Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd

Interview
Op de rode loper wil hij nog wel eens verschijnen in een smoking, maar dan wel vaak met een scheefzittend strikje. De rest van de tijd is zijn vaste outfit: jeans en een T-shirt. En het grijze drie-dagen-baardje. En zijn haar door de war.
&#8216;Ik heb geen computer, nee. Ik gebruik nooit e-mail,&#8217; vertelt Luc Besson ter vervolmaking van zijn imago. &#8216;Als regisseur wil ik me voeden met het leven. Stel, ik krijg een e-mail van een medewerker: &#8220;Je meeting is vrijdagmiddag.&#8221; Wat leer ik daarvan? Niks. Maar als die medewerker langskomt om dat te vertellen, dan zie ik bijvoorbeeld dat ze haar haren heeft laten knippen. Dat zeg ik dan. Dan vertelt ze dat haar verkering uit is en dat ze het daarom geknipt heeft. Dat doen vrouwen, hun haar laten knippen na een relatiebreuk. Ik leer daar zoveel meer van, van dat soort ontmoetingen. Ik heb dat nodig. Een e-mail geeft me informatie, maar het leven leert me iets.&#8217;
De tegenwerping dat een webloos leven alleen maar een luxe is die hij zich kan veroorloven dankzij een staf die is uitgerust met iPhones, computers en e-mail, laat hem lachen.
&#8216;Misschien heb je gelijk. Maar ik schrijf mijn scripts ook allemaal met de hand. Ik heb van die kleine vieze boekjes, met stukjes papier.&#8217;
Luc Besson (52) geldt al sinds jaar en dag als de meest &#8216;Hollywoodachtige&#8217; regisseur en filmmaker in het hedendaagse Frankrijk. Hij produceert geen ellenlange Franse dialogen of filosofische bespiegelingen, maar scènes van woeste auto-achter­volgingen en schietpartijen. Hij maakt actiefilms voor een groot publiek (zoals de Taxi- en de Transporter-series) en richtte zijn eigen productie- en distributiebedrijf EuropaCorp op. Dat is &#8211; Hollywood! &#8211; ook nog aan de beurs genoteerd. &#8216;Films maken is ook gewoon een industrietak,&#8217; zei hij er zelf ooit over tot grote ergernis van veel van zijn Franse collega&#8217;s.
Mijn honden
&#8216;Ik ben niet beïnvloed door Franse regisseurs. Wie grote invloed op mij hebben, zijn mijn moeder, mijn honden, de bomen buiten en mijn kinderen. Het leven is mijn inspiratiebron. Ik hoor wel eens jonge regisseurs zeggen: &#8220;Ken je Bullet nog? Zo wil ik het ook doen.&#8221; Maar Bullet is al gemaakt! Ga iets nieuws doen! En als je dat niet kan, zoek dan ander werk. Picasso schilderde een neus op de plaats van een oor. Dat was een schandaal. Iedereen zei: &#8220;Hoe kan dat?&#8221; Nou, dat kan hij omdat hij een fucking artist is. Dat is ons werk: neuzen schilderen waar oren zitten.&#8217;
In zijn nieuwste film speelt ex-Bondgirl Michelle Yeoh de Birmese verzetsheld Aung San Suu Kyi. Yeoh kon zelf een bezoek brengen aan Suu Kyi, Besson maakte illegaal opnames in het land. De rest van de film werd opgenomen in Thailand.
&#8216;We zijn met drie teams clandestien naar Birma gegaan om te filmen: één uit Bangkok, één uit India en ik uit Parijs. We zaten allemaal in verschillende hotels, hadden geen contact met elkaar. Van tevoren hadden we Rangoon in kaart gebracht en verdeeld: de één moest dit filmen, de ander dat. Het voelde als een geheime commandoactie. Ik ging zelf als toerist, met een bloemetjeshemd en een 5D-camera. Een militair verkleed als gids begeleidde me. Ik liep dan de hele tijd rond te kijken, als een echte Fransman: &#8220;Ooh, mooi dat daar, kan ik een foto maken?&#8221; Die gids wist niet dat ik met die camera filmde.&#8217;
Het resultaat is een film over het leven van een vrouw, maar dit keer geen gewelddadige, zoals eerdere films van Besson: Nikita met Anne Parillaud, Léon met de nog jonge Natalie Portman of Jeanne d&#8217;Arc met Milla Jovovich.&#8217;Aung San Suu Kyi is ook enorm goed bewapend!&#8217; zegt Besson. &#8216;Ze heeft het sterkste wapen in handen dat bestaat: liefde. In de pers wordt ze wel de stalen orchidee genoemd. Alsof ze hard is. Maar dat is onze westerse manier van denken: wij denken dat je heel sterk moet zijn om zoiets als wat zij heeft meegemaakt te overleven. Maar sterk zijn is niet genoeg. De liefde voor haar land én de liefde van haar vader, haar man, haar kinderen: dat heeft haar er door geholpen. Ik wilde te weten komen hoe ze is geworden wie ze is. Wat drijft haar? En de kwaliteit van de liefde die haar man haar gaf, is essentieel. Daarom is The Lady óók een love story geworden.&#8217;Besson noemt The Lady een zwaar project, door de lange voorbereiding en het filmen in Thailand. &#8216;Ik heb twee jaar aan de film gewerkt! Dus mijn volgende film wordt absoluut iets in een lichter genre. Grappiger ook.&#8217;

Frank Renout

‘Ik wilde weten wat haar drijft’

Reconstructie / Lévy en Sarkozy
Het is donderdag 10 maart als Nicolas Sarkozy op de trappen verschijnt van zijn presidentiële paleis, het Élysée in Parijs. Hij schudt de handen van een delegatie van de Nationale Overgangsraad, &#8216;het&#8217; verzet in Libië. De raad vertelt aan de pers wat er zojuist is besproken. Frankrijk heeft het verzet erkend als wettige vertegenwoordiger van het Libische volk. En Sarkozy vindt dat luchtaanvallen moeten worden uitgevoerd op Libië om de bevolking te beschermen. Het is een diplomatieke doorbraak waarmee de Franse president al zijn internationale partners overrompelt. En het is een doorbraak die vooral op het conto kan worden geschreven van één man: een filosoof die aanwezig was bij het overleg op het Élysée en daarna níét op de trap verscheen met president en verzet, maar stilletjes vertrok via een zijpoort van het presidentieel paleis. Bernard-Henri Lévy was de stille kracht achter Nicolas Sarkozy&#8217;s vuurpijldiplomatie.
Een ontmoeting regelen
Het is zondag 27 februari als de filosoof zijn koffers pakt om te vertrekken naar oorlogsgebied: Libië. Hij belt nog even met de president. &#8216;Ik ga naar Libië. Als ik interessante mensen tegenkom, mag ik je dan bellen?&#8217; De president is enthousiast. &#8216;Natuurlijk, doe maar.&#8217;
De twee kennen elkaar al vele jaren. De linkse filosoof heeft door zijn prominente status toegang tot het Élysée en er is ook een &#8216;familieband&#8217;: Lévy&#8217;s dochter had een relatie met filosoof Raphael Enthoven, die daarna een relatie kreeg met Carla Bruni, de huidige echtgenote van de president.
Oorlogsgebied is geen onontgonnen terrein voor Bernard-Henri Lévy. Hij trok eerder naar onder meer Bosnië en Afghanistan. Dat hij het bij de verslaglegging van die reizen soms niet al te nauw nam met de feiten (zie VN 20 feb. 2010, www.vn.nl), doet weinig af aan de oprechtheid van zijn beweegredenen.
Maandag 28 februari vertrekt Lévy naar Libië. &#8216;In Tobruk is een groep opstandelingen op een pick-up geklommen en schiet met een kalasjnikov in de lucht,&#8217; schrijft hij in een van zijn &#8216;bloc-notes&#8217; die verschijnen in weekblad Le Point. Tobruk is de eerste bestemming. Hij neemt er &#8211; als vanouds gekleed in een elegant zwart pak en een hagelwit overhemd &#8211; poolshoogte op de puinhopen.
Lévy, in Frankrijk doorgaans aangeduid als &#8216;BHL&#8217;, reist door naar Benghazi, waar hij wordt ontvangen door het verzet, de Nationale Overgangsraad. De filosoof maakt tegenover de opstandelingen geen geheim van zijn bedoelingen: &#8216;Ik heb contact met Nicolas Sarkozy. Ik hoor niet bij zijn politieke partij, maar ik kan wel proberen een ontmoeting te regelen.&#8217;
Maar hij wil meer dan alleen een rendez-vous. &#8216;Mustapha Abdeljalil ontvangt ons in een villa aan zee,&#8217; schrijft hij over zijn afspraak in Benghazi met de leider van het verzet. Abdeljalil heeft een boodschap: &#8216;Zeg tegen meneer Sarkozy dat Khadaffi geen recht meer heeft mijn volk te vertegenwoordigen. De enige legitieme vertegenwoordiger zit hier.&#8217;
Hij laat Lévy de oprichtingspapieren van het verzet zien. Lévy krijgt uitgelegd dat comités in de stad zijn opgericht, voor bijvoorbeeld de gezondheidszorg en het schoonhouden van Benghazi. De filosoof is onder de indruk. &#8216;Ik zie dertig platgebrande politieposten. Maar verder zijn nergens gebouwen belaagd of beroofd. Dit is een revolutie zonder vandalisme.&#8217;
Tegelijk krijgt de Fransman een boodschap mee van de vele mensen in nood die hij ontmoet. &#8216;Schakel de bases uit van waaruit we worden gebombardeerd door de regering,&#8217; verwoordt een opstandeling het algehele gevoel.
BHL is aangedaan en pakt zijn meegebrachte Thuraya-satelliettelefoon. &#8216;Uit onmacht over zoveel wanhoop bel ik de president.&#8217; Hij beschrijft wat hij zag en legt uit wat hij wil. Frankrijk moet het verzet steunen, is de boodschap. &#8216;Sarkozy heeft meteen de juiste reflex en antwoordt dat hij het verzet zal ontvangen én zal erkennen.&#8217;
Nog diezelfde nacht krijgt de filosoof een sms op zijn mobiele telefoon van Sarkozy&#8217;s diplomatiek adviseur Jean-David Levitte: of hij de namen van de aangekondigde gasten vast kan doorgeven.
Rechtvaardige oorlog
Zondag 6 maart publiceert Lévy een groot artikel in de zondagskrant Le Journal du Dimanche. &#8216;Wat kunnen we doen ter ondersteuning van de Libische revolutie?&#8217;, vraagt hij daarin, om zelf puntsgewijs het antwoord te geven: een vliegverbod voor het Libische leger, gerichte luchtaanvallen op Libische militaire doelen en het uitschakelen van de militaire communicatiesystemen van het bewind-Khadaffi.
Maandag 7 maart is BHL terug in Parijs, waar hij opnieuw het Élysée bezoekt. Hij bespreekt met Sarkozy en diens rechterhand Levitte een plan dat opvallend veel gelijkenis vertoont met de ideeën die hij een dag eerder in Le Journal du Dimanche ontvouwde.
Weer drie dagen later speelt het scenario zich af dat de filosoof al in Benghazi had geschreven: de Franse president ontvangt en erkent het verzet en laat weten voorstander van luchtaanvallen te zijn. Persbureau AFP verspreidt het nieuws, Bernard-Henri Lévy geeft op de Franse radio de details: drie militaire vliegvelden moeten worden aangevallen.
&#8216;Wat is een rechtvaardige oorlog?&#8217;, vraagt de filosoof zich af in zijn &#8216;bloc-notes&#8217;. &#8216;Een rechtvaardige oorlog is een oorlog waarmee je een oorlog tegen burgers beëindigt. Het is geen oorlog waarbij je op een politieke woestijn een democratie laat neerdalen, zoals in Irak gebeurde, maar een oorlog die bevrijders helpt bevrijders te zijn, oftewel: de Libiërs helpt Libië te bevrijden.&#8217;

De filosoof die de Libiërs hielp

Interview / Het idee van Stéphane Hessel
Stéphane Hessel (Berlijn, 1917) komt de trap aflopen van zijn appartement in Parijs. De afspraak zou bij hem thuis zijn, maar hij heeft zijn jas aan. &#8216;Kom, we gaan naar het café,&#8217; zegt hij. &#8216;Ik ben al weken thuis interviews aan het geven en mijn vrouw heeft er genoeg van. Zij moet steeds in de slaapkamer zitten.&#8217;
Hessel publiceerde een paar maanden geleden Indignez-vous! (&#8216;Wees verontwaardigd!&#8217;), een pamflet van veertien pagina&#8217;s dat uitgroeide tot een bestseller.
Het is een aanklacht tegen de huidige kapitalistische maatschappij, tegen het ik-tijdperk en tegen de almacht van het geld.
En het pamflet is duidelijk: topsalarissen van bankiers moeten worden aangepakt. Migranten moeten worden geholpen in plaats van de grens worden overgezet. Extreme armoede moet verdwijnen en het milieu verdient hogere prioriteit. Maar Hessel roept vooral op tot verzet. Wie ontevreden is, moet in actie komen. Of het nou is voor het behoud van de pensioenen of voor de rechten van Palestijnen: ga de barricades op, aldus Hessel.
Het pamflet is een enorme hit. Inmiddels zijn bijna één miljoen exemplaren verkocht en staan vertalingen in het Engels, Duits en Spaans op stapel.
&#8216;Ik was vorig jaar zomer op een bijeenkomst van oud-verzetsstrijders en sprak daar over het programma dat we als verzet in 1944 schreven, en over de fundamentele waarden die daar in stonden. Uitgeefster Sylvie Crossman was daar ook. Ze wilde iets met me afspreken. Ze is naar Parijs gekomen, we hebben drie uur zitten praten en hebben samen deze tekst geschreven. En zij was degene die de titel verzon, &#8220;Wees verontwaardigd!&#8221;. Ze is een uitgeefster hè, zij weet goed wat verkoopt.&#8217;
Buchenwald
Inderdaad, de Fransen smullen ervan. De naam en faam van de auteur is daar mede debet aan.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog vertrok hij naar Londen om zich aan te sluiten bij het Franse verzet onder leiding van generaal de Gaulle. In 1944 reisde hij illegaal naar Frankrijk, maar na enkele maanden werd hij opgepakt door de Gestapo en overgebracht naar Buchenwald. Hij ontsnapte, werd opgepakt en naar een werkkamp gebracht, ontsnapte opnieuw en ontkwam naar Parijs.
Na de oorlog werd Hessel diplomaat. Parijs stationeerde hem bij de Verenigde Naties en hij schreef mee aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, met onder anderen Eleanor Roosevelt.
Het verzetsprogramma uit 1944 en die mensenrechtenverklaring uit 1948 vormen feitelijk de basis voor Hessels huidige bestseller. Zijn oproep: kom opnieuw in verzet!
Is dat nodig, anno 2011?
&#8216;Ik maak me zorgen over de onverschilligheid en moedeloosheid van jongeren. Je hebt jongeren die zeggen: &#8220;Ik kan toch niets veranderen&#8221; en je hebt er die zeggen: &#8220;Ik heb wel iets gedaan, maar het helpt toch niet.&#8221; Dat vind ik onacceptabel. Want een volwaardig mens ben je pas als je betrokken bent. Jean-Paul Sartre zei: wees betrokken. Ik zeg: wees verontwaardigd, wat op hetzelfde neerkomt. Betrokken zijn begint met verontwaardiging.&#8217;
Uw oproep is gebaseerd op ideeën die ruim zestig jaar geleden werden opgeschreven. Had u het succes van uw boek verwacht?
&#8216;Ik had wel gedacht dat het veel mensen in Europa zou interesseren. Overal zijn mensen ontevreden over hun regering. En uit naam van die VN-verklaring en dat verzetsprogramma zeg ik: u moet zich niet neerleggen bij wat de regering doet, u moet verontwaardigd zijn. En niet alleen over president Sarkozy, maar ook over meneer Berlusconi, meneer Cameron en mevrouw Merkel.&#8217;
Het programma van het verzet in 1944 ging onder meer over collaboratie. Maar mensen maken zich nu zorgen over hun werk, over hun inkomen. Zijn de maatschappelijke problemen niet diverser en ook diffuser geworden?
&#8216;Natuurlijk zijn de problemen van nu niet meer dezelfde als die van 1944 en 1948. Maar het recht op sociale zekerheid, op werk, op onderwijs, op een fatsoenlijk inkomen, het recht op migratie ook: dat zijn fundamentele mensenrechten. Als je het hebt over armoede en rijkdom, over sociale rechtvaardigheid, dat komt allemaal terug in de Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948. Die roept overheden op de rechten en vrijheden van hun bevolking te garanderen. Als zulke fundamentele waarden geweld wordt aangedaan, dan moet je je daartegen verzetten.&#8217;
Persoonlijk verzet Hessel zich al jaren tegen het Israëlisch beleid tegenover de Palestijnen. Hij bezocht Hamasvertegenwoordigers en bepleitte een boycot van Israëlische producten. In Frankrijk leverde hem dat &#8211; zelfs als zoon van een Joodse vader &#8211; het stempel antisemiet op.
&#8216;Ik voel me verbonden met Israël, mijn vader is joods. Maar Israël maakt het verschrikkelijk moeilijk om vrede te bereiken. Vrede is alleen mogelijk met twee staten, een Israëlische én een Palestijnse. Over dat Israëlische beleid mag je boos worden.&#8217;
In Tunesië lijkt de bevolking uw advies voor verzet goed te hebben opgevolgd…
&#8216;Haha. Die grap is al gemaakt ja, dat ze mijn boekje hadden gelezen en toen in opstand kwamen. Maar het is wel een mooi voorbeeld van wat ik bedoel. De mensen vonden het onacceptabel hoe ze geregeerd werden, en ze kwamen grotendeels zonder geweld in opstand. Dat is een mooi voorbeeld van wat in de eenentwintigste eeuw niet alleen in Noord-Afrika maar ook in Europa zou kunnen gebeuren. Er is geen reden waarom vakbonden en jongeren hier niet dezelfde druk kunnen uitoefenen op hun regeringen. Ik wil onze regeringen niet vergelijken met die van Ben Ali, maar ze doen ook dingen die niet best zijn, zoals het wegjagen van Roma in Frankrijk, de aanpak van immigranten in Italië, het financiële beleid in Duitsland: daar moeten we boos over worden en ons met kracht tegen verzetten.&#8217;
We moeten dus niet alleen verontwaardigd zijn maar ons ook verzetten?
&#8216;Dat is een beetje hetzelfde. De essentie is: je bent niet tevreden over hoe je wordt geregeerd, je wilt dat er iets verandert. Burgers moeten zich afvragen: &#8220;Word ik goed geregeerd? En zo nee: wat doe ik eraan?&#8221;&#8216;
In uw boek lijkt het wel eens alsof u verzet an sich al belangrijk genoeg vindt. U schrijft letterlijk: &#8216;Jongeren, kijk om je heen, er zijn altijd wel onderwerpen te vinden om je over te verontwaardigen. Zoek en vind!&#8217;
&#8216;Er zijn fundamentele waarden en als die geweld aan worden gedaan, dan moet je daar boos over worden. Mensen die verontwaardigd zijn uit naam van waarden die ik niet onderschrijf, daar ben ik het natuurlijk niet mee eens. Maar zelfs die mensen heb ik nog hoger zitten dan mensen die onverschillig zijn of moedeloos.&#8217;

‘Wees verontwaardigd!’

Interview Larry Clark
Larry Clark wijst naar de muur. &#8216;Kijk, dat is haar portret, dat is mijn moeder.&#8217; Er hangt een serie zwart-wit foto&#8217;s, genomen in de jaren vijftig en zestig door zijn moeder die beroepsfotografe was. &#8216;Ze is een paar jaar geleden overleden, maar droomde er altijd van haar werk nog eens in een museum te zien.&#8217;
Clark loopt verder langs de muur.
&#8216;Dit is de hond van m&#8217;n moeder. Snappy.&#8217; Een witte poedel poseert bij een kerstboom met een rode muts op zijn kop.
&#8216;En dat ben ik met m&#8217;n twee zussen.&#8217; Op een zwart-wit fotootje zitten drie kleine kinderen geknield te bidden aan de rand van een bed.
Het is de &#8216;zachte&#8217; kant van de tentoonstelling van Larry Clark die de komende maanden te zien is in het Gemeentemuseum voor Moderne Kunst in Parijs. &#8216;Het is de eerste keer dat er een echt overzicht te zien is van mijn werk van de afgelopen 48 jaar.&#8217;
Clark (67) had een ongelukkige jeugd, was als tiener een fervent drugsgebruiker maar droeg bijna altijd &#8211; ook spuitend en high &#8211; een fotocamera bij zich.
In 1971 brak hij door met zijn fotoboek Tulsa, vol met Amerikaanse jongeren, drugs, seks en wapens. In 1995 maakt hij de film Kids met jongeren, heroïne, geweld en expliciete seks &#8211; waarna hij ervan werd beschuldigd kinderporno te maken. De film Ken Park (2002) gaat over tieners en ontluikende seksualiteit &#8211; wat tot een algeheel vertoonverbod in Australië leidde.
&#8216;Al mijn werk gaat eigenlijk over kleine groepen mensen die de samenleving niet kent&#8217;, vertelt hij, staand voor de Tulsa-foto&#8217;s. Jongens en meisjes, bloot en halfbloot, in de weer met elkaar, met pistolen en injectienaalden. &#8216;Als ik deze kids niet zou fotograferen zou niemand ze kennen. Ik wil laten zien wat je normaal gesproken nooit te zien krijgt.&#8217;
Clark vertelt er graag over. Want de afgelopen weken ging het debat helemaal niet over zijn werk, maar over het toegangsverbod voor jongeren. De gemeente Parijs besloot tieners onder de 18 te weren van de expositie, uit vrees voor klachten. Clark was er boos over en pleitte in de Franse pers juist voor een toegangsverbod voor volwassenen.
&#8216;Tieners begrijpen juist precies waar mijn kunst over gaat. Ze zien hun eigen leven!&#8217;
Groepsverkrachtingen
Hij loopt naar een zaal waar een zwartwitfilm van hem wordt vertoond. &#8216;Deze beelden zijn nog nooit eerder te zien geweest. Het is materiaal uit 1969, maar ik was die film helemaal vergeten. Hij lag nog ergens in de kast.&#8217;
Op het scherm komen jongens en meisjes voorbij, verwikkeld in onhandige tienerseks. Een magere jongen zit op de bedrand en steekt een naald in zijn arm terwijl het meisje naast hem zich uitkleedt. Haar buik wordt zichtbaar, ze is zwanger.
&#8216;Het is alsof al m&#8217;n oude vrienden die nu dood zijn, met deze beelden weer tot leven komen,&#8217; zegt Clark.
Een aparte zaal is gewijd aan de fotoserie &#8216;Los Angeles 2003-2006&#8217;. Clark moest in de Amerikaanse stad een fotoserie maken met zijn &#8216;model&#8217; Tiffany Limos voor het tijdschrift Rebel. Hij stuitte op een groepje jongens uit de wijk South Central.
&#8216;Er wonen daar alleen maar latino&#8217;s en zwarten, je hebt er groepsverkrachtingen en als je niet oppast word je gewoon op straat doodgeschoten. Ik heb Tiffany met die jongens een paar dagen gefotografeerd. Toen zeiden die jongens: mag een vriend van ons ook meedoen? Dat was Jonathan Velazquez. Een van de Franse dames van Rebel die met ons mee was, zei: &#8220;Wauw, hij is zó mooi.&#8221; Ik zag meteen dat hij heel fotogeniek was.&#8217;
Velazquez werd een van de hoofdpersonen van de fotoserie. Op een serie beelden poseert de tiener frontaal naakt. &#8216;Toen Rebel uiteindelijk verscheen ben ik naar de jongens teruggegaan en heb ik ze allemaal een exemplaar gegeven en ook hun ouders ontmoet. Ik dacht toen: ik wil een film met ze maken. In L.A. heb ik ze toen ruim een jaar lang elke zaterdag meegenomen naar plaatsen waar ze konden skaten. In die tijd vertelden ze me over hun leven. Ik gaf ze wat te eten en bracht ze daarna weer thuis. Dat werd de film Wassup Rockers. Weet je, die jongens zijn heel arm, hebben niks. Ze leven in een verschrikkelijk gevaarlijke buurt en zijn toch enorm gelukkig. Ze houden van het leven, ze genieten er elke dag van. En dat is het tegenovergestelde van mijn eigen jeugd.&#8217;
Clark wandelt naar een volgende zaal. In een vitrine hangen foto&#8217;s van naakte, halfnaakte en vrijende tieners. Maar er hangt ook een krantenknipsel met Barack Obama. &#8216;Deze collage heb ik twee maanden geleden gemaakt. Ik wilde geen retrospectief met alleen maar oud werk, alsof ik ben gestopt. Ik stop nog niet, ik blijf kunst maken tot ik in mijn graf lig.&#8217;
Achter het glas hangt ook een enorme foto van de schaamstreek van een vrouw. Onder haar zwarte schaamhaar, duidelijk zichtbaar, zijn vijf letters getatoeëerd: &#8216;Larry.&#8217;

‘Ik laat zien wat je nooit te zien krijgt’

Kunst / Takashi Murakami
Takashi Murakami bindt zijn haar in een knotje en gaat op de grond zitten in de Salon du Souper du Roi, in het paleis van Versailles. Hij neemt de kleermakerszit aan en draait zijn handen in de meditatiehouding: op zijn knieën en met zijn handpalmen naar boven gericht. De fotograaf meet het licht en zoekt met zijn camera de beste positie. Murakami lacht vriendelijk. Hij heeft de tijd. Als de fotograaf hem zo wil portretteren, dan gebeurt het zo.
&#8216;Ik omring me altijd met intelligente mensen en die brengen me dan op goede ideeën,&#8217; zegt hij even later lachend. &#8216;De meeste kunstenaars hebben grote ego&#8217;s. Als iemand anders dan met een idee komt, zeggen ze: nee, nee, nee. Maar ik zeg bijna altijd: ja, ja, ja. Als ik aanbiedingen krijg, dan bedenk ik altijd wat diegene van míj wil. Ik stel de hele tijd vragen.&#8217;
In 2008 nam Château de Versailles contact op met de Japanner. Jeff Koons was dat jaar de eerste bekende hedendaagse kunstenaar die in het paleis exposeerde en Fransman Xavier Veilhan stond voor 2009 geprogrammeerd. Murakami moest de ster van 2010 worden.
&#8216;Ik begreep al snel dat ze mangacultuur en mijn beeldhouwwerken wilden. Mijn Japanse kunst moest een schok veroorzaken door het hier tentoon te stellen in Versailles. Het was de tijd van de crash op de kunstmarkt, maar we zijn gewoon begonnen en hebben ook speciale nieuwe werken gemaakt.&#8217;
En u luistert naar wat ze hier van u willen?
&#8216;Ik werkte samen met Laurent Le Bon (de conservator en directeur van het Centre Pompidou in Metz, FR). Een heel intelligente man ook! Hij koos de zalen waar mijn kunst kwam te staan. Hij heeft me wel uitgelegd wat zijn ideeën daarover waren, maar die ben ik vergeten, hahaha. Het kwam erop neer dat hij het contrast wilde laten zien tussen mijn werk en het paleis.&#8217;
Twee van uw omstreden werken staan er niet: My Lonesome Comboy, dat een naakte man voorstelt die zijn ontsnappende sperma als een lasso rondzwaait, en Hiropon, een naakte vrouw met buitenproportionele borsten waaruit moedermelk spuit.
&#8216;Daar heb ik zelf voor gekozen. Ik wilde ze hier niet tentoonstellen. In Versailles loopt veel gewoon publiek, ook kinderen. Toen Hiropon vorig jaar te zien was in Tate Modern in Londen leidde dat al tot een enorme controverse. Zelfs daar!&#8217;
Hij grinnikt en wijst naar een videoscherm waar zijn nieuwe animatiefilm Six Hearts Princess wordt vertoond. &#8216;Daar zit heel veel erotiek in verstopt, erotiek zoals die in Japanse animatiecultuur zit. Dat is een beetje de truc die ik hier toepas. De kinderen zien een filmpje, met dansende meisjes, maar er gaat veel seksualiteit achter schuil.&#8217;
Kinderen lijken een rode draad die door de tentoonstelling in het paleis loopt. Kaikai &#038; Kiki zijn kleine kinderfiguren van glasvezel, in wit en roze. De klassieke Salle des Gardes du Roi lijkt plotseling op een kinderkamer met het tapijt dat Murakami er voor maakte, vol met felgekleurde bloemen die allemaal een lachend gezichtje hebben.
&#8216;Mijn werk ziet er altijd leuk en vrolijk uit. Je ziet vaak die lachende gezichtjes terug. Maar daarachter gaat een wrede wereld schuil. De werkelijkheid is eigenlijk ondraaglijk. En dat wil ik ook op kinderen overbrengen.&#8217;
Dubbelzinnigheid komt vaker bij u terug.
&#8216;Ik ben gek op die film van Stanley Kubrick, Barry Lyndon. Ken je die? Dat is zo&#8217;n superverhaal. Die man werkt zich omhoog in de sociale hiërarchie en verliest daarna weer alles in zijn leven. Zo is het in het echte leven ook. Kijk om je heen, Lodewijk XIV is alles kwijtgeraakt maar dit paleis staat er nog helemaal.&#8217;
Murakami staat bekend als een kunstenaar die werelden samenbrengt. Japanse cultuur vloeit bij hem over in de westerse consumptiemaatschappij. The Simple Things, te zien in Versailles, is een groot manga-achtig hoofd met open mond waarin onder meer een flesje Heinz tomatenketchup en een Pepsi-blikje staan &#8211; ingelegd met diamantjes. Murakami maakte het samen met de Amerikaanse hiphop-producer Pharrell Williams. Hij exposeerde in alle grote musea ter wereld, maar hij maakte ook een exclusieve serie handtassen voor Louis Vuitton en opberghoesjes voor mobiele telefoons. &#8216;Het samenbrengen van twee culturen is heel moeilijk. In Japan is er een zegswijze dat je ziek wordt als je twee dingen eet die niet samen gaan. Dat wilde ik natuurlijk niet. Maar ik wilde wel een combinatie creëren die je niet snel wegkauwt, die je aan het denken zet als je het doorslikt. Elk land heeft z&#8217;n eigen smaken. Dus mijn eten smaakt misschien vreemd in Versailles, maar je herinnert je de smaak wel. Na een tijdje ga je het lekker vinden.&#8217;
Murakami beperkt zichzelf niet tot één smaak, zowel wat betreft de gebruikte technieken als het eindresultaat: in het paleis zijn een tapijt, een video, lampen, een schilderij en glasvezel te zien &#8211; allemaal het werk van de tweehonderd werknemers tellende BV Murakami.
&#8216;Het publiek zit niet meer te wachten op één simpel product, op één evenement. De tv-tijd is voorbij. Door internet is alles zó veranderd: spellen die mensen daarop spelen zijn zoveel complexer en intelligenter geworden. Beeldend kunstenaars moeten hun boodschap daarom ook op meer én op intelligentere manieren overbrengen. Voor ons is expressie veel ingewikkelder geworden dan voor schrijvers.&#8217;
Protesten
Twee actiecomités zijn opgericht door omwonenden om Château de Versailles te behoeden voor de ontheiliging door ontaarde kunst. Er zijn zo&#8217;n tienduizend handtekeningen verzameld tegen de expositie en er werd een demonstratie georganiseerd.
Op de uitnodiging daarvoor werd de deelnemers gevraagd hun zelfgemaakte &#8216;moderne kunst&#8217; mee te nemen: &#8216;Een doek beschilderd met de staart van uw kat of een toiletpot op een boodschappenwagentje.&#8217;
In de comités zit een aantal mensen dat zich ook al roerde toen Jeff Koons in 2008 in het kasteel van Versailles te gast was. Een officiële klacht wegens &#8216;pornografie&#8217; werd toen door de rechter afgewezen.
Dit keer richtten de actiecomités zich vooral op de media. &#8216;Bezoekers van het Paleis van Versailles kopen een kaartje om de kamers van de koning te zien en worden daarna gedwongen naar moderne kunst te kijken,&#8217; klaagde actievoerster Anne Auger.
&#8216;Wij zijn helemaal niet tegen moderne kunst,&#8217; nuanceerde Anne Braissié van &#8216;Red het Paleis van Versailles&#8217; in een interview. &#8216;Maar we zijn wel tegen kunstenaars die zich gedragen als een kind en poep- en pieskunst maken.&#8217;

‘Ik zeg bijna altijd: ja, ja, ja’

Interview Bettina Rheims
&#8216;Iedereen heeft het altijd maar over het pornografische gehalte van mijn foto&#8217;s. Maar dat interesseert me helemaal niet. Daar gaan we het toch niet twee uur over hebben, hè?&#8217;
Bettina Rheims is licht geïrriteerd. Ze zit in de Bibliothèque nationale de France in Parijs, te midden van haar nieuwe foto&#8217;s: frontaal en suggestief naakt. En de vraag ging over de grens tussen kunst en pornografie.
&#8216;Pornografie en sensualiteit zijn twee heel verschillende dingen,&#8217; zegt Rheims. &#8216;Bij pornografie gaat het om een uitwisseling tussen twee mensen, om de seksuele daad. Geld speelt daarbij een rol. Ik betaal nooit mensen om ze te fotograferen. Kijk, in mijn werk gaat het vaak over seksualiteit, natuurlijk. Dat is bij veel kunstenaars zo. Is het kunst? Ik ben niet degene die beoordeelt of ik kunst maak of niet, dat interesseert me ook niet. Mijn foto&#8217;s hangen in musea dus er is in elk geval een aantal mensen dat het kunst vindt.&#8217;
Genoeg over porno. Ze wil nu praten over haar nieuwste project: Rose, c&#8217;est Paris.
&#8216;De hoofdpersoon in dit verhaal is een jonge vrouw in Parijs die op zoek is naar haar vermiste tweelingzus,&#8217; vat Rheims samen. &#8216;Tijdens die zoektocht is ze als een Alice in Wonderland. Ze kijkt achter spiegels, verkleedt zich, wordt andere personages. Ze komt in een bevreemdende wereld terecht.&#8217;
Rheims werkte opnieuw samen met haar vaste artistieke partner Serge Bramly, die ook haar voormalige levenspartner is en de vader van haar zoon. Samen schreven ze het verhaal, zij nam de foto&#8217;s, hij maakte van dezelfde scènes filmopnames.
&#8216;Serge dacht dat mensen het verhaal niet zouden begrijpen met alleen de foto&#8217;s. Mij maakt dat niet uit. Ik ben eraan gewend dat mensen mijn verhalen niet begrijpen.&#8217;
Op de vaak surrealistische beelden wordt impliciet en expliciet verwezen naar Marcel Duchamp en diens humor en luchtigheid. Op één foto zit een half ontblote Mona Lisa in een rijdende metro in Parijs die schalks de lens van Rheims in kijkt. Maar Rose, c&#8217;est Paris heeft ook een duistere kant, met mysterie en misdaad. Dat is Rheims&#8217; eerbetoon aan Fantômas: de hoofdrolspeler in de bijna honderd jaar oude boeken van Pierre Souvestre en Marcel Allain. Fantômas was een crimineel én een meester in zijn vak: de verpersoonlijking van het kwaad.
Vrouwen, naakt en sensualiteit staan &#8211; net als in eerdere projecten van Rheims &#8211; centraal.
Waarom komen die drie thema&#8217;s altijd terug?
&#8216;Het zijn niet drie thema&#8217;s, ze vormen één thema. Vrouwen zijn altijd al mijn onderwerp geweest. Ik heb ze gefotografeerd vanaf het begin van mijn carrière, zo&#8217;n dertig jaar geleden. Toen ik begon had ik een piepkleine studio in mijn appartement, die ik had ingericht als een stripteaseruimte. Ik ontmoette vrouwen en die vroeg ik dan om zich uit te kleden terwijl ik ze fotografeerde.&#8217;
En uw vrouwen zijn altijd mooi.
&#8216;Altijd, ja. Ik houd van schoonheid. Zij is een gift van God, ik bewonder haar.&#8217;
En waarom zijn de vrouwen naakt?
&#8216;Naaktheid op zichzelf interesseert me niet. Ik vind het veel belangrijker dat een vrouw zich blootgeeft dan dat ze zich uitkleedt. Ik wil de vrouwen naakt tonen, wat niet altijd wil zeggen dat ze uitgekleed zijn. Bij mijn eerdere project Chambre Close ontmoette ik vrouwen op straat en die nam ik mee naar hotelkamers met bloemetjesbehang. Daar vroeg ik ze zich uit te kleden. Daar ging het echt om het naakt, om de seks. Maar in mijn meeste andere projecten ging het niet om expliciet naakt.
Ik zoek spanning. Mijn foto&#8217;s hebben altijd iets spannends in zich, het is nooit relaxed, cool of sympathiek. Als mensen zich uitkleden, helpt dat om die spanning erin te krijgen. En tegelijkertijd onthult het uitkleden ook wie die mensen écht zijn. Mensen kleden zich niet zomaar op een bepaalde manier. Kleren zijn sociale codes waarmee ze iets over zichzelf vertellen. Maar als ze mijn universum binnenkomen dan laten ze die codes achter zich, dan worden ze een deel van míjn fantasieën, van mijn universum.&#8217;
Rheims (1952) werd min of meer bij toeval fotografe. Als 14-jarige rebelse tiener stopte ze met school en liep een soort stage in de donkere kamer van een fotograaf van weekblad Paris Match. Ze trouwde, verhuisde naar de Verenigde Staten en werd daar op 18-jarige leeftijd fotomodel. Het huwelijk werd geen succes en voor het modellenwerk was ze niet knap genoeg, vertelde ze eens. &#8216;Ik was te klein en mijn neus was niet recht.&#8217;
Terug in Parijs leerde ze Bramly kennen, die haar ertoe aanzette de fotografie op te pakken. Ze begon met stripteaseartiesten en acrobaten, waarmee ze in 1981 exposeerde in het Centre Pompidou. Chambre Close zorgde begin jaren negentig voor de doorbraak. De hoogst sensuele foto&#8217;s van vrouwen in hotelkamers, vergezeld van teksten van Serge Bramly, werden een internationale bestseller.
Eind jaren negentig was het I.N.R.I., een eigentijdse en fotografische bijbelvertelling, waarmee Rheims en Bramly opnieuw de aandacht op zich vestigden. De als Jezus gekruisigde vrouw op de cover viel niet overal in goede aarde. Christenen vroegen om een verschijningsverbod voor het boek, Rheims en Bramly werden met de dood bedreigd. Inmiddels was de Française ook een geliefd society-fotografe. Madonna en Claudia Schiffer stonden voor haar camera. De voormalige president Jacques Chirac vroeg haar om zijn officiële staatsieportret te maken.
Tussendoor waren er bedrijven als Chanel en Lancôme die bij haar aanklopten. De Russische miljardair, bankier en uitgever Sergey Rodionov vroeg Rheims om een licht sadomasochistisch seksfotoboek met zijn vrouw Olga te maken.
U hebt wel eens gezegd dat u het interessanter vindt dat vrouwen zich voor u wíllen uitkleden dan dat ze zich uitkleden. Is macht belangrijk?
&#8216;Het gaat niet om macht. Het gaat om vertrouwen. Als mensen voor mij willen poseren, weten ze dat ze me kunnen vertrouwen. Het is een spel. Soms een gevaarlijk spel. Het is niet altijd makkelijk om met mij te werken, er zijn wel eens spanningen, conflicten. Maar meestal vinden ze het erg leuk.&#8217;
Waarom denkt u zelf dat uw werk zo succesvol is?
&#8216;Mijn werk is heel complex en ingewikkeld, maar kan ook eenvoudig bekeken en beoordeeld worden. Je kunt er door geraakt of opgewonden worden zonder intellectuele of artistieke referenties. In die zin maak ik populaire kunst. Kunst is tegenwoordig heel gecompliceerd. Het wordt besproken door kunstenaars zelf en zit vol referenties naar andere kunstenaars en codes. Het is een heel klein in zichzelf gekeerd wereldje. Mensen begrijpen dat niet, moderne kunst is steeds moeilijker te begrijpen.&#8217;
U werkt nu dertig jaar als fotografe en hebt vaak het publiek gechoqueerd. Maar tegenwoordig zijn seks en naakt alomtegenwoordig, van internet tot R&#038;B-clips. Is uw werk daardoor veranderd?
&#8216;De beeldcultuur van tegenwoordig beïnvloedt me niet. Ik kijk geen televisie en heb ook geen internet. Ik ken die hele virtuele wereld niet. In essentie, als ik naar mijn eerste foto&#8217;s kijk, nou nee, dan is er weinig veranderd.&#8217;
Rose, c&#8217;est Paris gaat, met uw eigen stad Parijs als onderwerp, meer over uzelf dan eerdere projecten, toch?
&#8216;Misschien. Op de foto&#8217;s staan ook vrienden van me, mijn zoon heeft voor het eerst geposeerd. Mijn werk gaat natuurlijk altijd op een bepaalde manier ook over mezelf. Deze keer iets meer dan anders.&#8217;
Bewust?
&#8216;Wat denk je?&#8217;
Ik zou denken van wel. Maar waarom?
&#8216;Op een moment in je leven kom je in een stadium dat je de droom die je had min of meer hebt bereikt, zoiets. Je hebt leren leven met jezelf, je leeft in vrede met jezelf. Want als je jong bent, is het oorlog. Overal: in jezelf, met de buitenwereld. Die oorlog komt een keer tot rust. Dan is er een moment van, tsja, verzoening. De hoofdpersoon in Rose, c&#8217;est Paris zoekt haar zus, maar aan het eind van die tocht langs onwaarschijnlijke plaatsen en ontmoetingen vol verbeelding kijkt ze in de spiegel, ziet zichzelf en begrijpt het. Ze was niet op zoek naar een ander, maar naar zichzelf. Voilà, duidelijker kan ik niet zijn, toch?&#8217;
Bettina Rheims en Serge Bramly, ‘Rose, c’est Paris’. Tot 11 juli in Bibliothèque nationale de France, 3-5 Rue Vivienne, www.bnf.fr

‘Naaktheid zelf interesseert me niet’

<div class="wpg-element paragraph">
Bernard-Henri Lévy ligt weer onder vuur. In een nieuw boek beroept de Franse filosoof zich op een niet bestaande collega.
In 2008 wilde Bernard-Henri Lévy hoogstpersoonlijk pools-hoogte nemen in Georgië &#8211; zoals hij eerder deed in Bosnië en in Afghanistan. Hij reisde naar Gori, de stad die kort daarvoor door de Russische luchtmacht was gebombardeerd, en sprak er met gewonden en met inwoners. &#8216;Ze hebben de stad platgebrand en leeggeplunderd. Ze hebben er een spookstad van gemaakt,&#8217; scheef Lévy in een verslag van zijn reis in dagblad Le Monde. Hij had het over branden, explosies en de geur van lijken.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Maar drie dagen na de publicatie verklaarden zijn reisgenoten dat ze helemaal niet in Gori waren geweest; ze waren aan de rand van de stad tegengehouden.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Een briljante grap Het was niet de eerste keer dat Bernard-Henri Lévy (61) een uitglijder maakte. In boeken en interviews heeft hij het een aantal keren doen voorkomen alsof hij in 1981 een ontmoeting in Afghanistan had met verzetsleider Achmed Sjah Massoud. Maar dat was verzonnen, onthulden betrokkenen. En nu, anno 2010, is het weer raak. Dit keer schreef de filosoof over een verzonnen filosoof.
Lévy publiceerde begin deze maand twee nieuwe boeken. Het zwaargewicht (Pièces d&#8217;identité) telt maar liefst 1320 pagina&#8217;s en is een bundeling van eerder verschenen artikelen, lezingen en analyses. Het andere boek (De la guerre en philosophie) is een bespiegeling op de filosofie en op zijn eigen werkwijze. In dat laatste werk opent BHL, zoals hij in Frankrijk vaak wordt genoemd, de aanval op de Duitse filosoof Immanuel Kant. Ter ondersteuning van zijn argumenten verwijst hij naar een boek van zijn Franse collega-filosoof Jean-Baptiste Botul. Die zou tijdens filosofische bijeenkomsten kort na de Tweede Wereldoorlog in Paraguay onomstotelijk hebben aangetoond dat Kant niet deugde. Schrijft Lévy.
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; Lévy is rijk, machtig en ijdel. 
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Helaas. Jean-Baptiste Botul bestaat niet. Hij is het alter ego van de Franse journalist Frédéric Pagès, die onder meer schrijft voor het satirische weekblad Le Canard Enchaîné. Pagès publiceerde onder de naam van Botul het boek Het seksleven van Immanuel Kant. Daarin wordt hilarisch beschreven hoe de Duitser zou hebben geworsteld met het beteugelen van zijn ongekende masturbatiedriften. In Le Canard Enchaîné schrijft Pagès wekelijks het fictieve en veel gelezen dagboek van presidentsvrouw Carla Bruni.
Lévy gaf zijn fout toe en nam het &#8216;sportief&#8217; op. &#8216;Een briljante grap&#8217;, noemde hij het. &#8216;Chapeau voor deze verzonnen Kant die echter is dan de echte Kant en wiens portret, of het nou geschreven is door Botul of Pagès, naadloos aansluit bij mijn eigen opvattingen over Kant.&#8217;
En daarmee stond de flamboyante filosoof opnieuw even in het centrum van de belangstelling van cultuurminnend Frankrijk.
Rijk, machtig en ijdel Bernard-Henri Lévy ontpopte zich in de jaren zeventig tot voorman van &#8216;de nieuwe filosofen&#8217;. Die keerden zich af van het marxisme en verzetten zich tegen totalitaire ideologieën en elke vorm van autoritaire machtsuitoefening. En wat vooral nieuw was: hun gebruik van de media. De nieuwe filosofen roerden zich niet alleen op papier, maar ook op televisie en in populaire bladen &#8211; tot Playboy aan toe. Lévy was nieuw, sexy, flamboyant en hij kon zijn ideeën goed verwoorden. Zijn La Barbarie à visage humain, waarin hij in één keer afrekent met het fascisme, het stalinisme en het marxisme, werd een wereldwijde bestseller in 1977. Naarmate er echter meer boeken van hem verschenen, zwol de kritiek aan. Historicus Pierre Vidal-Naquet verweet hem een serie feitelijke fouten, socioloog Raymond Aron beschuldigde hem ervan nogal eenzijdig de Franse geschiedenis en het antisemitisme te beschrijven.
In de jaren negentig manifesteerde Lévy zich bij herhaling als geëngageerde intellectueel-schrijver-journalist. Hij reisde naar Bosnië, koos zonder voorbehoud partij voor de moslims die vastzaten in het belegerde Sarajevo en groeide uit tot spreekbuis van toenmalig president Izetbegovic. Hij publiceerde een manifest tegen de etnische zuiveringen in Kosovo en maakte in 1998 verslagen van zijn reizen in het door geweld verscheurde Algerije.
Enkele jaren geleden verscheen van hem American Vertigo: een boek over zijn langdurige reizen door de Verenigde Staten. Nogal wat critici noemden het een aaneenrijging van clichés over de VS. Het is zijn bijna megalomane mengeling van activiteiten die Lévy voor velen ongrijpbaar maakt. &#8216;Hij is een filosoof zonder leerstoel, hij doet aan politiek zonder te zijn gekozen, hij schrijft reportages maar is geen journalist en hij bedrijft diplomatie zonder diplomatiek paspoort,&#8217; vatte dagblad Le Figaro het samen. Lévy is rijk, machtig en ijdel. Zijn vermogen wordt geschat op tientallen tot tweehonderd miljoen euro &#8211; een nalatenschap van zijn vader, die een succesvol ondernemer was. Hij heeft vrienden in de politiek (links en rechts), in het zakenleven én bij de media, waardoor hij in Frankrijk nogal eens kritiekloos wordt ondervraagd of geportretteerd.
Crazy Horse Saloon De intellectueel gaat er prat op altijd in fraai zwart colbert te verschijnen met daaronder een smetteloos wit overhemd dat minimaal drie knoopjes openstaat. Zijn echtgenote Arielle Dombasle (51), een soort Franse Marijke Helwegen met wie hij in 1993 trouwde, is actrice en zangeres, en trad enkele jaren geleden nog halfnaakt op in de fameuze Crazy Horse Saloon in Parijs. De discrete Fransen kunnen er maar moeilijk mee omgaan en onder vakgenoten is Lévy een buitenbeentje.
Lévy is een man die ergernis opwekt. &#8216;Zijn ego heeft zijn intelligentie aangetast,&#8217; zei Mariane Pearl, de weduwe van Wall Street Journal-journalist Daniel Pearl die in 2002 werd onthoofd in Pakistan en over wie Lévy een thrillerachtige page turner schreef. Anderen zijn juist vergevingsgezind. Canard-journalist Frédéric Pagès, oftewel &#8216;filosoof&#8217; Jean-Baptiste Botul: &#8216;Het is nooit bewezen dat Botul niet heeft bestaan, dus het is ook niet uitgesloten dat de geschiedenis ooit het gelijk zal aantonen van Bernard-Henri Lévy.&#8217;
De filosoof maalt niet om critici of cynici. Hij laat het van zich afglijden, geeft fouten ruiterlijk toe en gaat onvermoeid verder met het opvoeren van de BHL-show, die maar één regisseur kent: Bernard-Henri Lévy zelf.
</div>

De flamboyant, Bernard-Henri Lévy

Interview Christian Boltanski
Christian Boltanski draagt een dikke zwarte jas als hij het Grand Palais binnenloopt.
De kraag van die jas staat omhoog, Boltanski&#8217;s oren gaan erachter schuil. Zijn handen houdt hij verstopt in zijn mouwen. Het is namelijk ijskoud in het meer dan honderd jaar oude neoklassieke monument met zijn halfronde dak van glas en staal.
&#8216;Dat heb ik expres gedaan, die kou,&#8217; vertelt Boltanski. &#8216;En ook het harde geluid.&#8217;
Uit speakers langs tientallen meters hoge gevels klinkt onophoudelijk gebrom. Alsof je in een fabriek staat. &#8216;Zo wilde ik het hebben. De bezoeker moet ín mijn kunstwerk staan, niet ervoor.&#8217;
De Fransman vergeleek zijn installatie met &#8216;De hel van Dante&#8217;. En niet alleen vanwege de kou en het harde gebrom. Het is vooral de macabere uitstalling van gebruikte kleren die de tentoonstelling tot een bevreemdende ervaring maakt. De enorme hal, tweehonderd meter lang, vijftig meter breed, ligt bezaaid met broeken, jassen en truien. Netjes geordend in negenenzestig vierkante vlakken. En in het midden van de hal ligt een enorme stoffen piramide. &#8216;Dat is nog eens ruim dertig ton aan kledingstukken, meer dan tien meter hoog,&#8217; vertelt Boltanski.
Een rode grijper hangt erboven aan een kraan, zakt naar beneden en neemt een hap uit de berg kledingstukken. Het geheel wordt zo&#8217;n dertig meter naar boven getakeld, waarna de grijper opengaat en alle kleren naar beneden dwarrelen, terug op de berg.
&#8216;De grijpkraan symboliseert het lot, een soort hand van God die neemt en weer weggooit.&#8217;
Er wordt in Franse media al gesproken over een nieuw Shoah-monument, gezien uw familieachtergrond.
&#8216;Nee, nee. Die vierkante vlakken op de grond, vol met kledingstukken, zijn voor mij een beetje de vluchtelingenkampen in Afrika. En de kleren die uit de kraan vallen, doen me denken aan 11 september. Ik heb gebruikte kleren altijd geassocieerd met dode lichamen, dus wat je hier ziet, zijn heel veel dode lichamen. Iedereen mag in die berg kleren natuurlijk zien wat hij of zij wil. De een denkt aan de Shoah, de ander aan de aardbeving in Haïti. Zo&#8217;n natuurramp als in Haïti is echt de hand van God. Waarom roert de aarde zich, waarom worden mensen bedolven onder hun eigen huizen? Er is geen verklaring.&#8217;
Is dat het lot, de hand van God, of iets daar tussen in?
&#8216;Er is ongetwijfeld iets hogers dat over ons leven gaat, maar het trekt zich niets van ons aan. Zoals wanneer je zelf buiten loopt en op een mier stapt. Je hebt niks tegen die mier, maar je hebt hem wel platgetrapt. Niemand heeft iets tegen de arme mensen op Haïti en toch kregen ze die aardbeving. Er is geen verklaring voor.&#8217;
Boltanski werd in 1944 geboren. Zijn jeugd was er een van angst &#8211; voor verraad en voor de dood. Tijdens de oorlog hield zijn joodse vader zich bijna twee jaar verstopt onder de vloer van hun appartement in Parijs. Zijn katholieke moeder vertelde de mensen dat ze was gescheiden en dat haar man was vertrokken. Na de oorlog moesten Christian en zijn twee broers jarenlang bij hun ouders op de kamer slapen. Hij mocht niet naar school en zette pas na zijn achttiende voor het eerst alleen, zonder begeleiding, een voet buiten de deur.
&#8216;Als mensen zeggen dat deze tentoonstelling ze aan de Shoah doet denken, kan dat. Iedereen ziet er in wat ze willen zien. Maar ik zie de Shoah er niet in,&#8217; is het enige dat Boltanski er &#8211; kortaf &#8211; over wil zeggen.
Als tiener begon hij met schilderen, maar al snel daarna sloeg de verzamelwoede toe. Hij begon foto&#8217;s, kleren en namen van mensen te vergaren. Als herinneringen, aan zijn eigen jeugd en die van anderen. Om het verleden levend te houden en de dood op afstand.
In 1969 schreef hij zijn eerste boek: Onderzoek en presentatie van alles wat er over is van mijn jeugd. Hij maakte etalages met gevonden en zelfgemaakte voorwerpen. Zijn internationale doorbraak kwam op de Documenta in Kassel in 1972, waar hij gevonden foto&#8217;s inlijstte en ophing aan een muur, als was het een familiegeschiedenis.
Een van zijn jongste verzamelprojecten betreft hartslagen. Boltanski maakt opnamen van het geluid van de hartslag van mensen. &#8216;Ik heb er nu al zo&#8217;n 35.000. Ik heb opnamen gemaakt in Zweden, Korea, Duitsland, in alle uithoeken van de wereld. Maar ik wil er nog veel meer.&#8217; In het Grand Palais kunnen de bezoekers in een kamer een nummertje trekken, waarna een dame in een witte doktersjas ze meeneemt. Je krijgt een soort microfoon/stethoscoop in je hand gedrukt die je tegen je borst moet houden, waarna op een computer een opname van de hartslag wordt gemaakt.
En dat wordt ook een verzameling, een kunstwerk?
&#8216;Het wordt een grote bibliotheek van hartkloppingen die wordt gevestigd op het eiland Teshima in een meer in Japan. Ik heb het gebouw zelf ontworpen, in juli gaat het open. Mensen kunnen er dan naartoe en vragen naar de hartslag van meneer zus of mevrouw zo. Een technicus laat dan de digitale opname horen van het gevraagde hart. Dat wordt een permanente tentoonstelling. Maar op een dag zijn de meeste harten die je daar hoort natuurlijk van mensen die al dood zijn. Dat boeit me.&#8217;
In zijn eerstvolgende kunstwerk staat Boltanski zelf centraal, in een soort uit de hand gelopen weddenschap. Hij laat zich vanaf eind deze maand vierentwintig uur per dag filmen in zijn atelier aan de rand van Parijs. De beelden worden real time geprojecteerd in een grot in Tasmanië. &#8216;Dat zal doorgaan tot mijn dood. Je kunt me daar oud zien worden.&#8217;
Degene die dit &#8216;kunstwerk&#8217; heeft gekocht, is de eigenaar van de grot: een miljardair die zijn fortuin vergaarde met gokken. Met Boltanski sprak hij een principebedrag af voor de aankoop van de videobeelden, maar de betaling is per maand. Als een lijfrente, zegt de kunstenaar.
Waarom deze financiële constructie?
&#8216;Over acht jaar heeft deze miljardair in principe de hele afgesproken som betaald. Als ik eerder doodga, is hij voordelig uit. Daar gokt hij op. Maar als ik nog langer dan acht jaar leef, wordt het duur voor hem. Dus ik ben benieuwd of ik de duivel kan verslaan.&#8217;
Voor Boltanski is het geen spel, geen weddenschap, maar een logisch verlengstuk van zijn werk als kunstenaar tot nu toe. Het is het tarten van het noodlot, het uitdagen van de dood.
Bij uw eerdere exposities stonden vaak de levens, de vergankelijkheid ervan en de dood van anderen centraal. Is nu, met die Big Brother-achtige projectie van uw laatste levensjaren, uw eigen leven en dood aan de beurt voor een plaats in uw werk als kunstenaar?
&#8216;Het is een parabel, zoals alles wat ik doe. Mijn werk bestaat uit vragen stellen en emoties veroorzaken. Ik stel de vragen, maar geef geen antwoorden. Iedereen ziet in mijn werk wat hij erin ziet, op basis van zijn eigen ervaringen.&#8217;
Boltanski glimlacht, met pretoogjes. &#8216;Met mijn installaties en tentoonstellingen wil ik mezelf en anderen in leven houden, en tegelijk weet ik dat dat onmogelijk is. Je kunt niets in leven houden. Ik heb onlangs een pratende klok geïnstalleerd in de crypte van de kathedraal van Salzburg. Die zegt steeds hardop hoe laat het is. Wat ik maar wil zeggen: de mens kan doen wat hij of zij wil, maar vechten tegen de tijd is onmogelijk. Jij zit hier nu al een tijd met mij te praten, maar je eigen dood komt intussen steeds dichter bij.&#8217;
Monumenta, Parijs
Het Franse ministerie van Cultuur nodigt jaarlijks een kunstenaar uit om naar eigen inzicht het Grand Palais in te richten met een speciaal voor de gelegenheid gemaakt kunstwerk. &#8216;Monumenta&#8217; heet deze jaarlijkse serie tentoonstellingen.
In 2007 was de Duitse Anselm Kiefer als eerste aan de beurt, in 2008 reisde de Amerikaan Richard Serra af naar Parijs. Christian Boltanski (1944) is nu aan zet als eerste Fransman. Op zijn uitdrukkelijke verzoek werd zijn tentoonstelling opgeschoven naar de winter. Het bezoeken ervan moest een heftige ervaring zijn, koud en confronterend.
Personnes van Christian Boltanski is tot 21 februari in het Grand Palais, Parijs (www.monumenta.com). Een tweede, kleiner deel van de tentoonstelling is tot 28 maart in het MAC/VAL, het museum voor hedendaagse kunst in de Parijse voorstad Vitry-sur-Seine. Daar staat het leven ná de dood centraal (www.macval.fr). Tussen de musea rijden gratis bussen.