insecure_passwords_in_one_minute_with_this_foolproof_technique_.html" class="normal" title="https://www.slate.com/articles/technology/technology/2012/06/linkedin_hacked_fix_your_terrible_insecure_passwords_in_one_minute_with_this_foolproof_technique_.html">gouden wachtwoordtip</a>: bedenk een bizarre zin – met hoofdletters en cijfers – die u niet kúnt vergeten. Bijvoorbeeld: Frans Bauer is de meest talentvolle zanger van de 11 provincies. Neem daarvan de eerste letters: FBidmtzvd11p. Niet te hacken.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Encryptie</h3>
<p>Het woord ‘encryptie’ roept al gauw associaties op van TU’s en jongens met zwarte T-shirts en ongewassen haren. Maar het versleutelen van uw digitale documenten of communicatie is al lang geen obscure kunst meer: <a href="https://arstechnica.com/apple/2011/07/mac-os-x-10-7/13/" class="normal" title="https://arstechnica.com/apple/2011/07/mac-os-x-10-7/13/">Apple</a>&#8211; en <a href="https://windows.microsoft.com/en-US/windows7/What-is-encryption" class="normal" title="https://windows.microsoft.com/en-US/windows7/What-is-encryption">Windows-computers</a> zijn eenvoudig goed te beveiligen. De stappen die u moet ondernemen om uw gehele harde schijf te versleutelen, worden op verschillende sites goed uitgelegd. Bij deze zogenaamde ‘whole-disc encryption’ worden alle gegevens op de harde schijf door elkaar gehusseld, zodat degene die toegang heeft tot uw computer niet bij de originele data kan. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Back-up</h3>
<p>Gewoon doen. Koop een externe harde schijf om al uw data op te slaan. Of twee. U kunt zich ook wenden tot <a href="https://www.crashplan.com" class="normal" title="https://www.crashplan.com">Crashplan</a>. Dit is een back-upsysteem op een externe server. U hoeft alleen maar software te downloaden en aan te geven welke gegevens u wilt opslaan. Die worden vervolgens versleuteld en opgeslagen op de  servers van Crashplan. Kost (bijna) niks, levert veel op.</p>
</p></div>
<style type="text/css">.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-container-horizontal {    width: 180px;height: auto;    padding: 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-container-vertical {    width: 360px;    height: 150px;    padding: 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-clip-horizontal {    width:  180px;    height: 260px;margin-bottom: 15px;float: left;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-clip-vertical {    width:  360px;    height: 150px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item {list-style-image: none!important;    width: 180px;height: auto;}/*.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item-vertical {    margin-bottom: 10px;}*/.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item-placeholder {    background: #fff;    color: #000;}/** *  Horizontal Buttons */.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal {    position: absolute;    top: 73px;    right: 5px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(next-horizontal.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal:hover {    background-position: -32px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal:active {    background-position: -64px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal:active {    cursor: default;    background-position: -96px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal {    position: absolute;    top: 73px;    left: 5px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(prev-horizontal.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal:hover {    background-position: -32px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal:active {    background-position: -64px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal:active {    cursor: default;    background-position: -96px 0;}/** *  Vertical Buttons */.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical {    position: absolute;    bottom: 5px;    left: 43px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(next-vertical.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical:hover {    background-position: 0 -32px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical:active {    background-position: 0 -64px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical:active {    cursor: default;    background-position: 0 -96px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical {    position: absolute;    top: 5px;    left: 43px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(prev-vertical.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical:hover {    background-position: 0 -32px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical:active {    background-position: 0 -64px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical:active {    cursor: default;    background-position: 0 -96px;}</style>
<p><script src="/static/JQueryCollection/js/jquery.jcarousel-0.2.5.pack.js" type="text/javascript"></script><script src="/static/JQueryCollection/js/javascript2.js" type="text/javascript"></script></p>
