Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Essay

<p class="p1"><span class="s1">D</span>e bever was bijna verdwenen uit Europa. Zijn pels was populair en hij was kennelijk best te eten. Maar hij werd ook gemist. Met bevergeknaag aan bomen om dammen mee te bouwen verlegde hij waterstromen waardoor natuurgebieden diverser bleven, water werd vastgehouden en ecosystemen werden onderhouden. Na 150 jaar afwezigheid, werden bevers in 1988 opnieuw geïntroduceerd in Nederland.</p>
<p class="p2">Terwijl bevers nu weer lekker doen wat bevers doen, heeft de samenleving er profijt van. Tenminste, zolang de populatie niet te groot wordt. En dat is nu in Nederland al het geval. Met hun geknaag en gegraaf ondergraven ze sporen en wegen en verzwakken waterweringen. Zo moest gaas en hekwerk bij een woonzorgcentrum in Boxmeer voorkomen dat een brug het zou begeven. Een fietser zakte daar eerder door een wandelpad waar een beverburcht onder lag.</p>
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
<p class="p1">Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/">hier</a> meer!</p>
</div>
<p class="p2">Wie wil weten hoe een uit de hand gelopen beverpopulatie eruit ziet, hoeft maar naar Argentinië te kijken. In 1946 zagen Argentijnse militairen dat er goed geld te verdienen was aan de beverbonthandel. Ze herplaatsten tien beverparen naar Tierra del Fuego, in Patagonië, de pelshandel zou nieuwe bewoners naar het gebied trekken, zo was het idee. De bevers deden wat er van ze verwacht werd, maar de jagers bleven weg. Andere natuurlijke vijanden waren er te weinig om de uitdijende populatie in toom te houden. In de decennia die volgden transformeerden de bevers het landschap naar veel te droog óf veel te nat; terwijl ze ook hier gewoon hun ding deden, hielpen ze hun eigen leefgebied naar de haaien.</p>
<h5 class="p1"><b>Net mensen</b></h5>
<p class="p2">Onze voorouders hebben onze natuurlijke vijanden vrij effectief onschadelijk gemaakt. Niet door als soort sterker zijn. Nee, ons succes en wat ons onderscheidt van de andere soorten is dat wij goed kunnen samenwerken. Onze soort is in staat om sociaal gedrag te belonen en asociaal gedrag af te straffen. Onze verre voorouders vonden manieren om pesten en andere vormen van ontwrichtend, zelfzuchtig gedrag binnen kleine groepen te onderdrukken. Door ons uitzonderlijke vermogen om samen te werken, gemeenschappen te vormen, ons in groepen aan te passen aan elke situatie en kennis door te geven, hebben we deze aardkloot zeer effectief gekoloniseerd.</p>
<p class="p2">Maar in een samenleving die niet langer leunt op jagen en verzamelen, maar op een economie die moet draaien, verliest het collectief. ‘Het is niet door de goedheid van de slager, de bakker of de brouwer dat we ons avondeten kunnen kopen. Het is hun eigenbelang’, schreef de econoom Adam Smith al in 1776 in zijn beroemde boek <i>Wealth of Nations</i>.</p>
<p class="p2">Inmiddels is dat de basis van onze samenleving: we zijn verantwoordelijk voor ons eigen succes en onze eigen pech, en eigenbelang leidt tot welvaart voor eenieder, zo is de dominante gedachte. De efficiëntie van de markt staat centraal als geluksmachine, geld uitgeven en verdienen vergroot de welvaart. Vanuit dit idee is het logisch dat deregulering en marktwerking nog steeds de boventoon voeren. Immers, alles wat het individuele vrije handelen belemmert, gaat in deze redenering ten koste van de welvaart. Neoliberale wereldbeelden leiden tot een samenleving waarin degenen met de meeste economische macht winnen. Op individueel niveau (als je denkt tot die groep te kunnen behoren of behoort) is dit een fantastisch idee.</p>
<p class="p2">De winnaars van dit systeem worden geprezen om hun vernuft. Miljardairs als Elon Musk of Mark Zuckerberg worden welhaast verafgood. Het doet er niet toe dat dit succes gestoeld is op geluk, collectieve of publieke kennis of tot stand komt doordat velen vanaf het begin met deze ondernemers meewerken. Wie het eigendom heeft, is de winnaar.</p>
<h5 class="p1"><b>Individuele oplossingen voor collectieve problemen</b></h5>
<p class="p2">Vanuit een ecologisch perspectief zijn wij weinig anders dan die Argentijnse bevers, maar dan op wereldschaal. Immers, die bevers hadden een fantastische tijd: geen natuurlijke vijanden, en wat zal het hen interesseren dat het ecosysteem waarin ze rondzwemmen overhoop ligt. Zolang er nog genoeg te eten en te knagen is, is er toch geen probleem? En dat is exact zoals wij ons gedragen, maar wel tegen beter weten in; er zijn slechts weinigen die klimaatproblemen of biodiversiteitsverlies nog ontkennen.</p>
<p class="p2">Geheel in lijn met ons wereldbeeld geloven we heilig in individuele oplossingen voor die duurzaamheidsproblemen. Als we nu minder energie gaan gebruiken, of efficiënter omgaan met grondstoffen, komt het allemaal goed. Maar we vergeten het systeem en het collectief. Het effect is juist dat we, ondanks dat we efficiënter zijn, meer grondstoffen en energie gaan gebruiken. Dit fenomeen staat bekend als de Jevons paradox, genoemd naar de negentiende-eeuwse wetenschapper die dit fenomeen voor het eerst beschreef. Auto’s rijden steeds efficiënter, maar in plaats van de motor kleiner te maken, werd de auto groter. Doordat elektrisch fietsen goedkoper wordt, gaan we juist meer energie gebruiken. Inmiddels hoeft een op de twee Nederlanders nauwelijks nog te trappen op de fiets.</p>
<blockquote>
<p class="p1">In alle rollen die we hebben – consument, familie, opvoeder, werknemer, kiezer, vriend – kunnen we kiezen wat we doen</p>
</blockquote>
<p class="p1">In alles wat we doen met betrekking tot het efficiënter maken van energie-en grondstoffengebruik zien we dit terug. De hele energietransitie is daardoor eigenlijk nog niet begonnen. Op mondiale schaal is hernieuwbare energie bovenal een toevoeging aan het energie-aanbod in plaats van een vervanging: additie in plaats van transitie. Innovatie, alleen vanuit het individuele perspectief, zorgt voor een economie die niet duurzamer wordt.</p>
<h5 class="p1"><b>Streven naar eigenbelang</b></h5>
<p class="p2">We streven nog steeds ons eigen belang na, zonder echte aandacht voor het collectief. Hoewel eigenbelang innovatie en welvaart stimuleert, toont de realiteit aan dat louter zelfzucht kannibaliseert op het collectief.</p>
<p class="p2">De econoom Dennis Snower en bioloog David Sloan Wilson stelden onlangs dat we het hele economische fundament moeten veranderen. We moeten af van alleen denken vanuit het individu. Mensen zijn sociale wezens, transacties zijn niet anoniem maar ingebed in sociale relaties en gevormd door sociale normen en waarden. We hebben te maken met verschillende niveaus in een economie, waar verschillend optimaal gedrag geldt dat ook nog verschilt per soort. Van bijenvolken en mierenkolonies die in extreme afhankelijkheid van elkaar functioneren tot solitaire soorten zoals otters, panda’s en zeeschilpadden.</p>
<p class="p2">Op het laagste niveau, het niveau van waaruit de economische wetenschap alles abstraheert, is het nastreven van eigenbelang nog altijd de meest logische strategie. Maar om verder te komen als collectief moet er wat worden opgeofferd: sociaal gedrag omdat men het collectief belang ziet, of sancties die door het collectief worden opgelegd om het individu te disciplineren, dat is wat daarvoor nodig is. Hoe sterker de groepscode, hoe sterker het collectief. Natuurlijk snappen wij dat als mensen ook wel: daarom hebben we wetten en regels. Maar in ons gedrag ontbreekt er wat.</p>
<figure id="attachment_589367" aria-describedby="caption-attachment-589367" style="width: 640px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-589367 size-image_640" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2024/07/VNuitwerking2_preview-640x852.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2024/07/VNuitwerking2_preview-640x852.jpg 640w" alt="vrouw eet appels" width="640" height="852" /><figcaption id="caption-attachment-589367" class="wp-caption-text">Illustratie: Rosa Snijders</figcaption></figure>
<h5></h5>
<h5 class="p1"><b>Begrenzing</b></h5>
<p class="p2">De vraag die we onszelf daarom altijd moeten stellen is niet alleen of we individueel het juiste doen, maar of we collectief bijdragen aan het welzijn van gemeenschappen en de planeet. Dit blijkt een moeilijke vraag. Veel van die ‘goeddoenerij’ begint en eindigt bij het individu. Neem de morele ambitie uit het laatste boek van Rutger Bregman; met de beste bedoelingen, maar wel vanuit een individueel perspectief wordt de lezer uitgedaagd om onder andere een nuttige baan te gaan zoeken. Natuurlijk is dat goed, maar niet goed genoeg. Sommigen hebben die keus niet omdat ze simpelweg een baan moeten hebben om de eindjes aan elkaar te knopen. Daarnaast zijn er zo veel meer manieren waarop je kan bijdragen aan het collectief.</p>
<blockquote>
<p class="p1">Het draait niet om wat we als individu goed of fout doen, maar om samen goed te handelen</p>
</blockquote>
<p class="p2">In alle rollen die we hebben – consument, familie, opvoeder, werknemer, kiezer, vriend – kunnen we kiezen wat we doen. We kunnen ons stemgedrag afstemmen op het collectieve belang. Beter nadenken over de consequenties van wat we kopen. We kunnen anderen helpen, stimuleren, organiseren buiten markt en overheid, gewoon, voor ons allemaal. Het collectieve belang is uiteindelijk iets dat we zelf vormgeven.</p>
<p class="p2">Bij deze voorbeelden geven we nog niets op. Het is een soort open-einde goeddoenerij voor een doel. Er is echter geen garantie dat het genoeg is om het collectieve doel te halen, zoals bijvoorbeeld klimaatverandering beperken of het redden van de biodiversiteit. We moeten samenwerken en bereid zijn om offers te brengen om dat doel dichterbij te brengen. Maar dat is moeilijk in een samenleving waarin we het individuele belang zo hebben gedefinieerd dat niemand erop achteruit mag gaan en we niet kunnen omgaan met een collectieve begrenzing. Neem de stikstofcrisis. Terwijl we al jaren weten dat er te veel stikstof wordt uitgestoten, slagen we er niet in dit fatsoenlijk samen op te lossen.</p>
<h5 class="p1"><b>Organiseren van collectief belang</b></h5>
<p class="p2">Nu is de grote vraag: hoe organiseren we die collectieve oplossingen voor collectieve problemen dan wel? Helaas is daar geen kant-en-klare oplossing voor. We kunnen nog eens kijken naar Nobelprijswinnaar economie Elinor Ostrom, die een aantal ontwerpprincipes ontwikkelde waarmee samenwerking (in haar geval rondom gemeenschappelijke of gedeelde natuur zoals water, bos of visgronden) kan worden vormgegeven.</p>
<p class="p2">De oplossing begint met definiëren over welke groep het gaat, met duidelijke afspraken over de balans tussen het collectieve en het eigenbelang en met goede relaties met andere groepen. Ostroms inzichten zijn nuttig, alleen gebruiken we ze niet. Vaak hebben we geen heldere groep in de besluitvorming, zelfs een natiestaat is in sommige gevallen niet de juiste groep van belanghebbenden, bijvoorbeeld bij het tegengaan van klimaatverandering. Belangen van subgroepen (zoals van boeren) worden uitvergroot door gelobby, terwijl de belangen van anderen, zoals toekomstige generaties, nagenoeg afwezig zijn. Dit beter organiseren is niet strikt een politieke opgave; het is een opgave voor maatschappelijke participatie en kan bijvoorbeeld worden vormgegeven door actievere burger<span class="s1">&#8211;</span>en bewonersparticipatie. Denk daarbij aan burgerraden en burgercollectieven.</p>
<p class="p2">Expliciete afspraken maken over het collectieve versus het individuele belang doen we eigenlijk nooit, terwijl het volgens Ostrom nodig is voor succesvol bestuur. Als we bijvoorbeeld met rechtvaardigheidsprincipes uit de filosofie verdelingsvraagstukken oplossen, wordt het daarna makkelijker om sociaal gedrag af te dwingen. Nu kunnen we ons vaak slechts beroepen op algemene afspraken over wie wat wanneer moet opgeven.</p>
<p class="p2">Maar als laatste en waarschijnlijk het belangrijkste, is het hervinden van het menselijk succes in samenwerking voor het collectieve belang. Daar ligt de opdracht voor ons allemaal: hoe kunnen we in alles wat we doen en zijn bijdragen aan dat collectieve goed? Wat is ons sociale doel waarmee we de bevers ontstijgen?</p>
<h5 class="p1"><b>Een ingebedde economie: betere bevers</b></h5>
<p class="p2">Naast <i>The Wealth of Nations </i>heeft Adam Smith de <i>The Theory of Moral Sentiments </i>geschreven. Dit minder gelezen werk is in onze tijd eigenlijk relevanter. Smith bespreekt hierin leefregels die voortkomen uit de menselijke capaciteit voor empathie. Hij stelt dat mensen moeten streven naar hun eigen geluk en welzijn, maar dit moet in evenwicht zijn met de belangen van anderen. Morele handelingen worden gevormd door sociale interacties en de normen en waarden van de samenleving. Het gaat om deugden als welwillendheid, rechtvaardigheid en zelfbeheersing. Alleen dan kan het individueel handelen op een goede manier ingebed zijn in de samenleving binnen de grenzen van de natuur. Mensen zijn geen atomen die los van alles beslissingen nemen. We zijn ingebed in sociale relaties.</p>
<p class="p3">Net als bij de bevers in Tierra del Fuego houdt het voor mensen op als we alleen ons eigenbelang nastreven of het belang van een kleine groep. Dan zijn we bevers. Het draait niet om wat we als individu goed of fout doen, maar om samen goed te handelen. Of, om Smith te citeren uit de <i>Theory of Moral Sentiments</i>: ‘De mens verlangt van nature niet alleen bemind te worden, maar ook beminnelijk te zijn.’ Laten we proberen weer beminnelijk te zijn, door voor het collectieve belang te gaan.</p>


Hans Stegeman

Wat de mens kan leren van een beverplaag

Column

<p class="p1">Als jonge, idealistische en ietwat naïeve student liep ik midden jaren negentig stage bij de vakcentrale FNV. Mijn onderzoek: herverdeling van werk. Ik was nog niet in staat om mijn bevindingen kort en bondig samen te vatten, dus het resultaat was een vrij lijvige scriptie, maar ook een heel kort berichtje in <em>Trouw</em> waarin mijn onderzoeksresultaten werden weergegeven. Een enquête die ik had gehouden, wees uit dat de vierdaagse werkweek, destijds ingevoerd door de Bijenkorf en Hema, een succes was voor werkgevers en werknemers. Je kunt het je nauwelijks voorstellen. Dit was vóór de tijd van verregaande flexibilisering, toen de band tussen werknemers en werkgevers nog anders en vaster was. Als student vond ik vijf dagen werken sowieso een slecht idee. Dus ik kon er prima in komen, die vier dagen. Ik begreep ook best de economische argumenten dat hoe minder mensen willen werken op de arbeidsmarkt, hoe lager de groei. Maar in die tijd hadden we ook nog genoeg mensen aan de kant staan, dus dat probleem was niet zo groot.</p>
<p class="p1">Daarna is decennialang niets meer vernomen van collectief minder werken. De arbeidsduur in cao’s is nauwelijks veranderd. Gemiddeld zijn werknemers de afgelopen tien jaar zelfs een uurtje meer gaan werken, doordat deeltijders wat hebben opgeplust. Geheel volgens de tijdgeest. De aanmoedigingen om meer te werken, gegeven de krapte en de vergrijzing, zijn niet van de lucht. En een nieuw kabinet dat van plan is om de grenzen dicht te plamuren, zal toch ergens mensen vandaan moeten halen, zo is de gedachte. Zelfs een kwart van de ambtenaren ontslaan, zal dan niet genoeg zijn.</p>
<blockquote><p>Arbeid is meer dan een productiefactor. Het gaat om mensen die wellicht niet alleen maar willen werken, maar die willen delen in de vooruitgang.</p></blockquote>
<p class="p1">Toch hoorden we een paar weken geleden opeens een ander geluid. Automatiseerder AFAS kondigde aan nog maar vier dagen open te zijn. Iedereen gaat vier dagen werken. Met een salaris voor vijf dagen. In de woorden van de grote baas aldaar: ‘We zitten in een soort ratrace om de productiviteit te verhogen. Maar de winst komt vooral terecht bij de eigenaren en aandeelhouders van bedrijven en niet bij de medewerkers,’ verklaarde ceo Bas van der Veldt. Werknemers hebben liever vrije tijd dan winst.</p>
<p class="p1">Het is de spijker op zijn kop. Werken gaat niet alleen om zoveel mogelijk handjes die zoveel mogelijk doen. Het gaat ook om het verdelen van winsten. In tijden dat sommige bedrijven, zoals AFAS, hun productiviteit met tientallen procenten kunnen verhogen, ligt het wellicht meer voor de hand de vruchten van de winst om te zetten in vrije tijd dan in nog meer geld. Zo ging het ook in de jaren zestig toen we stopten met werken op zaterdag en overgingen naar een veertigurige werkweek.<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p class="p2">Nu is het natuurlijk verleidelijk om te zeggen dat dit onze huidige problemen vergroot. Want waar halen we die onderwijzers, politieagenten en zorgmedewerkers vandaan als we minder gaan werken? Nou, dat is niet zo heel moeilijk. Werknemers die bij die hoogproductieve bedrijven werken en minder kunnen werken hebben meer tijd voor mantelzorg of om te helpen op scholen. Minder werken is ook nog eens goed voor de gezondheid. Arbeid is meer dan een productiefactor. Het gaat om mensen die wellicht niet alleen maar willen werken, maar die willen delen in de vooruitgang.</p>
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
<p class="p1">Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/">hier</a> meer!</p>
</div>


Werken gaat ook over delen in de vooruitgang

<p>Weer een setje KPI’s invullen, weer wat overlegjes over processen stroomlijnen en een stand-up over de voortgang van het laatste project. Veel kantoortijgers zullen dit zeker herkennen. Het lijkt soms alsof we ons werk doen niet om daadwerkelijk iets te bereiken, maar om de illusie van productiviteit in stand te houden.</p>
<p>Het is verleidelijk om dit bullshitbanen te noemen, zoals de antroproloog David Graeber dat een aantal jaar geleden deed. En ik moet toegeven: veel werk lijkt op bezigheidstherapie voor hogeropgeleiden.</p>
<p>Graeber probeert te definiëren welke banen geen maatschappelijke waarde toevoegen, zoals managers, lobbyisten en administratief medewerkers. Maar dat is toch wat te kort door de bocht. Er is een bekend verhaal over president John F. Kennedy die tijdens een bezoek aan NASA een conciërge tegenkwam. Op de vraag wat hij voor NASA deed, antwoordde de man: ‘Ik help een man op de maan te zetten.’</p>
<p>Dit verhaal illustreert mooi dat, als de missie van een bedrijf waardevol is, iedereen binnen die organisatie daaraan kan bijdragen. Het maakt dan minder uit of je een administratief medewerker bent of een manager: je werk heeft zin omdat het bijdraagt aan het grotere geheel.</p>
<p>Het probleem ligt dan ook niet zozeer bij de banen zelf, maar bij de taken die mensen uitvoeren. Niet al het werk van een verpleegkundige is nuttig, en niet al het werk van een manager is bullshit. Maar al die vergaderingen, het papierwerk en het regelwerk gaan ten koste van het primaire proces: het leveren van diensten aan mensen.</p>
<blockquote><p>Vraag jezelf bij elk overleg af of je er echt bij hoeft te zijn. Als je meer dan drie keer per dag ‘afstemmen’ hoort, vraag je dan af wat er nu eigenlijk echt aan de hand is.</p></blockquote>
<p>Hoe complexer de organisatie en hoe meer regeltjes er komen, hoe groter het deel van onze werktijd dat opgaat aan het beantwoorden van allerhande interne mailtjes en ‘afstemoverleggen’. Een soort wet van meer bullshit. En dit wordt pas echt gevaarlijk als mensen dat zien als het doel van hun werk. Ik begrijp ook wel dat de boel een beetje onder controle gehouden moet worden. Maar hoe goed bedoeld ook, het leidt af van de primaire taak. Bullshittaken die als een langzaam druppelende kraan je hele dag te doorweken van minitaakjes die afleiden van het nuttige werk.</p>
<p>Dit is volgens mij dan ook een van de belangrijkste redenen dat de arbeidsproductiviteit in veel westerse landen nauwelijks toeneemt. Technologie zorgt er alleen maar voor dat we op nog meer manieren steeds meer met elkaar communiceren, terwijl het er ook voor zorgt dat organisaties steeds groter worden, zonder dat dat bijdraagt aan iets waar klanten blij van worden.</p>
<p>Ik pleit voor een kruistocht tegen bullshittaken. Iedereen die op zijn LinkedIn-profiel projectmanager, programmamanager, transitiecoach of een andere procesgerichte titel heeft, zou moeten nadenken over wat hij of zij echt toevoegt. Iedereen die een cursus <em>agile</em> of <em>lean</em> volgt (of geeft!) zou de toegevoegde waarde daarvan moeten analyseren. Vraag jezelf bij elk overleg af of je er echt bij hoeft te zijn. Als je meer dan drie keer per dag ‘afstemmen’ hoort, vraag je dan af wat er nu eigenlijk echt aan de hand is.</p>
<p>Natuurlijk is het niet altijd mogelijk om je aan alles te onttrekken. Maar je kan wel bewust proberen te zijn van wat je eigenlijk toevoegt. En als je dat niet kan bedenken, dan wordt het tijd voor een andere, echte baan.</p>
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
<p>Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer!</p>
</div>


Hoe nuttig werk in bullshit verdrinkt

<p>Het duurde even voordat ik het doorhad. Ik werd zelfs behoorlijk geïrriteerd. Zou dit nieuwe kabinet nu in de naamgeving van de ministeries de wetenschap ontkennen? Nee toch? Dat zou Pieter Omtzigt in ieder geval nooit voor zijn rekening willen nemen. Caroline ontkent ook stikstofproblemen toch niet?</p>
<p>Waar heb ik het over? Over het nieuwe ministerie van Klimaat en Groene Groei. Groene groei is een <em>idee fixe</em> van ecomodernisten dat ervan uitgaat dat met innovatie de hele economie kan blijven groeien en de negatieve effecten, zoals de uitstoot van broeikasgassen, grondstofgebruik en stikstofuitstoot, dalen. Ontkoppelen, in vakjargon. Er is een berg aan bewijs dat dit voor de wereld als geheel absoluut onmogelijk is. In sommige landen lukt het, maar nog niet snel genoeg. En die ontkoppeling gaat lang niet alleen over de uitstoot van broeikasgassen. Het gaat ook over het verminderen van grondstoffengebruik (lukt niet) en het beschermen van biodiversiteit (dat wordt alleen maar slechter). Er is geen bewijs dat dit lukt als de economie gewoon blijft doorgroeien. Sommige zaken, zoals fossiel of industriële landbouw, zullen toch echt snel moeten worden afgeschaald. We moeten afbouwen, ombouwen en opbouwen om een transitie voor elkaar te krijgen.</p>
<p>En met dat in mijn achterhoofd neem ik aan dat het een heel subtiel masterplan is: het ministerie van Klimaat en Groene Groei gaat over het opbouwdeel. Dat deel van de economie dat een lagere ecologische voetafdruk heeft. En waar mensen de toegevoegde waarde ervaren van nuttige economische activiteiten. Bijvoorbeeld het stimuleren van burgerinitiatieven, het experimenteren met basisinkomens (bestaanszekerheid!), het werken aan betere basisvoorzieningen, kringlooplandbouw, circulaire economie, duurzame innovatie, dat soort zaken. Klimaatbeleid gaat niet alleen over de omschakeling naar hernieuwbare energie, maar ook het aanpassen van de structuur van de economie en vermindering van de vraag. Nieuwe, innovatieve economische activiteiten die dat verder helpen, lijken me een fantastische groene groei-agenda. Een hele mooie uitdaging voor Sophie Hermans, die het klimaatbeleid veel verder gaat helpen dan het geld geven aan de grote uitstoters.</p>
<blockquote><p>Het ministerie van Economische Zaken wordt de sterfhuisconstructie van alles wat we niet meer nodig hebben.</p></blockquote>
<p>Daarnaast blijft het ministerie van Economische Zaken ook bestaan. Dat ministerie kan zich dan bezighouden met afbouw. Want het andere onderdeel van het plan is dan neem ik aan om daar de bruine krimp te versnellen: de fossiele erfenis van Nederland die voortkomt uit het concurrentievoordeel dat wij decennialang hebben gehad: goedkope fossiele energie. Daar heb je geen groot extra budget voor nodig, daar kan je zelfs geld besparen. Minder geld om de fossiele industrie te steunen, het afbouwen van fossiele subsidies en het begeleiden naar de uitgang van alles wat niet meer past. Keuzes maken om economische activiteit af te bouwen die weinig toevoegt, zoals dozen schuiven of werk in slachterijen waar geen Nederlander voor te porren is. Het ministerie van Economische Zaken wordt de sterfhuisconstructie van alles wat we niet meer nodig hebben. Het ministerie van Bruine Krimp.</p>
<p>Van mij hoeft daar ook geen naam voor worden aangepast. Dat kost immers ook weer geld, en iedereen begrijpt het: het ministerie van Economische Zaken heeft immers alle goede connecties met die bedrijven die moeten krimpen. Ik zou zeggen: hup kabinet-Schoof!</p>
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
<p>Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer!</p>
</div>


Het ministerie van Bruine Krimp

<p>In golven van ongeveer tien jaar wordt de laatste decennia voorspeld dat een nieuwe technologische doorbraak de wereld echt gaat veranderen, en dat economische voorspoed in het vooruitzicht ligt. Tien jaar geleden waren het de robots die onze banen zouden innemen en tegelijkertijd tot een productiviteitsontploffing zouden leiden, tien jaar daarvoor hadden we dotcom(-bubbel) die de nieuwe economie in zou luiden.</p>
<p>Wat zeker klopt is dat onze economie door deze ontwikkelingen grondig is veranderd. Maar wat niet klopt, is dat dergelijke ontwikkelingen leiden tot oneindige economische voorspoed.</p>
<p>De huidige hype is kunstmatige intelligentie (AI) die tot overspannen verwachtingen leidt. Je kan je kont niet keren of het gaat erover. Logisch, want we zien het ook elke dag, zeker toetsenbordridders zoals ik. We ervaren wat AI doet met tekst, beeld en spraak, met ongekende snelheid en eindeloze mogelijkheden.</p>
<p>Toch past ook nu weer voorzichtigheid, vooral over de verwachtingen ten aanzien van de productiviteit. Een deel van de taken verandert wel, maar dat leidt niet per definitie tot grote productiviteitswinst. Taken verschuiven en AI zorgt ervoor dat bepaald werk sneller gaat, het effect op economische groei lijkt beperkt. Volgens een recent <a href="https://economics.mit.edu/sites/default/files/2024-05/The%20Simple%20Macroeconomics%20of%20AI.pdf" target="_blank" rel="noopener">onderzoek</a> van Daron Acemoğlu komt de bijdrage van AI aan de economische groei (in dit geval voor de Amerikaanse economie) waarschijnlijk niet veel hoger uit dan een krappe 0,1%-punt per jaar.</p>
<p>Maar technologie doet wel wat anders, namelijk het veranderen van de economische structuur. Ze leidt vooral tot verschuiving van macht in het bedrijfsleven en vervanging van mensen door energie en grondstoffen.</p>
<blockquote><p>De vraag is niet of ‘we’ beter af zijn met AI. De vraag is vooral wie er beter af is en wie de verliezers zijn.</p></blockquote>
<p>Om maar met die machtsvraag te beginnen: de conclusie is vrij simpel. Binnen het bedrijfsleven komt de macht terecht bij een steeds kleiner clubje ondernemingen. Zo is NVIDIA, de maker van de voor AI benodigde chips, in recordtempo een van de grootste bedrijven ter wereld geworden. Maar ook de ondernemingen die zorgen voor de benodigde dataopslag, modellen en applicaties hebben enorme groei laten zien. Ze zijn ook lastig in te halen: op alle gebieden vergt dit enorme investeringen en hun voorsprong is simpelweg te groot.</p>
<p>Een andere structurele verschuiving is die naar meer macht voor kapitaal, waarbij de verliezers arbeid en natuur zijn. Was dat bij de vorige technologische doorbraak vooral de lager opgeleide werknemer, nu kan AI steeds meer taken ook van hogeropgeleiden overnemen. De conclusie is dan ook niet dat er werk verdwijnt. Er is altijd wel wat te doen, alleen zullen die banen minder betalen.</p>
<p>Daarnaast leidt AI tot een enorme toename in de vraag naar energie, water en grondstoffen. Economen houden graag het misverstand in stand dat technologische vooruitgang min of meer ‘gratis’ is. Dat is niet zo. Een groter beroep op grondstoffen en energie is de basis (en de uitkomst) van veel innovatie. Dit kan alleen maar rendabel als we niet naar het werkelijke prijskaartje kijken en de natuur verder naar de vernieling helpen.</p>
<p>De vraag is dus niet of ‘we’ beter af zijn met AI. De vraag is vooral wie er beter af is en wie de verliezers zijn. En hoe we daar mee omgaan. Voorspoed wordt altijd overschat, de veranderingen in economische structuur en winnaars en verliezers worden onderschat.</p>
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
<p>Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer!</p>
</div>


AI is er niet voor iedereen

<p>De Autoriteit Consument en Markt (<a href="https://www.acm.nl/system/files/documents/conceptrapport-concurrentie-nl-spaarmarkt.pdf" target="_blank" rel="noopener">ACM</a>) uitte afgelopen week zorgen over de lage spaarrentes in Nederland. In vergelijking met veel andere landen zijn deze spaarrentes in Nederland inderdaad opvallend laag. De renteverhogingen van de Europese Centrale Bank zijn volgens de ACM niet doorgegeven aan spaarklanten, maar wel aan klanten die een lening willen. Dit zou de winst van banken ten goede komen door een grotere rentemarge.</p>
<p>Volgens de ACM is het probleem een gebrek aan concurrentie. Dit is duidelijk zichtbaar. De drie grootbanken hebben samen bijna de hele spaarmarkt in handen, terwijl er steeds minder andere aanbieders actief zijn. Het Nederlandse bankenlandschap doet me denken aan de drie pieken in de Dolomieten, de Drei Zinnen, waarvan ik er ooit eentje heb beklommen. ‘Zinnen’ betekent hier kantelen, zoals die voor de verdediging van een kasteel. De drie pieken staan eenzaam in het landschap.</p>
<p>De ACM pleit voor meer transparantie, het verbieden van koppelverkoop en een verplichte overstapservice van banken. Dit is als het bouwen van een brug naar een andere piek, zonder na te denken over waarom er maar drie pieken zijn.</p>
<blockquote><p>Er heeft een enorme verschuiving plaatsgevonden van bankiers naar ICT-specialisten, risicomanagers en compliancemedewerkers.</p></blockquote>
<p>Volgens mij ligt het echte probleem dieper. Banken zijn steeds meer ICT-, anti-witwas- en risicobedrijven geworden. Er heeft een enorme verschuiving plaatsgevonden van bankiers naar ICT-specialisten, risicomanagers en compliancemedewerkers. Zowel innovatie als strengere toezichteisen hebben ertoe geleid dat bankieren steeds meer om schaal draait.</p>
<p>Door voldoende schaal te hebben, kunnen klanten beter en goedkoper worden bediend, kunnen de toezichtkosten beter worden gedragen, kunnen de app en het betalingsverkeer goed en feilloos werken, en kunnen banken data van hun zakelijke klanten gebruiken om risico’s beter in te schatten. Kortom, het probleem van de grote marktaandelen ligt niet in de relatie met de consument, maar in het verdienmodel van banken en in de schaal van de (Nederlandse) markt.</p>
<p>Terug naar de Drei Zinnen. Toen ik op de middelste top, Grosse Zinne, stond, had ik een prachtig uitzicht. Rondom de drie pieken is het terrein veel lager. Alleen verder weg, zoals in Oostenrijk, zijn hogere toppen te zien. Het is dan verleidelijk om over te stappen naar die andere top, ofwel naar die andere grootbank. Maar het ACM-doel is natuurlijk dat er in de buurt van die drie grote pieken meer kleinere bergen ontstaan die elkaar kunnen beconcurreren, wat gunstigere rentes voor klanten zou opleveren. De vraag is hoe. Die schaalvoordelen zijn immers blijvend.</p>
<p>Een optie die er is, is de spelregels veranderen, zoals meer differentiatie in toezichteisen. Dan wordt het voor kleinere Nederlandse banken met schaalnadelen gemakkelijker te concurreren en kan er meer diversiteit ontstaan.</p>
<p>Een andere voor de hand liggende optie is om het makkelijker te maken te concurreren met andere internationale grootbanken. Hiervoor is verdere harmonisering en uniformering van toegang tot bankieren in Europa nodig, zodat het ook logischer wordt om over te stappen naar andere hoge bergen. Een wens die al lang gekoesterd wordt, maar door nationale belangen moeilijk kan worden ingelost.</p>
<p>De echte oplossing voor meer concurrentie op de spaarmarkt zit niet in meer transparantie. Die zit in meer concurrentie. Zo lang dat niet gebeurt, blijft het spaargeld binnen de onneembare vesting van de drie grootste banken.</p>
<div class="info-box">
<h5>vrij nederland vernieuwt</h5>
<p>Er gaat veel<span style="font-family: inherit; font-weight: inherit;"> veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees </span><a style="font-family: inherit; font-weight: inherit; background-color: #f6f6f6;" href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a><span style="font-family: inherit; font-weight: inherit;"> meer!</span></p>
</div>


De Nederlandse banken zijn onbeklimbare bergen

<div class="info-box">
<p><iframe src="https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/1831993038%3Fsecret_token%3Ds-Lejrnjyh5D5&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=false&amp;show_comments=true&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true" width="100%" height="120" frameborder="no" scrolling="no"><span data-mce-type="bookmark" style="display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;" class="mce_SELRES_start">﻿</span><span data-mce-type="bookmark" style="display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;" class="mce_SELRES_start">﻿</span><span data-mce-type="bookmark" style="display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;" class="mce_SELRES_start">﻿</span><span data-mce-type="bookmark" style="display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;" class="mce_SELRES_start">﻿</span><span data-mce-type="bookmark" style="display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;" class="mce_SELRES_start"><span data-mce-type="bookmark" style="display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;" class="mce_SELRES_start">﻿</span>﻿</span></iframe><br />
<em>Deze column is ook te beluisteren.</em></p>
</div>
<div class="page" title="Page 1">
<div class="section">
<div class="layoutArea">
<div class="column">
<p>In Hongarije, door Geert Wilders gezien als het beloofde land in Europa, is de man geboren die voor velen de essentie van de ‘grote transformatie’ heeft beschreven. Karl Polanyi, auteur van de klassieker uit 1944 met dezelfde naam, beschrijft een alterna­tief voor dominantie van de markt in de samenleving. Zijn inzichten blijven actueel, vooral vlak voor de Europese verkiezingen. Polanyi’s stelling is dat de markt niet de na­tuurlijke staat van onze samenleving is, zo­als vaak wordt beweerd. De markt is juist ingebed in maatschappelijke structuren en afhankelijk van wet­ en regelgeving. In een tijd waarin bijna alles markt is, zijn we ver­vreemd van het idee dat er ook een alterna­tief kan zijn. Alles moet eigendom van iemand zijn, niets van ons allemaal. Dat is de dominante maatschappelijke structuur.</p>
<p>De Europese Unie is hierop gefundeerd. De Europese integratie, met het vrije verkeer van arbeid en kapitaal, internationaliseerde en anonimiseerde deze marktbenadering geheel volgens de neoliberale tijdgeest.</p>
<p>Al in 1944 zag Polanyi dit leiden tot een ‘dubbele beweging’, waarin markten steeds meer gedereguleerd worden, terwijl de maatschappij zich steeds meer verzet tegen de excessen van ongebreidelde marktwer­king en vraagt om regulering en sociale zekerheid. Deze spanning creëert de dynamiek die we nu in Europa zien.</p>
<blockquote><p>Europa staat nu voor de uitdaging om een minder technocratische agenda op te stellen, gericht op een gedeeld maatschappelijk belang en ruimte voor lokale verbondenheid.</p></blockquote>
<p>De vertrekkende Europese Commissie heeft getracht de schadelijkste effecten van marktwerking te beperken met een overvloed aan nieuwe regels ter bescherming van natuur en consument en voor meer transparantie in toeleveringsketens. Dit is echter niet meer dan een technocratische, abstracte agenda, waarin de Europese integratie een marktproject is gebleven. De verbinding tussen markten en lokale gemeenschappen, cultuur en gewoonten wordt nog vaak en gemakkelijk vergeten. Het gaat meer over begrotingsbeleid en door ‘Brussel’ geëiste economische hervormingen dan over een mooiere wereld die een gezamenlijk Europa kan bieden. Bij veel Europese burgers leidt dit tot een gevoel van bedreiging, waarvan migratie het meest zichtbare (en bedreigende) symbool is.</p>
<p>Bij de komende verkiezingen krijgt die dubbele beweging een andere vorm. Zoals Polanyi voorspelde, ontstaat er bij te veel spanning een populistische en zelfs fascistische stroming als reactie op de negatieve kanten. Snelle, maar extreme oplossingen die veiligheid en nabijheid suggereren. Als traditionele politieke partijen blijven volhouden dat de EU vooral een marktproject is, en economische vrijheid het middel tegen onze maatschappelijke kwalen, zullen kiezers daar niet voor warmlopen.</p>
<p>Alleen als Europa een veilig thuis voor hen kan zijn, zullen kiezers terugkeren naar het midden. Minder markt, een minder stringent begrotingsbeleid, en een economie ingebed in en ten dienste van de samenleving. Dat vereist een andere economische agenda, waarin Europa kiest voor veiligheid en sociale waarden in plaats van marktgedreven doelen.</p>
<p>Europa staat nu voor de uitdaging om een minder technocratische agenda op te stellen, gericht op een gedeeld maatschappelijk belang en ruimte voor lokale verbondenheid. ‘Brussel’ als dubbele beweging: wel voor de gemeenschappelijke belangen, maar vooral ook de borging van een economie ingebed in lokale sociale belangen.</p>
<p>Het is een uitdaging waar Hongaren alles vanaf weten.</p>
</div>
</div>
</div>
</div>


Om extreemrechts te remmen moet Europa meer zijn dan een marktproject

<p>Alle aandacht ging afgelopen week naar het illusie-akkoord van de formerende partijen. ‘Wij slaan een nieuwe weg in,’ zo staat er te lezen op de eerste pagina.</p>
<p>Goed idee, want een andere richting is hard nodig. In diezelfde week lieten de statistieken namelijk zien dat het Nederlandse economische model begint te kraken. Zo kromp de Nederlandse economie in het eerste kwartaal. We zitten in een opeenvolging van kwakkelkwartalen, eens te meer het bewijs dat aanhoudende economische groei de komende jaren een illusie is. Vergrijzing, stagnerende productiviteitsgroei en hogere energiekosten zorgen ervoor dat het Nederlandse verdienmodel onder druk staat. In een groei-afhankelijk economisch systeem is dat een probleem.</p>
<p>Een andere publicatie van het CBS onderstreepte het failliet van het Nederlandse economische model ook nog maar eens. ‘Brede welvaart nu gaat steeds meer ten koste van latere generaties,’ zo kopte het CBS. Niet geheel verrassend komt het CBS tot de conclusie dat de natuur het in Nederland moeilijk heeft, dat ons verdienmodel gebaseerd is op het verstouwen en verhandelen van grote hoeveelheden grondstoffen en dat de robuustheid van onze overheidsdiensten steeds meer te wensen overlaat. Ook laat het CBS zien dat we het, in weerwil van wat veel mensen denken, op dit moment gemiddeld genomen hartstikke goed hebben. Inkomens in Nederland zijn relatief hoog en bijna iedereen heeft een baan. Maar gemiddelden vertellen niet het hele verhaal. Het percentage mensen dat onder de (Europese) armoedegrens leeft neemt gestaag toe, evenals het aantal mensen met problematische schulden en zonder dak boven hun hoofd.</p>
<blockquote><p>Als we er in zouden slagen minder bang te zijn voor die toekomst, kunnen we inzetten op een verbouwing van de economische structuur, die innovatief, toekomstgericht en robuust is.</p></blockquote>
<p>De oplossing voor deze uitdaging is in ieder geval niet in het ‘hoofdlijnenakkoord’ te vinden. Dat staat vol met groene-groeigeleuter: de niet-gefundeerde gedachte dat we onze economie kunnen verduurzamen terwijl we ondertussen alles ongeveer hetzelfde kunnen blijven doen. Het is zelfs de overdrive van deze misperceptie: niet alleen wordt het ecomodernisme volledig omarmd, er wordt ook nog volop ingezet op alles wat het huidige Nederlandse verdienmodel zo onhoudbaar maakt: ruim baan voor megastallen en vervuilende industrie. Tegelijkertijd wordt, als een ranzig toefje op de taart, ditzelfde model dat Nederland een van de winnaars van globalisering en handel heeft gemaakt, de nek omgedraaid door ons helemaal af te keren van internationale verplichtingen en verantwoordelijkheden. Het is een regressief nostalgische, doodlopende weg die wordt ingeslagen met beleid dat godsonmogelijk is.</p>
<p>Ik geloof dat de zin uit het hoofdlijnenakkoord over die nieuwe weg de enige was die ik helemaal kan omarmen. Maar dan wel een echt nieuwe weg.</p>
<p>Als we er bijvoorbeeld in zouden slagen minder bang te zijn voor die toekomst, kunnen we inzetten op een verbouwing van de economische structuur, die innovatief, toekomstgericht en robuust is. Als we wat minder bang zijn voor gevestigde belangen, dan faseren we ons energie-en dier-intensieve, extractieve economische model uit en investeren we in dat waar Nederland ook altijd erg goed in is: innovatie, handel en kennis. Als we echt snappen wat een toekomstgerichte economie vraagt, bouwen we een agenda waarin vooruitgang niet afhangt van meer groei, maar van een beter leven voor iedereen. En als we echt zelfvertrouwen hebben en trots zijn op ons land, nemen we die verantwoordelijkheid en lopen we internationaal voorop. Dat is de nieuwe weg die we moeten gaan.</p>
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
<p>Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer.</p>
</div>


De ‘nieuwe weg’ van de formerende partijen loopt dood

<p>“<em>Het is niet door de goedheid van de slager, de bakker of de brouwer dat we ons avondeten kunnen kopen. Het is hun eigenbelang.</em>” Dit citaat van Adam Smith wordt gezien als de basis van het idee dat je eigen kompas volgen ook voor de samenleving het beste is. Dat eigenbelang leidt tot maatschappelijke welvaart vormt de basis van onze neoliberale meritocratie: we zijn verantwoordelijk voor ons eigen succes en onze eigen pech. Economen zien dit als een motor voor vooruitgang, maar die interpretatie van Smith’s woorden gaat voorbij aan een essentieel element: het collectieve belang.</p>
<p>Hoewel eigenbelang innovatie en welvaart kan stimuleren, toont de realiteit aan dat louter zelfzucht kannibaliseert op het collectief. Binnen groepen kan eigenbelang de algehele welvaart van de groep zeker stimuleren, maar op maatschappelijk niveau is altruïsme essentieel voor het behoud van collectieve goederen zoals sociale voorzieningen en natuurlijke hulpbronnen. De mensheid onderscheidt zich van andere soorten door ons grotere vermogen tot samenwerking en altruïsme, een succesfactor die we lijken te vergeten in het huidige tijdperk van grote problemen zoals de ecologische crises en toenemende ongelijkheid die een consequentie zijn van doorgeslagen najagen van eigenbelang.</p>
<blockquote><p>Door al onze acties – van stemmen tot consumeren, van werken tot belasting betalen – kunnen we helpen de grote problemen op te lossen.</p></blockquote>
<p>De reflex die we steeds hebben als we deze problemen op willen lossen, is door zelf een baan met ambitie te zoeken of de eigen leefstijl aan te passen. Een fundamentele fout. Het woord zegt eigenlijk al genoeg: samenleving. Dat doe je dus niet alleen, maar ook in netwerken, gemeenschappen, clubs en met geestverwanten. Als individu zijn we zelf slechts de kleinste eenheid van de economische structuur, ingebed in sociale netwerken en met als basis de natuur. In tal van rollen – als vader of moeder, kind, burger, buurtgenoot, werknemer, ondernemer, consument, werknemer, kiezer – kunnen we anderen beïnvloeden door onze keuze.</p>
<p>De vraag die we onszelf daarom altijd moeten stellen is niet alleen of we individueel het juiste doen, maar ook of we collectief bijdragen aan het welzijn van onze gemeenschappen en de planeet. Dat is geen morele plicht, of vooruit, morele ambitie, maar een noodzaak. Een noodzaak om waar mogelijk, bij te dragen aan het collectief en collectieve normen. Kunnen we, in verschillende rollen, met grote en kleine bijdragen de sociale normen veranderen tot er een kritische massa ontstaat die een nieuw normaal creëert – een sociaal kantelpunt?</p>
<p>Dit vereist dat we ons eigenbelang af en toe opzij zetten, vooral zij die de middelen hebben om dat te doen. Door al onze acties – van stemmen tot consumeren, van werken tot belasting betalen – kunnen we helpen de grote problemen op te lossen. Elk individu speelt hierin een rol en zal dus ook moeten accepteren dat hij of zij af en toe moet inschikken. Een samenleving die alleen maar uit eigenwijze ikjes bestaat zal op den duur teloorgaan.</p>
<p>Samenwerking en altruïsme zijn niet nobel. Ze zijn simpelweg essentieel voor ons voortbestaan.</p>
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
<p>Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer.</p>
</div>


Met alleen ikjes komen we er niet

<p>Er was deze week verbazing alom over een orang-oetan die zijn <a href="https://www.theguardian.com/science/article/2024/may/02/orangutan-seen-treating-wound-with-medicinal-herb-in-first-for-wild-animals-max-planck-institute-sumatra">wond behandelde met geneeskrachtige bladeren</a>. Goh, dat lijkt wel mensengedrag. En vorige maand, tijdens een bijeenkomst aan de New York University, hebben vooraanstaande <a href="https://www.theguardian.com/books/article/2024/may/04/should-plants-be-given-rights-what-new-botanical-breakthroughs-could-mean">biologen en filosofen verklaard dat</a> er ‘een realistische mogelijkheid’ bestaat dat insecten, schaaldieren en vissen bewustzijn ervaren. Diverse studies hebben de afgelopen decennia laten zien dat dierlijk leven, en wellicht ook planten, bewustzijn hebben.</p>
<p>Hoe serieus nemen wij deze studies? Want het lijkt voor ons mensen telkens weer een verrassing te zijn dat wij niet de enige soort zijn met bewustzijn en gevoelens. Wij denken nog steeds dat de natuurlijke omgeving er vooral is om onze behoeften te bevredigen als input voor onze economie. En daarom gaan wij vooral heel instrumenteel met onze leefomgeving om.</p>
<p>Maar stel dat we wel zouden gaan geven om het lot van levende wezens met bewustzijn, zoals we dat wel doen voor onze huisdieren. Dat zou behoorlijk grote gevolgen hebben voor hoe we welvaart definiëren. Het lijkt me dan glashelder dat we de financiële winst van de industriële veehouderij niet alleen moeten corrigeren voor de milieuvervuiling – zoals stikstofuitstoot en methaan – die ermee gepaard gaat, maar ook voor het leed dat we de 3.723.000 koeien, 10.471.000 varkens, 86.942.000 kippen, 662.000 schapen en 561.000 geiten in Nederland aandoen door ze op te hokken, vet te mesten en te slachten.</p>
<blockquote><p>Onze beschaving heeft nog niet eens het niveau bereikt dat iedereen van onze eigen soort dezelfde rechten heeft, laat staan voor dieren met hetzelfde DNA.</p></blockquote>
<p>De kiloknallers zijn niets anders dan de uitverkoop van het gevoelsleven van dieren. Inmiddels willen de meeste consumenten best wel wat extra betalen voor een iets minder slechte behandeling van hun varkenslapje. Dat is echter nog steeds heel ver verwijderd van een goede behandeling. En het is al helemaal niet genoeg om te compenseren voor zowel dierenleed als milieuvervuiling. Ons ‘recht’ op een betaalbaar stukje vlees blijft daarmee veel zwaarder wegen dan dierenwelzijn en een schoon milieu.</p>
<p>Daarom is er veel meer nodig dan de goedwillendheid van consumenten. Het zou niet raar zijn om dierenwelzijn te behandelen als een <a href="https://www-sciencedirect-com.eur.idm.oclc.org/science/article/pii/S0921800923002884">publiek goed</a>. Ofwel, als iets dat waarde op zichzelf heeft en dat daarom moet worden beschermd. Dus niet de schade omrekenen in een prijs. Want als je dat gaat doen, is er altijd wel iemand die bereid is de prijs te betalen en tóch niet dierenwelzijn respecteert. Niet alles wat natuur is, staat ten dienste staat van ons. We moeten ons dus realiseren dat er een groot deel is waar we gewoon van af moeten. Strengere regels, minder dieren en al helemaal minder export. Wat voor mensen geldt, in ieder geval in theorie, zou ook voor dieren moeten gelden (zeker voor die met bewustzijn): er zijn geen ‘minderwaardige soorten’.</p>
<p>Maar ja, we weten allemaal dat de praktijk van alledag een andere is. Want onze beschaving heeft eigenlijk nog niet eens het niveau bereikt dat iedereen van onze eigen soort dezelfde rechten heeft, laat staan voor dieren met hetzelfde DNA, en nog minder voor wezens met een iets ander DNA. Dat is nog een heel lange weg in het menselijk bewustzijn.</p>
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
<p>Hans Stegeman is een nieuwe columnist bij Vrij Nederland. En er gaat nog veel meer veranderen. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer.</p>
</div>


Het gevoelsleven van een kiloknaller

<p>We worden om de oren geslagen met rapporten over het klimaat. Over hoe goed het gaat met opwekking en gebruik van duurzame energie, bijvoorbeeld. Nederland van achterblijver naar koploper! Maar tegelijkertijd doen hogeropgeleiden, die zich wel het meest druk maken over klimaatverandering, eigenlijk nauwelijks hun best. Volgens het <a href="https://www.pbl.nl/system/files/document/2024-04/pbl-2024-trajectverkenning-klimaatneutraal-2050-5093.pdf">Planbureau voor de Leefomgeving</a> is dat ook niet noodzakelijk, we kunnen die klimaatdoelstellingen ook halen zonder gedragsverandering, als we maar echt ons best doen. Deze sussende boodschap lijkt echter moeilijk te rijmen met de alarmerende rapporten die wijzen op de snelle opwarming van de aarde en de desastreuze gevolgen die nu al merkbaar zijn.</p>
<div class="info-box">
<h5>vrij nederland vernieuwt</h5>
<p>Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad vernieuwen en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">We vertellen je graag meer!</a></p>
</div>
<p>Voor een gemiddelde burger, die geen tijd en zin heeft om die rapporten tot op de komma te lezen, is het makkelijk te verdwalen in al dat nieuws. Kunnen we nu rustig gaan slapen of moeten we aan de bak?</p>
<p>Het probleem zit hem in de aannames. Het PBL-rapport is qua onderzoek dan wel degelijk, maar de aannames en conclusies zijn te bizar voor woorden. Op de eerste pagina valt te lezen dat structuurwijzigingen in de industrie of ingrijpende veranderingen in onze consumptie en leefstijl niet aan de orde zijn in dit rapport. Alsof je tegen de brandweer zegt dat ze een brandend gebouw moeten blussen, maar de jerrycans met benzine die nog niet in de fik zijn gevlogen wel moet laten staan. Dat maakt blussen inderdaad wel mogelijk, maar ook zeer ‘uitdagend’.</p>
<blockquote><p>Hoe langer we de ongemakkelijke waarheid verstoppen in verkeerde aannames, hoe groter het uiteindelijke probleem.</p></blockquote>
<p>Ik vind dit een probleem. Dit soort analyses, gebaseerd op beperkende aannames, voedt wensdenken. Dit wensdenken leidt tot onderschatting van risico’s en overschatting van het idee dat we de klimaatproblemen wel krijgen opgelost. In mijn optiek is dit hét recept voor inactie. Goed nieuws voor diegenen die niet willen veranderen en/of veel te verliezen hebben.</p>
<p>Hetzelfde geldt voor rapporten die wijzen op de daling van de CO2-uitstoot terwijl de economie doorgroeit en dat ook als bewijs zien dat technologie alles oplost. Ze vergeten erbij te vermelden dat die daling niet snel genoeg gaat om het Akkoord van Parijs te halen en dat de hele energietransitie tot nu toe niets anders is dan een energieadditie: alle hernieuwbare energie op de wereld heeft tot dusver zeker niet geleid tot een lager gebruik van fossiele energie, maar dient alleen om aan de gestegen vraag naar energie te voldoen.</p>
<p>Ik roep het nog maar een keer heel hard: we zitten niet alleen in een klimaatcrisis, maar ook in een ecosysteemcrisis. De enige oplossing die hout snijdt is een radicale verandering van ons economisch systeem. Dus inclusief gedragsverandering, inclusief het saneren van bedrijven die meer maatschappelijke waarde vernietigen dan toevoegen.</p>
<p>Dat is niet makkelijk en ook niet leuk. Het is complex, chaotisch, confronterend en ontnuchterend. Maar hoe langer we de ongemakkelijke waarheid verstoppen in verkeerde aannames, hoe groter het uiteindelijke probleem. En uiteraard hoe nóg moeilijker de oplossing. Eer we er erg in hebben, is de appel niet alleen zuur, maar ook rot.</p>
