Politiek

Als Diederik Samsom even na elven het podium in Paradiso betreedt, klinkt donderend gejuich in de volle zaal. ‘Velen geloofden niet dat Nederland in zo’n korte tijd zou terugkeren naar een politiek die mensen niet naar de mond praat, maar eerlijk vertelt dat moeilijke tijden ook lastige keuzes vergen,’ zegt hij. ‘Velen hadden niet verwacht dat optimisme zo snel in de plaats zou kunnen komen van het chagrijn van de afgelopen twee jaar. Velen van ons waren bang dat in deze tijden eigenbelang zou prevaleren boven samen sterker worden. En tegen al diegenen zeg ik: vanavond heeft u gezien: het kan wél!’ Zijn verhaal lijkt sprekend op de ‘Yes We Can’-overwinningsspeech van Barack Obama in Chicago in 2008, van de bekende retorische drieslag (‘Velen geloofden niet…’) tot en met het bedanken van de vrijwilligers: bij Obama deden ze hun goede werk ‘in bitter cold and scorching heat’, bij Samsom ‘met 35 graden boven nul, in de stortregen’.

Vooraan in de menigte, vlak bij het podium, staan Erik van Bruggen, Alex Klusman en Tino Wallaart geëmotioneerd te luisteren. Terwijl het applaus losbarst beginnen ze verwoed te twitteren op hun smartphones. ‘I love this,’ lezen de duizenden followers van Van Bruggen. Eind jaren negentig waren ze alle drie betrokken bij Niet Nix, de vernieuwingsbeweging binnen de PvdA. ‘Dit is de nieuwe politiek waar wij voor stonden,’ zegt Van Bruggen terwijl in Paradiso het feest losbarst. ‘Diederik is van onze generatie. Hij hoort bij ons.’ Eind jaren negentig, toen Niet Nix werd opgericht, werkte Samsom nog als campagneleider bij Greenpeace. ‘We zagen toen al dat hij de politiek in moest,’ zegt Tino Wallaart. ‘We hebben hem heel vaak voor Niet Nix uitgenodigd, we wilden hem erbij halen. En nu staat hij hier.’

Tijdens zijn speech in Paradiso zegt Samsom dat de campagne van de PvdA nog maar net begonnen is. Maar eigenlijk is zijn eigen campagne op dat moment al tien jaar bezig. Tijdens de verkiezingscampagne van 2002 trok hij als aankomend Kamerlid met Staf Depla en Jeroen Dijsselbloem als de ‘Rode Ingenieurs’ het land in, op zoek naar ‘echte problemen en werkende oplossingen’. Ze pleitten voor een harde aanpak van de problemen in de oude wijken. Bij de verkiezingen wist Wouter Bos totaal onverwacht 42 zetels te veroveren. Vanaf dat moment stonden Samsom en zijn generatiegenoten, aangevuld met jonge Kamerleden als Martijn van Dam, bekend als de ‘Bos-boys’. Hun belangrijkste doelen waren het slechten van taboes in de partij, zoals het multiculturele denken, en het doorbreken van de regenteske bestuurderscultuur waar de PvdA al tientallen jaren last van had: de partij moest permanent op campagne.

Diederik Samsom, met zijn activistenverleden, stond vanaf het begin bekend als linkser, ongeduldiger en ambitieuzer dan de rest van het stel. In de Tweede Kamerfractie legden Dijsselbloem, Depla en Samsom, samen met Hans Spekman, arbeiderszoon en oud-wethouder uit Utrecht, de basis voor de aanpak van integratie, veiligheid en de probleemwijken. Maar de weerstand van de oude garde in de partij bleek sterk. Toen Diederik Samsom in april 2008 een gooi deed naar het fractievoorzitterschap, werd hij verslagen door de weinig mediagenieke partijtijger Mariëtte Hamer. In het najaar van 2009 lekte een brandbrief van Samsom aan de fractie uit, over de ‘deplorabele staat’ waarin de partij volgens hem verkeerde. De samenwerking met het CDA, de andere grote regeringspartij, liep krakend vast, de PvdA zakte weg naar veertien zetels in de peilingen.

Nieuwe hoop gloorde toen Wouter Bos na de val van het kabinet in februari 2010 Job Cohen als leider lanceerde. In Nieuwe Revu meldde Diederik Samsom zich alvast aan als ministerskandidaat. Maar Cohen verprutste de campagne, de PvdA verdween in de oppositie. In de nazomer besloot Samsom te gaan werken aan zijn eigen verhaal als toekomstig leider van de PvdA. ‘Als het moment komt,’ zei hij tegen Vrij Nederland, ‘moet ik er klaar voor zijn.’ Hij koos voor de methode die hij zich met de Rode Ingenieurs eigen had gemaakt: de wijken in. Twee, soms drie dagen per week werkte hij als straatcoach in Amsterdam-Slotervaart en Osdorp. Intussen ging hij door met een serie bezoeken aan PvdA-afdelingen in het land, waar hij zijn verhaal over de toekomst van de sociaal-democratie testte en aanscherpte. Toen Job Cohen in februari 2012 aftrad, greep hij zijn kans. Tijdens de verkiezingen voor het fractievoorzitterschap wist hij de ene zaal na de andere te overtuigen met speeches naar Amerikaans model, vol persoonlijke anekdotes over zijn ervaringen als straatcoach en zijn gehandicapte dochtertje. Hij won met overmacht.

Nog geen twee maanden eerder was Hans Spekman, aangespoord door Diederik Samsom en Staf Depla, partijvoorzitter geworden. Als Kamerlid had hij zich al sterk gemaakt voor herstel van de partijorganisatie, die decennialang was verwaarloosd. Onvermoeibaar had hij gewerkt aan de oprichting van ‘ombudsteams’ bij partijafdelingen in het land, waar PvdA-leden terecht kunnen voor advies. Als voorzitter zette hij een grootschalige campagne op touw om leden te werven, de PvdA moest weer een bruisende volkspartij worden.

In de eerste maanden van 2012 kwamen die twee ontwikkelingen samen: de nieuwe politieke stijl waaraan Diederik Samsom al jaren werkte en het herstel van de partijorganisatie door Hans Spekman. En er kwam nog iets bij: een duidelijke linkse koers. Meteen na zijn verkiezing als fractievoorzitter schreef Samsom samen met Spekman, Dijsselbloem en Ronald Plasterk het pamflet Keuzes voor de toekomst van Nederland, dat de basis werd voor het verkiezingsprogramma: het meest linkse programma in decennia, waarmee naar de SP overgelopen kiezers konden worden teruggewonnen.

Na de val van het kabinet eind april kondigde Spekman ‘de grootste campagne ooit’ aan. In de media werd er schamper op gereageerd: de PvdA stond op een magere vijftien zetels in de peilingen, de SP op meer dan dertig. De teneur van de commentaren was: de PvdA presenteert zich als SP-light, maar gaat het afleggen tegen de echte socialisten van Emile Roemer. Maar in de luwte van de vermeende tweestrijd tussen ‘premierskandidaten’ Rutte en Roemer zetten Samsom en Spekman hun strategie door. Samsom moest zich opwerpen als energieke, nieuwe leider boven de partijen, vanuit de vertrouwde linkse idealen van de PvdA. In de campagne werden verschillende technieken overgenomen van die van Obama in 2008. Zoals het campagneteam van Obama in 2008 van onderop een leger vrijwilligers wist te mobiliseren, stimuleerde de PvdA zo veel mogelijk sympathisanten om zelf, binnen hun eigen sociale netwerk, voor Samsom de boer op te gaan.

Al ruim voor het officiële begin van de campagne trok Samsom door het land, in augustus gevolgd door duizenden vrijwilligers, om rozen uit te delen en met kiezers te praten. Intussen vervaardigde documentairemaker Arnold van Bruggen, jongere broer van Niet Nix’er Erik, het bekende campagnefilmpje waarin Samsom thuis te zien is als zorgzame vader. ‘Het campagneteam wilde per se dat de campagne ook om Diederiks persoon zou draaien, zoals de campagne van Obama,’ zegt Arnold van Bruggen. ‘Ik dacht nog: wat doen ze nou? Maar achteraf bleek het een goede beslissing: opeens stond hij niet meer bekend als de oud-activist maar als familyman.’

Het keerpunt in de campagne kwam bij het ‘premiersdebat’ van RTL op 26 augustus. Het was een dubbeltje op zijn kant of Samsom wel mocht meedoen: als D66 voor half augustus hoger in de peilingen had gestaan dan de PvdA, had niet Samsom maar Alexander Pechtold aan het debat met Mark Rutte, Emile Roemer en Geert Wilders mogen deelnemen.

Mede op aandringen van het PvdA-campagneteam bleef het format van het vorige RTL-debat in 2010 intact: door middel van het trekken van een ‘joker’ kon Samsom Mark Rutte aan het einde van het debat uitdagen met een korte speech over leiderschap. Zo kon de PvdA-lijsttrekker zich profileren als leider boven het politieke gewoel. Die tactische zet bleek goud waard: Samsom kwam voor de dag met een sterk verhaal, waarbij Roemer verbleekte. De kijkers riepen Samsom uit tot winnaar van het debat. Vanaf dat moment zakte de SP weg in de peilingen, terwijl de PvdA bleef stijgen.

Volgens veel politiek analisten is de zegetocht van de PvdA louter te verklaren uit Samsoms optreden bij de televisiedebatten: pas toen steeg de PvdA in de peilingen en werd een dynamiek op gang gebracht die leidde tot de politieke aardverschuiving op 12 september. Maar dat is een oppervlakkige waarneming, vindt Hans Spekman. ‘Als zo’n verhaal geen weerklank vindt op straat, valt het dood. De afgelopen maanden hebben we alles bij elkaar 1,2 miljoen gesprekken met kiezers gevoerd. Die hebben we allemaal teruggekoppeld en geanalyseerd. Daar sloot Diederiks verhaal bij aan. Daarom kon hij het met zo veel overtuiging brengen.’

De vraag is: wat is de volgende stap in de permanente campagne die Samsom heeft aangekondigd? Hoe gaat hij ervoor zorgen dat de PvdA als regeringspartij niet terugzakt in de oude bestuurlijke reflexen? En hoe slaagt hij erin de linkse kiezers aan boord te houden? ‘Diederik heeft een sterkere basis in de partij dan Wouter Bos in 2003,’ zegt Tino Wallaart. ‘Maar de oude regenten in de partij trekken nu al aan zijn mouw dat ze een baantje willen. Hij zal zijn rug recht moeten houden.’

Hoe Samsom zich leerde beheersen

‘Toen ik Diederik ten tijde van de kernramp in Fukushima avond na avond op televisie commentaar zag geven, dacht ik: zie je wel, hij kan het,’ zegt ervaren campaigner Erik van Bruggen. ‘Als hij die rust en overtuigingskracht weet in te zetten in de politiek, dan heeft hij goud in handen.’ Daar was ook het PvdA-campagneteam zich van bewust: Samsoms taaiste tegenstander in de aanloop naar de verkiezingen was niet de VVD, en evenmin de SP, maar Diederik Samsom zelf. Als Kamerlid had hij vaak ergernis gewekt met zijn ongeduld en zijn opvliegende karakter. Die eigenschappen konden hem bij de cruciale televisiedebatten parten gaan spelen. Daarom werkte Samsom in de zomer niet alleen aan zijn verhaal als lijsttrekker, maar ook aan zijn zelfbeheersing. Door middel van video-opnames van zijn houding en gezichtsuitdrukkingen leerde hij zijn ongeduld in toom te houden. ‘We hebben er geen behoefte aan in details te treden,’ zegt Samsoms woordvoerder Saar van Bueren. ‘Maar hij heeft zich inderdaad heel grondig voorbereid.’ De training had effect. Bij de televisiedebatten stond er een nieuwe Diederik Samsom: kalm, beheerst, boven de partijen. Het best was dat nog te zien in het debat bij Knevel & Van den Brink, waar Rutte loog over de PvdA en het begrotingstekort. Seconden lang liet Samsom zijn tegenstander doorbabbelen voor hij de winnende woorden sprak: ‘Meneer Rutte, nu doet u het weer.’