Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

<div class="wpg-element paragraph">
Radio in Rwanda
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
 ‘Iedereen is opgestaan om de kakkerlakken te vermoorden,’ klonkt het twintig jaar geleden op Radio Télévision Libre des Mille Collines (RTLM). De genocide in Rwanda, die begon op 7 april 1994, dient vaak als schoolvoorbeeld van de invloed van haatmedia. Genocidaires zouden hun misdaden met een radio in de ene en een machette in de andere hand hebben gepleegd. Het semi-private RTLM was het beruchtst. Na de genocide werd de radiozender verboden, het Rwanda-tribunaal in Arusha veroordeelde drie RTLM-kopstukken tot zware gevangenisstraffen. Uit angst voor hernieuwd haatzaaien werden private media tien jaar lang verboden. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vandaag de dag is Rwanda nog altijd een radioland. Waar je ook rondloopt – tussen de blinkend nieuwe hoogbouw in Kigali of op het platteland – altijd en overal waait er wel een flard van een radiouitzending langs. Geschat wordt dat slechts 3 procent van de bevolking een televisie bezit, maar toegang tot de ether – met een transistorradio of mobieltje – heeft iedereen inmiddels. De radiosoap Musekeweya, uitgezonden op Radio 1 van Rwanda, bereikt dan ook honderdduizenden luisteraars. ‘Radio is direct, bereikt altijd en overal een heleboel mensen,’ zegt scriptschrijver Charles Rukundo. ‘Het is nog altijd hét medium om de bevolking te informeren en te onderwijzen.’ Om nieuwe geweldsuitbarstingen te voorkomen, riep de Nederlandse organisatie Radio La Benevolencija tien jaar geleden de radiosoap Musekeweya, ‘Nieuwe dageraad’, in het leven. Op dezelfde frequentie van waaruit hate speeches opzweepten tot moorden, zendt Musekeweya nu een boodschap van verzoening uit. Op het eerste gezicht klinkt het programma als een doodnormale soap, vol intriges, helden, schurken en romances, gesitueerd in twee rivaliserende dorpen: Bumanzi en Muhumuro, gelegen op twee tegenover elkaar liggende heuvels. Maar er is een verschil: de soap moet de luisteraars niet alleen vermaken, maar vooral bijbrengen hoe geweld ontstaat en hoe het kan worden voorkomen. Ook al is het inmiddels twintig jaar geleden dat de genocide plaatsvond, toch is dat geen overbodige luxe, zegt scriptschrijver André Musegara. ‘Verzoening en gedragsverandering zijn een heel lang proces. Bovendien, nergens ter wereld bestaat een perfecte samenleving.’ Rwanda lijkt de perfectie anders wel na te streven. Verzoening, veiligheid en vooruitgang zijn de kernwoorden van de regering onder president Paul Kagame. In 2000 werd het ‘Vision 2020’-programma gelanceerd, met als doel het land in twintig jaar tijd te transformeren tot een verenigd, democratisch middeninkomensland. Wie in Kigali rondloopt, ziet de vooruitgang ervan afspatten: de eenvoudige huisjes en ongeplaveide rode wegen maken in razend tempo plaats voor fonkelende nieuwbouw, villawijken, splinternieuwe infrastructuur en shopping malls. Anders dan in veel andere Oost-Afrikaanse steden is het er veilig. Ook het arme platteland wordt meegenomen in de vaart der volkeren. Voor 1 pond per jaar heeft iedereen een gezondheidsverzekering, het onderwijs is gratis en het ‘One Cow per Poor Family’ helpt de allerarmsten hun kwaliteit van leven te verbeteren. De 7 procent economische groei sinds tien jaar oogst internationale lof. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Een kwestie van het hart </h3>
Maar wie in Rwanda rondloopt, bekruipt tegelijkertijd het gevoel dat er iets niet klopt. Het is té mooi, té rustig, té geordend. De Rwandezen zijn op hun hoede, kritische vragen worden met stilzwijgen beantwoord. Niet verwonderlijk, de regering-Kagame vertoont in toenemende mate autoritaire trekjes. Sinds 2002 is het Rwandezen weer toegestaan radio te maken. Maar nog steeds staat de pers onder strenge controle van de overheid. Oppositiepartijen wordt de mond gesnoerd. Het is verboden over Hutu’s en Tutsi’s te praten. Wie dat wel doet, kan bestraft worden voor het uitdragen van ‘genocide-ideologie’. Een krampachtig en totalitair beleid, vinden critici. ‘Er is één ding dat iedereen in overvloed heeft en dat is angst,’ zegt mensenrechtenactiviste ‘Petronilla’, die uit vrees voor vervolging niet haar echte naam gebruikt. ‘Volgens de rapporten en politieke speeches gaat het geweldig met de verzoening. Maar de realiteit is dat niemand iets durft te zeggen. Hoe kun je praten over verzoening als iedereen elkaar wantrouwt?’ Terwijl de oude tegenstelling tussen Hutu’s en Tutsi’s in de officiële retoriek wordt uitgebannen – de overheid bezigt de slogan: ‘I am Rwandan’, ‘Ndi Umunyarwandai’ in Kinyarwanda – heerst er onder de oppervlakte veel onvrede. Elk jaar is Rwanda tijdens de hele maand april ondergedompeld in diepe rouw. Maar terwijl de slachtoffers van de ‘genocide tegen de Tutsi’s’ worden herdacht, is er voor slachtoffers onder de Hutu’s geen aandacht. Kinderen van daders zijn vaak economisch en sociaal achtergesteld en worden gewantrouwd. Volgens de Rwandese overheid is verzoening voor meer dan 80 procent bereikt. Welnee, zeggen anderen, verzoening wordt gepredikt maar niet gepraktiseerd. En wat is verzoening eigenlijk? ‘Economische noodzaak,’ zoals miljonair Eugene Nyagahene het noemt? Of ‘een kwestie van het hart’, zoals mensenrechtenactiviste ‘Petronilla’ stelt? En kan radio een zinvolle bijdrage leveren aan het proces van verzoening? Bijna iedereen in Rwanda kent Musekeweya en velen hebben een favoriet personage. Maar het is lastig om het exacte succes van een soap te meten. ‘Natuurlijk is het moeilijk om te bepalen of we nieuwe uitbarstingen van geweld helpen voorkomen,’ zegt Musekeweya-directeur Aimable Twahirwa. ‘Maar ik geloof absoluut dat wij door het verspreiden van een positieve boodschap bijdragen aan verzoening.’ Als bewijs voor hun succes wijzen de makers op de enorme stapel fanmail en steunbetuigingen die ze per sms en e-mail binnenkrijgen. ‘Door Musekeweya heb ik de moordenaars van mijn vader leren vergeven,’ schrijft fan Grace. ‘Ooit was ik als Rutaganira, verspreidde ik haat en etnische segregatie, maar nu ben ik tot inkeer gekomen,’ schrijft een ander. Het is de teneur van veel van de fanmail die Musekeweya ontvangt. ‘Iedereen heeft zijn favoriet met wie hij of zij zich kan identificeren,’ verklaart scriptschrijver André. ‘In de soap veranderen de “bad guys” gaandeweg in “good guys”, de bedoeling is dat onze luisteraars met hen mee veranderen.’ 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vrij Nederland 21 juni 2014
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vrij Nederland 21 juni 2014
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vrij Nederland 21 juni 2014
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Love Radio’ is een transmediadocumentaire van Eefje Blankevoort en Anoek Steketee over het proces van verzoening in post-genocide Rwanda aan de hand van de populaire radiosoap ‘Musekeweya’. Het bestaat uit een webdocumentaire, mobiele tap stories (voor de smartphone) en een tentoonstelling in Foam die 11 juli opent; 
</div>

Eefje Blankevoort

Liefdezaaien

Love Radio

<div class="lead">Lies Noordendorp weet het zeker: ze wil geen 86 worden. ‘Je bent of te vroeg of te laat. Tja, dan ben ik liever te vroeg.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Ik ben een treuzel met eten en drinken, dus nu zit ik hier elke ochtend te oefenen om 200 cc thee achter elkaar naar binnen te werken.’ 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Lies Noordendorp zit in een grote zwarte stoel naast de piano, opgesteld in een hoek van de kamer, uit het zicht van pottenkijkers van buiten. Ter illustratie neemt ze kleine slokjes lauwe thee, snel achter elkaar. ‘De eerste keer kwam die thee terug hoor,’ vertelt ze lachend. ‘Maar inmiddels ben ik eraan gewend, het gaat steeds beter.’ Nog een week en dan zal Lies niet langer oefenen met thee, maar een drankje met dodelijke stoffen, vermengd met een beetje limo­nadesiroop, opdrinken. ‘Het is vies spul hoor, ik heb het al geproefd.’
Lies praat zakelijk en strijdlustig over haar doodswens en voorbereidingen. ‘Doodgaan erg? Welnee, ik ga in die stoel zitten en ik hoop dat ik die rotzooi naar binnen krijg. Als je dat hebt ingenomen, val je na een kwartier, half uur in slaap. Dan gaat dat spul door je lichaam spoken en overlijd je. Mits ze je lang genoeg laten liggen natuurlijk. Als mijn dochter te vroeg komt en de dokter waarschuwt, heb ik een probleem.’
Als ze haar gasten van koffie en koekjes heeft voorzien, steekt ze van wal. ‘Sterven, dat is toch potverdomme een mensenrecht?’ Met een klap zet ze haar kopje Senseo op tafel. ‘Ik vind het allereerste mensenrecht het recht op zelfbeschikking. Tegenstanders zeggen: het leven is een gift van God. Ben je bedonderd, jij bent gewoon het gevolg van een basale handeling van jouw ouders. Niets minder, maar ook beslist niets meer.’ Lies steekt een vermanend vingertje de lucht in.
‘Men moet leren accepteren dat mensen zeggen: mijn leven is voltooid. Maar dat wordt hier niet gerespecteerd. Dus moet je stiekem allerlei kronkelwegen bewandelen om aan medicamenten te komen.’ Lies las de methode voor zelfdoding in het boek Uitweg van Boudewijn Chabot, de medicatie vond ze op internet. ‘Als je eenmaal weet wat je moet hebben, is het helemaal niet moeilijk.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Lies is niet ziek, ze woont nog in haar eigen huis en rijdt zelfs auto
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Meer dan twintig jaar geleden pleitte rechtsgeleerde Huib Drion voor een middel waarmee ouderen die hun leven wilden beëindigen, dat op een humane manier konden doen. De pil van Drion of laatste-wil-pil is er nog niet. Terwijl het debat voortwoedt, bereiden ouderen die hun leven voltooid achten zich voor op hun vrijwillige dood, zonder professionele hulp. Sommigen hebben de medicijnen al in huis, de datum al bepaald. Voor anderen is de voorbereiding vooral een geruststelling. Zij willen niet door de aftakeling worden overvallen en zich ervan verzekeren dat ze, als het zover is, zelf uit het leven kunnen stappen.
Tussen de mummels
Lies is niet ziek, ze woont nog in haar eigen huis, doet zelf haar boodschappen en rijdt zelfs nog auto. Ze leest de krant, windt zich op over de discussies bij Pauw &#038; Witteman en geniet van de bezoekjes aan haar dochter. Maar, zo stelt ze: ‘Mijn leven is klaar. Natuurlijk vind ik het nog leuk als mijn poes me kopjes komt geven. Maar er komt niets meer bij, het wordt alleen maar minder.’ Haar echtgenoot is jaren geleden overleden, ook haar vrienden zijn bijna allemaal dood. Toch is het niet zozeer de eenzaamheid, maar het vooruitzicht op aftakeling dat Lies tot haar besluit heeft gebracht. ‘Ik wil niet terechtkomen in zo’n bejaardentehuis, duimen draaien tussen die mummels. De kans bestaat dat ik alzheimer of een beroerte krijg en volkomen afhankelijk word. Die ontluistering wil ik niet.’
Maar als het nog niet zover is, waarom zou je dan al gaan? ‘Je bent of te vroeg of te laat,’ werpt Lies tegen. Ze gooit haar handen in de lucht: ‘Tja, dan ben ik liever te vroeg.’ Boven­dien voelt ze wel degelijk de beperkingen van het ouder worden. ‘Ik heb constant een fluittoon in mijn oren, pianospelen kan niet meer. Schaken gaat ook niet meer zoals vroeger, het lijkt wel of er karnemelkse pap in mijn kop zit. Ik merk dat ik vergeetachtig en bibberig word. Bestel ik een kop koffie bij McDonald’s en verdorie die koffie valt uit mijn fikken. Dan denk ik: stoppen, je moet ermee stoppen.’
Het flesje in de ijskast is voor Lies dan ook niet slechts een geruststelling, Ze heeft haar dood minutieus voorbereid. Elke dag loopt ze haar ‘todolijst’ door, de verklaring voor schouwarts en politie liggen klaar, verzekeringen, lidmaatschappen en contributies aan liefdadigheidsinstellingen zijn opgezegd. De afscheidsbrieven – poes Roek krijgt zijn eigen brief – zijn uitgeprint.
</div>
<figure id="post-36037 media-36037" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/06/2fb5183d-2f32-4187-88b2-0d27fc9fd7bf_lies21.jpg" alt="Lies plant haar dood minutieus. Foto: Wouter Jansen" /><figcaption>Lies plant haar dood minutieus. Foto: Wouter Jansen</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Gezellig is anders
Na Drion is het niet stil geworden. Een groeiende groep voorvechters eist het recht op waardig sterven, ongeacht of iemand uitzichtloos lijdt of gewoon klaar is met leven. Hulp bij zelfdoding aan ouderen die gezond maar levensmoe zijn, moet uit het Wetboek van Strafrecht, stellen de leden van de initiatiefgroep Uit Vrije Wil. Het burgerinitiatief Vol­tooid Leven kreeg 117.000 steunbetuigingen, die bij de Kamer werden ingediend. De meningen in de samenleving zijn sterk verdeeld. Voorstanders wijzen op zelfbeschikking en het recht om waardig te sterven. Tegen­standers wijzen erop dat er iets aan de eenzaamheid van ouderen moet worden gedaan. Dat zou de wens om uit het leven te stappen wegnemen.
Lies wacht de uitkomst van het debat niet af. En dus zal ze alleen sterven. Wel heeft ze uitvoerig met haar dochter en diens vriend over haar doodswens gesproken. ‘Ze waren mordicus tegen. “Je rijdt nog als een kerel in die auto van je,” zeiden ze. Maar langzamerhand draaien ze wel bij, heb ik het idee.’ Om te voorkomen dat haar dochter en partner problemen met justitie krijgen, heeft Lies afgesproken dat zij er niet bij zullen zijn. ‘Ik heb tegen ze gezegd: als jullie die avond komen, om pak ’m beet zeven uur, dan neem je de kat mee – dat zal me moeilijk vallen – en dan nemen we afscheid. Jullie doen de deur van buiten op slot, dan hoef ik daar niets meer aan te doen. Daarna neem ik de rotzooi in. Ja, in mijn eentje. Gezellig is anders.’
Psychiater opgetrommeld
Maar al is zelfbeschikking een mensenrecht, je bent niet alleen op de wereld. De dochter van Lies blijkt zich niet neer te leggen bij haar moeders doodswens, blijkt enkele dagen na ons bezoek. Lies: ‘Ze is naar de huisarts geweest. Hij heeft een psychiater opgetrommeld om te kijken of ik wel bij mijn verstand ben.’ Ze lacht smakelijk. ‘Nou, dat is helemaal in orde.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Ik wil ermee stoppen, punt&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hoewel ze nog altijd monter is, hebben de oplopende spanningen van de afgelopen dagen Lies niet onberoerd gelaten. ‘Mijn dochter wil niet dat ik uit het leven stap, ze heeft het gevoel dat ik haar in de steek laat. En ze geeft aan het niet alleen aan te kunnen. Ze is bang, gewoon bang. Dat is natuurlijk heel vervelend, een enorm dilemma. Dan moet je gaan afwegen; wiens belang is het grootst? Hen­riette heeft het belang dat ik het niet doe. Maar ik wil ermee stoppen, punt. Het is natuurlijk altijd beter als het met goedkeuring gaat. Maar als dat niet kan, doe ik het gewoon one night stiekem.’
Later die week ontvang ik een e-mail: ‘De stressvolle gebeurtenissen van de laatste dagen met psychiater etc. moet ik eerst eens even goed verwerken. Ik moet eerst alles weer helder op een rijtje hebben. Ik zie daarom voorlopig af van mijn voornemen tot zelfdoding.’ 
Daarna wordt het stil. E-mails blijven onbeantwoord, de telefoonlijn blijkt afgesloten.
Twee weken na de geplande datum blijkt Lies alsnog een eind aan haar leven te hebben gemaakt. Stiekem. Dochter Henriette kwam Lies samen met haar vriend zoals elke zondag ophalen om te gaan eten. ‘We kwamen aan bij het huis en ik zag de kat al zitten. Ik dacht meteen: dat ziet er raar uit, die zat op een andere plek dan normaal gesproken. En mijn moeder deed niet open. Dan kijk je door het raam en dan zie je dat het anders is dan normaal. Dan weet je, oké, het is zover. Ze heeft het gedaan.’
Henriette vond haar moeder in haar zwarte stoel. ‘Ze zat gewoon te glimlachen, tevreden. Ze had bereikt wat ze wou bereiken.’
Henriette is blij dat haar moeder er vredig bij lag, maar vrede met de gang van zaken heeft ze niet. De spanningen en stress die de zelfdoding van haar moeder met zich meebrachten zijn een enorme belasting geweest. ‘Het ergste vond ik dat je niet wist of het goed zou gaan. Hoe weet je dat de medicijnen hun werk doen? En hoe zou ik moeten weten of ze echt dood was? Bij elke instantie waar we voor hulp aanklopten, kreeg ik nul op het rekest. Zoals abortus vroeger ging, zo gaat dit ook.’
Lies zei het zelf al: ‘Dan denk je dat je alles goed geregeld hebt. Laat aan het volk in den lande weten hoe rommelig het kan gaan.’
</div>
<figure id="post-36037 media-36037" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/06/f1a7deb4-ccdc-4173-82f4-8a868d7a587b_lies31.jpg" alt="Foto: Wouter Jansen" /><figcaption>Foto: Wouter Jansen</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Dit verhaal is onderdeel van ‘Emancipatie van de dood’, een fotojournalistiek project van Eefje Blankevoort en Wouter Jansen over het zelfverkozen levenseinde. De website van dit project kunt u <a href="https://dood.nu/#Start" class="normal" title="https://dood.nu/#Start">hier</a> bekijken. Wilt u ook uw verhaal vertellen? Neem dan contact op via laatstewil@dood.nu 
</div>

Lies (85) wil dood

Vrijwillig levenseinde
‘Ik ben een treuzel met eten en drinken, dus nu zit ik hier elke ochtend te oefenen om 200 cc thee achter elkaar naar binnen te werken.’ Lies Noordendorp zit in een grote zwarte stoel naast de piano, opgesteld in een hoek van de kamer, uit het zicht van pottenkijkers van buiten. Ter illustratie neemt ze kleine slokjes lauwe thee, snel achter elkaar. ‘De eerste keer kwam die thee terug hoor,’ vertelt ze lachend. ‘Maar inmiddels ben ik eraan gewend, het gaat steeds beter.’ Nog een week en dan zal Lies niet langer oefenen met thee, maar een drankje met dodelijke stoffen, vermengd met een beetje limo­nadesiroop, opdrinken. ‘Het is vies spul hoor, ik heb het al geproefd.’
Lies praat zakelijk en strijdlustig over haar doodswens en voorbereidingen. ‘Doodgaan erg? Welnee, ik ga in die stoel zitten en ik hoop dat ik die rotzooi naar binnen krijg. Als je dat hebt ingenomen, val je na een kwartier, half uur in slaap. Dan gaat dat spul door je lichaam spoken en overlijd je. Mits ze je lang genoeg laten liggen natuurlijk. Als mijn dochter te vroeg komt en de dokter waarschuwt, heb ik een probleem.’
Als ze haar gasten van koffie en koekjes heeft voorzien, steekt ze van wal. ‘Sterven, dat is toch potverdomme een mensenrecht?’ Met een klap zet ze haar kopje Senseo op tafel. ‘Ik vind het allereerste mensenrecht het recht op zelfbeschikking. Tegenstanders zeggen: het leven is een gift van God. Ben je bedonderd, jij bent gewoon het gevolg van een basale handeling van jouw ouders. Niets minder, maar ook beslist niets meer.’ Lies steekt een vermanend vingertje de lucht in.
‘Men moet leren accepteren dat mensen zeggen: mijn leven is voltooid. Maar dat wordt hier niet gerespecteerd. Dus moet je stiekem allerlei kronkelwegen bewandelen om aan medicamenten te komen.’ Lies las de methode voor zelfdoding in het boek Uitweg van Boudewijn Chabot, de medicatie vond ze op internet. ‘Als je eenmaal weet wat je moet hebben, is het helemaal niet moeilijk.’
Meer dan twintig jaar geleden pleitte rechtsgeleerde Huib Drion voor een middel waarmee ouderen die hun leven wilden beëindigen, dat op een humane manier konden doen. De pil van Drion of laatste-wil-pil is er nog niet. Terwijl het debat voortwoedt, bereiden ouderen die hun leven voltooid achten zich voor op hun vrijwillige dood, zonder professionele hulp. Sommigen hebben de medicijnen al in huis, de datum al bepaald. Voor anderen is de voorbereiding vooral een geruststelling. Zij willen niet door de aftakeling worden overvallen en zich ervan verzekeren dat ze, als het zover is, zelf uit het leven kunnen stappen.
Tussen de mummels
Lies is niet ziek, ze woont nog in haar eigen huis, doet zelf haar boodschappen en rijdt zelfs nog auto. Ze leest de krant, windt zich op over de discussies bij Pauw &#038; Witteman en geniet van de bezoekjes aan haar dochter. Maar, zo stelt ze: ‘Mijn leven is klaar. Natuurlijk vind ik het nog leuk als mijn poes me kopjes komt geven. Maar er komt niets meer bij, het wordt alleen maar minder.’ Haar echtgenoot is jaren geleden overleden, ook haar vrienden zijn bijna allemaal dood. Toch is het niet zozeer de eenzaamheid, maar het vooruitzicht op aftakeling dat Lies tot haar besluit heeft gebracht. ‘Ik wil niet terechtkomen in zo’n bejaardentehuis, duimen draaien tussen die mummels. De kans bestaat dat ik alzheimer of een beroerte krijg en volkomen afhankelijk word. Die ontluistering wil ik niet.’
Maar als het nog niet zover is, waarom zou je dan al gaan? ‘Je bent of te vroeg of te laat,’ werpt Lies tegen. Ze gooit haar handen in de lucht: ‘Tja, dan ben ik liever te vroeg.’ Boven­dien voelt ze wel degelijk de beperkingen van het ouder worden. ‘Ik heb constant een fluittoon in mijn oren, pianospelen kan niet meer. Schaken gaat ook niet meer zoals vroeger, het lijkt wel of er karnemelkse pap in mijn kop zit. Ik merk dat ik vergeetachtig en bibberig word. Bestel ik een kop koffie bij McDonald’s en verdorie die koffie valt uit mijn fikken. Dan denk ik: stoppen, je moet ermee stoppen.’
Het flesje in de ijskast is voor Lies dan ook niet slechts een geruststelling, Ze heeft haar dood minutieus voorbereid. Elke dag loopt ze haar ‘todolijst’ door, de verklaring voor schouwarts en politie liggen klaar, verzekeringen, lidmaatschappen en contributies aan liefdadigheidsinstellingen zijn opgezegd. De afscheidsbrieven – poes Roek krijgt zijn eigen brief – zijn uitgeprint.
Gezellig is anders
Na Drion is het niet stil geworden. Een groeiende groep voorvechters eist het recht op waardig sterven, ongeacht of iemand uitzichtloos lijdt of gewoon klaar is met leven. Hulp bij zelfdoding aan ouderen die gezond maar levensmoe zijn, moet uit het Wetboek van Strafrecht, stellen de leden van de initiatiefgroep Uit Vrije Wil. Het burgerinitiatief Vol­tooid Leven kreeg 117.000 steunbetuigingen, die bij de Kamer werden ingediend. De meningen in de samenleving zijn sterk verdeeld. Voorstanders wijzen op zelfbeschikking en het recht om waardig te sterven. Tegen­standers wijzen erop dat er iets aan de eenzaamheid van ouderen moet worden gedaan. Dat zou de wens om uit het leven te stappen wegnemen.
Lies wacht de uitkomst van het debat niet af. En dus zal ze alleen sterven. Wel heeft ze uitvoerig met haar dochter en diens vriend over haar doodswens gesproken. ‘Ze waren mordicus tegen. “Je rijdt nog als een kerel in die auto van je,” zeiden ze. Maar langzamerhand draaien ze wel bij, heb ik het idee.’ Om te voorkomen dat haar dochter en partner problemen met justitie krijgen, heeft Lies afgesproken dat zij er niet bij zullen zijn. ‘Ik heb tegen ze gezegd: als jullie die avond komen, om pak ’m beet zeven uur, dan neem je de kat mee – dat zal me moeilijk vallen – en dan nemen we afscheid. Jullie doen de deur van buiten op slot, dan hoef ik daar niets meer aan te doen. Daarna neem ik de rotzooi in. Ja, in mijn eentje. Gezellig is anders.’
Psychiater opgetrommeld
Maar al is zelfbeschikking een mensenrecht, je bent niet alleen op de wereld. De dochter van Lies blijkt zich niet neer te leggen bij haar moeders doodswens, blijkt enkele dagen na ons bezoek. Lies: ‘Ze is naar de huisarts geweest. Hij heeft een psychiater opgetrommeld om te kijken of ik wel bij mijn verstand ben.’ Ze lacht smakelijk. ‘Nou, dat is helemaal in orde.’
Hoewel ze nog altijd monter is, hebben de oplopende spanningen van de afgelopen dagen Lies niet onberoerd gelaten. ‘Mijn dochter wil niet dat ik uit het leven stap, ze heeft het gevoel dat ik haar in de steek laat. En ze geeft aan het niet alleen aan te kunnen. Ze is bang, gewoon bang. Dat is natuurlijk heel vervelend, een enorm dilemma. Dan moet je gaan afwegen; wiens belang is het grootst? Hen­riette heeft het belang dat ik het niet doe. Maar ik wil ermee stoppen, punt. Het is natuurlijk altijd beter als het met goedkeuring gaat. Maar als dat niet kan, doe ik het gewoon one night stiekem.’
Later die week ontvang ik een e-mail: ‘De stressvolle gebeurtenissen van de laatste dagen met psychiater etc. moet ik eerst eens even goed verwerken. Ik moet eerst alles weer helder op een rijtje hebben. Ik zie daarom voorlopig af van mijn voornemen tot zelfdoding.’ Daarna wordt het stil. E-mails blijven onbeantwoord, de telefoonlijn blijkt afgesloten.
Twee weken na de geplande datum blijkt Lies alsnog een eind aan haar leven te hebben gemaakt. Stiekem. Dochter Henriette kwam Lies samen met haar vriend zoals elke zondag ophalen om te gaan eten. ‘We kwamen aan bij het huis en ik zag de kat al zitten. Ik dacht meteen: dat ziet er raar uit, die zat op een andere plek dan normaal gesproken. En mijn moeder deed niet open. Dan kijk je door het raam en dan zie je dat het anders is dan normaal. Dan weet je, oké, het is zover. Ze heeft het gedaan.’
Henriette vond haar moeder in haar zwarte stoel. ‘Ze zat gewoon te glimlachen, tevreden. Ze had bereikt wat ze wou bereiken.’
Henriette is blij dat haar moeder er vredig bij lag, maar vrede met de gang van zaken heeft ze niet. De spanningen en stress die de zelfdoding van haar moeder met zich meebrachten zijn een enorme belasting geweest. ‘Het ergste vond ik dat je niet wist of het goed zou gaan. Hoe weet je dat de medicijnen hun werk doen? En hoe zou ik moeten weten of ze echt dood was? Bij elke instantie waar we voor hulp aanklopten, kreeg ik nul op het rekest. Zoals abortus vroeger ging, zo gaat dit ook.’
Lies zei het zelf al: ‘Dan denk je dat je alles goed geregeld hebt. Laat aan het volk in den lande weten hoe rommelig het kan gaan.’
Dit verhaal is onderdeel van ‘Emancipatie van de dood’, een fotojournalistiek project van Eefje Blankevoort en Wouter Jansen over het zelfverkozen levenseinde.Wilt u ook uw verhaal vertellen? Neem dan contact op via laatstewil@dood.nu

‘Sterven is een mensenrecht’

IDFA
Op 17 september werden in Iran zes documentairemakers gearresteerd op beschuldiging van samenwerking met BBC Persian, de in Iran verboden zender die via de satelliet uitzendt. Vijf van hen zijn inmiddels op borgtocht vrij, een van hen, Mojtaba Mirtahmasb, zit nog vast. Allemaal zullen ze voor de rechter moeten verschijnen. De arrestatiegolf is het laatste voorbeeld van toenemende repressie in de Iraanse filmindustrie.
De jacht op filmmakers begon vlak na de frauduleuze presidentsverkiezingen van 2009. Miljoenen Iraniërs voelden zich bestolen van hun stem en gingen de straat op. De onvrede leidde tot de grootste antiregeringsprotesten, de hardste repressie en de ergste politieke crisis in Iran sinds de revolutie van 1979. Duizenden demonstranten, politieke opponenten en journalisten werden opgepakt. Ook filmmakers moesten het ontgelden. Documentairemaker en vaste IDFA-gast Maziar Bahari (Along came a spider) was een van de slachtoffers: 118 dagen zat Bahari in de beruchte Evin-gevangenis, waarvan 107 dagen in eenzame opsluiting. Bahari leerde de zwartste kant van het regime kennen; hij kreeg de absurdste beschuldigingen te horen (&#8216;You are a special spy, a media spy&#8217;) en werd fysiek en psychologisch gemarteld.
Deze zomer verscheen Bahari&#8217;s boek Then they came for me, waarin hij openhartig en met bijtende humor over zijn gevangenschap schrijft. De dubbele moraal, stuitende onwetendheid en het fanatisme die uit de gesprekken met zijn ondervrager naar voren komen, geven een interessant inkijkje in de aard van het Iraanse regime. Maar zijn boek laat ook zien dat internationale aandacht voor Iraanse gevangen wel degelijk helpt.
Wereldwijde campagne
Terwijl zijn bewakers Bahari voorhielden dat de wereld hem vergeten was, voerden vrienden, familieleden en collega&#8217;s een wereldwijde campagne om hem vrij te krijgen. Ook het IDFA verzamelde handtekeningen. De inspanningen bleven niet zonder resultaat. &#8216;De ergste nachtmerrie van een gevangene is vergeten te worden,&#8217; vertelt Bahari. &#8216;Op een ochtend sprak een bewaker me aan met &#8220;Mr. Hillary Clinton&#8221;. Toen wist ik dat er internationale aandacht voor mij was.&#8217;
Bahari kon na zijn vrijlating op borgtocht uit Iran wegkomen. Sindsdien voert hij actie voor lotgenoten. &#8216;Filmmakers worden de afgelopen maanden systematisch opgepakt, ondervraagd, krijgen een uitreisverbod of huisarrest. Er is een ongekende intimidatiecampagne aan de gang,&#8217; vertelt Bahari over de telefoon. Hij is een paar dagen in New York om samen met Jon Stewart van de Daily Show te werken aan de verfilming van zijn boek. Volgens Bahari schiet het Iraanse regime zich met zijn harde opstelling in de voet. &#8216;Ik heb nooit een activist willen zijn. Dat geldt ook voor mijn collega&#8217;s, we willen films maken. Maar het Iraanse regime dwingt ons in die rol.&#8217;
Verstopt in een taart
Een bekend slachtoffer van de intimidatiecampagne is gevierd cineast Jafar Panahi (The Circle, Offside). Panahi werd veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf. Verder mag hij twintig jaar geen films maken, geen interviews geven en het land niet verlaten. In afwachting van zijn hoger beroep is Panahi onder huisarrest gesteld. Maar ook hij laat zich niet de mond snoeren.
Panahi deed wat hij het beste kan; een film maken. This Is Not a Film, gefilmd met een eenvoudige digitale camera en een iPhone, toont een dag uit het leven van de geïsoleerde filmmaker. We zien Panahi op de leguaan van zijn dochter passen, bellen met zijn advocaat en scènes uit een nooit gemaakte film naspelen. Samen met filmmaker Mojtaba Mirtahmasb reflecteert Panahi ook op het vak van filmmaken. Wanneer maak je een film en overtreed je dus de wet? En is Mojtaba, die de camera bedient, dan medeplichtig? De bij vlagen humoristische scènes krijgen een bittere nasmaak nu ook Mojtaba Mirtahmasb is gearresteerd en de rechtbank Panahi&#8217;s beroep vorige maand heeft afgewezen.
This Is Not a Film werd op een usb-stick, verstopt in een taart, naar het buitenland gesmokkeld en op tal van festivals getoond. Ook het IDFA heeft Panahi&#8217;s film op het programma staan. Maar het Amsterdamse documentairefestival gaat verder.
In reactie op de arrestatie van de zes documentairemakers zette het IDFA samen met Maziar Bahari begin oktober een campagne op poten om het Iraanse Cinema Verité documentaire filmfestival, dat van 7 tot en met 14 november in Teheran plaatsvond, te boycotten. Festivaldirecteur Ally Derks: &#8216;Het is walgelijk dat filmmakers in Iran op deze manier behandeld worden. Bovendien bevinden zich onder de gearresteerde filmmakers goede vrienden die al jaren naar het IDFA komen, dus natuurlijk voeren we actie.&#8217;
De campagne vond gehoor: tweeëndertig van de zesendertig geselecteerde filmmakers trokken hun films terug, het festival werd daarmee pootje gelicht. Maar treffen dit soort acties niet het gewone publiek? Derks vindt van niet. &#8216;Het festival is een direct verlengstuk van de Iraanse overheid. Het gewone publiek kan er niet naar toe, alleen een handjevol genodigden krijgt kaartjes. Het festival is voor het regime een manier om te laten zien: we zijn heus wel democratisch, we hebben geen censuur. Onzin natuurlijk. We vinden dat in een periode dat Iran zo omgaat met zijn filmmakers, westerse makers zich niet voor het karretje van het regime moeten laten spannen.&#8217; Als reactie op de campagne beschuldigde het festival het IDFA en de filmmakers ervan onder invloed te staan van &#8216;de zionistische lobby&#8217;. Ally Derks: &#8216;Dat antwoord zegt al genoeg over de aard van het festival.&#8217;
Maziar Bahari is ervan overtuigd dat dergelijke campagnes noodzakelijk én zinvol zijn. &#8216;Internationale aandacht helpt, dat heb ik zelf ondervonden. Zolang er aandacht voor mensen is, kunnen ze niet zomaar verdwijnen.&#8217; n
Maziar Bahari is tijdens het IDFA te gast. Op 22 november is Bahari aanwezig bij de uitgebreide Q&#038;A na de film ‘Letters from Iran’ (Manon Loizeau).
‘This Is Not a Film’ is te zien op het IDFA. Zie www.idfa.nl

En: actie!

Fotodocument / Het pretpark van Dolly Parton
&#8216;You know Jesus is your saviour, don&#8217;t you?&#8217; Zonder op antwoord te wachten, snelt de oudere dame het kerkje in. Terwijl de kerkklokken al luiden, proberen de laatste bezoekers nog een plaatsje te bemachtigen op de houten kerkbanken. Binnen klinkt een vrolijk orgeldeuntje, de wanden zijn versierd met kleurrijke quilts.
&#8216;Geweldig dat jullie er allemaal zijn! Uit alle hoeken van het land, van de wereld zijn jullie hier vandaag bij elkaar gekomen. Ik zie bekende en nieuwe gezichten, hoor talen die ik niet ken. En allemaal zijn we hier om het leven van Jezus Christus te eren. Amen.&#8217; Enthousiast spreidt de jonge voorganger zijn armen uit naar zijn gemeenschap, een allegaartje van gelovigen. Maar dat doet er vandaag niet toe, in Dollywood is de kerkdienst niet-confessioneel.
De pretparkbezoekers hebben hun inkopen &#8211; grote Dolly Parton refill mokken, T-shirts en ambachtelijke producten &#8211; even naast zich neergelegd om zich over te geven aan het woord van God. Er wordt luidkeels meegezongen met &#8216;Amazing Grace&#8217;, de handen gaan bij elk &#8216;Amen&#8217; de lucht in. Als de voorganger zijn tijdelijke parochianen vraagt wie hij in zijn gebed moet meenemen, gaan er tientallen vingers de lucht in. &#8216;Mijn nichtje Karen heeft acute leukemie, bidt voor haar,&#8217; vraagt een man in tranen. &#8216;Mijn moeder ligt op sterven.&#8217; &#8216;Mijn zoon gaat door een moeilijke scheiding.&#8217; En zo wordt er gebeden voor Karen, Martha, Jim en tientallen anderen. Met hun neus tegen de ramen gedrukt slaan andere pretparkbezoekers het tafereel gade. Uit de verte klinkt het geratel van de achtbaan.
Golden Girls
Dollywood staat voor alles wat conservatief Amerika pretendeert te zijn: godvruchtig, patriottistisch, hardwerkend, beleefd en uitzonderlijk gastvrij. Dat bezoekers tussen een ritje in de achtbaan en een optreden van een countryzanger een kerkdienst bijwonen, lijkt niemand dan ook opzienbarend te vinden. &#8216;Dollywood is als een dorpje, maar dan zoals het vroeger was. Met kleine straatjes, winkeltjes en ambachtslieden. Daar hoort een kerk bij,&#8217; vertelt Mary uit Knoxville, Tennessee. Met haar seizoenspas is ze een terugkerende gast, als het even kan, gaat ze het liefst in Dollywood naar de kerk. Vandaag zijn ook haar zussen en schoonzussen mee, speciaal voor het National Gospel &#038; Harvest Celebration Festival dat deze week is begonnen. Sculpturen van oranje en gele pompoenen, medewerkers verkleed als vogelverschrikkers en mozaïeken van rode bladeren hebben het park veranderd in een ode aan de herfst. Met hun zorgvuldig gekapte, gekleurde haren en poezelige trainingspakken in felle kleuren doen de dames denken aan de Golden Girls. &#8216;De fantastische shows maar vooral de gemoedelijke sfeer, de oude gebouwen en het huisgemaakte eten,&#8217; somt Mary de redenen voor haar trouwe bezoek op. &#8216;Dollywood is authentiek, net zoals Dolly zelf.&#8217;
Zo&#8217;n 2,5 miljoen bezoekers per jaar trekt het pretpark in Pigeon Forge, een onooglijk dorp aan de voet van het nationaal park de Great Smokey Mountains, in het oosten van de staat Tennessee. De Smokeys zijn Dolly Partons heimat. In 1946 geboren als vierde van twaalf kinderen, groeide ze op in een straatarm gezin op een tabaksboerderij aan de voet van het Nationaal Park. Ze ontdekte het zingen in de plaatselijke kerk, leerde thuis van haar ooms de blue grass en southern gospel kennen waar de regio bekend om staat. Van lokale kindster groeide ze uit tot country-icoon, ze veroverde de popindustrie en (tijdelijk) Hollywood, verbond haar naam aan lucratieve ondernemingen en werd met een geschat vermogen van vierhonderd miljoen dollar een van de best verdienende vrouwelijke artiesten ooit. Al is ze allang opgeklommen van rags to riches, haar wortels is ze nooit vergeten. Om iets terug te doen voor haar regio, verbond Dolly Parton in 1986 haar naam en visie aan het pretpark dat uitgroeide tot een miljoenenindustrie. Met drieduizend medewerkers is Dollywood inmiddels de grootste werkgever in het noodlijdende Oost-Tenessee.
Houten winkeltjes
&#8216;My one wish for you during your visit to Dollywood is that the wonders of the Great Smokey Mountains will touch your heart,&#8217; schrijft Dolly Parton op de website. Zo eenvoudig is dat nog niet in het door amusementsgeweld aangevreten Pigeon Forge. Tussen de herkenbare billboards van fastfoodketens als Wendy&#8217;s, McDonald&#8217;s en Waffle House schreeuwen outlet-stores, gethematiseerde midgetgolfbanen en dinnershows om de aandacht. Het reusachtige reclamebord met rondborstige Dolly valt bijna niet meer op tussen de architectonische uitwassen van de Pirate&#8217;s Miniature Golf, de Sweethearts Riverside Wedding Chapel, de Mega Christian Bookstore, het Elvis Museum en Wonders of the World, een op zijn kop neergezet neoclassicistisch gebouw. De in blauwige mist gehulde glooiende heuvelruggen in de verte zijn in de surreële omgeving tot kitscherig achtergronddecor verworden.
Misschien dat Dollywood juist daarom volgens bezoekers zo authentiek is. &#8216;Creating memories worth repeating,&#8217; prijkt er op de poort. Om nieuwe, waardevolle herinneringen te creëren grijpt het park terug op herinneringen aan lang vervlogen tijden. Wie de poort doorgaat, stapt terug in de tijd. Dollywood is een ode aan het Amerika van weleer, toen het dorp nog een dorp was en niet een reeks ketens langs de snelweg. Toen het asfalt Amerika nog niet had overspoeld en er reikhalzend naar de trein werd uitgekeken, mensen elkaar groetten op straat en bijbelse waarden werden nageleefd.
Aan de smalle, met bomen omlijste lanen staan geen schreeuwerige outletstores, maar houten winkeltjes met welluidende namen als Smoky Creek Leather. Mannelijke pretparkmedewerkers gaan gekleed in nette broeken, geruit overhemd, gilet en strooien hoed, de vrouwen in grootmoeders jurken. Doorsnee pretparkvoer is nauwelijks voorhanden, Granny Ogle&#8217;s Ham &#038; Beans serveert typisch &#8216;zuidelijke&#8217; voedsel: gefrituurde groene tomaten, okra en barbecue. In Crafstmen Alley vertonen ambachtslieden hun kunsten: ze snijden houten prullaria, smeden ijzer en malen koren in de door water aangedreven molen. Wie meer op heeft met het small town Amerika van de jaren vijftig kan terecht langs Dollywood Boulevard, met zijn Cadillacs, ouderwetse diners en de a capella dans- en zanggroep de Gem Tones, duidelijk geïnspireerd door Happy Days.
Elk half uur rijdt de Dollywood Express luid fluitend dwars door het park. De stoomtrein leidt de bezoekers langs de beboste foothills, voorbij eenvoudige berghutten waar de pioniers van de Appalachen ooit woonden. Ook Dolly&#8217;s nederige geboortehuis is nagebouwd, een kale houten tweekamerwoning. &#8216;Though it lacked electricity and running water, love was abundant in this tiny little mountain house that Dolly and her family called home,&#8217; vertelt het plakkaat. Want al is Dollywood volgens het management een ode aan de Smokeys, niet aan Dolly, de country ster is nadrukkelijk aanwezig. Bijna elke attractie in Dollywood refereert aan haar leven, weerspiegelt Partons levensovertuiging. In het Backporch Theatre vertellen familieleden anekdoten over hun beroemde bloedverwant en zingen haar hits, bezoekers kunnen de Dolly-tourbus bewonderen of zich onderdompelen in haar levensverhaal in het Chasing Rainbows Museum. Haar quotes sieren de gevels van gebouwen en wegwijzers: &#8216;If you want the rainbow, you gotta put up with the rain.&#8217;
Het pretpark biedt ook een paar thrill rides: een houten achtbaan en twee angstwekkend snelle roller coasters, maar daarvoor komt het grootste deel van de cliëntèle niet. Scootmobielen en wandelrekjes, blauwe spoelingen en haarstukjes domineren het straatbeeld. &#8216;World War II Veteran&#8217; staat er op de basecallcaps van een groep mannen in felblauwe bomberjacks. Ook de gemiddelde leeftijd van de werknemers ligt ver boven de AOW-grens.
Gratis medische zorg
Het overgrote deel van de werknemers zijn workcampers, pensionados die werk en reizen combineren. In hun identieke kostuums &#8211; houthakkershemd en tuinbroek van spijkerstof &#8211; lijken Billy (78) en Linda (79) een tweeling, maar ze zijn highschool sweethearts. Een week na de uitreiking van hun middelbare school-diploma trouwden ze, nu bijna zestig jaar geleden. Billy werkte vijfendertig jaar lang als vrachtwagenchauffeur voor een kipverwerkingsfabriek. Na zijn pensioen verkocht het echtpaar hun huis, schafte een mobile home aan en trok erop uit. Ze wonen op een RV (Recreational Vehicle) kamp om de hoek, midden in de bossen. Als ze niet werken, wandelen ze in de bergen of vermaken ze zich met een van de dinnershows in Pigeon Forge. &#8216;Omdat we in Dollywood werken, krijgen we overal korting op,&#8217; vertelt Linda. &#8216;De Elvis-imitatieshow is onze favoriet, daar gaan we wekelijks naar toe.&#8217;
Workcampers zijn geliefd in de hele Amerikaanse amusementsindustrie en dus is er een flinke strijd om de gunst van de werkende senioren ontstaan. Managers van pretparken, campings en hotels komen massaal naar de &#8216;RV Ralleys&#8217; die overal in de Verenigde Staten worden georganiseerd om workcampers te paaien en te overreden om bij hen seizoenswerk te verrichten. &#8216;Je moet zorgen dat je goede extra&#8217;s te bieden hebt, zoals gratis medische zorg op het park, dat is voor onze werknemers heel belangrijk,&#8217; zegt Pete. &#8216;Maar het belangrijkst is dat je een goede werksfeer creëert, een plek waar deze mensen zich thuis voelen.&#8217;
Nog de oude normen
En juist Dolly&#8217;s leefstijl en visie is wat veel van de ouden van dagen zo aantrekt. Dolly is geheelonthouder en dus wordt er geen alcohol geserveerd. Dolly staat voor patriottisme: in de Liberty-winkel liggen talloze kledingstukken, schilderijen, stickers en sleutelhangers met Amerikaanse vlag en patriottistische teksten in de schappen. Dolly is gelovig; in de boekhandel liggen uitsluitend christelijke boeken, de Be Attitudes kledingzaak verkoopt T-shirts met teksten als: &#8216;Will work for Jesus, the retirement benefits are great.&#8217;
De witte rook van de stoomtrein kringelt boven de bomen uit. Als het fluitsignaal klinkt en de zware machine in beweging komt, heeft Truman (75) net op tijd de spoorboom laten zakken. Pretparkbezoekers staan aan weerszijden van het spoor met hun camera&#8217;s in de aanslag om de Dollywood Express vast te leggen. &#8216;Howdie folks!&#8217; roept Truman boven het gebulder uit en hij zwaait breeduit naar de voorbij razende passagiers. &#8216;In andere pretparken voel ik me niet op mijn gemak,&#8217; vertelt hij. &#8216;Maar Dolly Parton heeft dezelfde waarden als ik, Dollywood vertegenwoordigt alles waar ik achter sta.&#8217;
Truman komt sinds acht jaar elke zomer en herfst naar Dollywood. De rest van het jaar reist hij met zijn vrouw door Amerika. &#8216;Op onze reizen zien we vaak hoe de samenleving aan het verloederen is. Hier gelden nog de oude normen, worden bijbelse waarden geëerd. We groeten elkaar vriendelijk, staan voor elkaar klaar.&#8217; Truman knikt in de richting van de uitgang. &#8216;Dat is daarbuiten allang niet meer zo.&#8217;
Deze productie maakt deel uit van ‘Dreamcities’, een journalistiek onderzoek in woord en beeld naar pretparken en hun bezoekers op onverwachte plaatsen in de wereld. Zie www.dreamcities.nl

Dolly pret

Fotodocument / Turkmenistan: na de dood van een dictator
&#8216;Kinderen van het Gouden Tijdperk van Turkmenistan leven gelukkig in dit land.&#8217; &#8211; Saparmurat Turkmenbashi. De in zilveren letters gegoten wijsheid van de voormalige Grote Leider schittert in het felle zonlicht. Fonkelend witte torens omlijsten de uit marmer opgetrokken toegangspoort van Turkmenbashi World of Fairy Tales, net als bijna alles in het land vernoemd naar de Grote Leider.
Tweeënhalf jaar geleden overleed Saparmurat Niazov, alias Turkmenbashi, Vader der Turkmenen. Zijn geest waart nog altijd rond in de hoofdstad van de voormalige Sovjet-republiek. In de straten van Asjchabad word je verblind door de gouden standbeelden en koepels en blinkend wit marmeren gebouwen die in zijn opdracht verrezen.
De brede boulevard voor het pretpark is, net als het hele centrum van de hoofdstad, angstwekkend stil. Er zijn geen winkeltjes of kiosken te vinden, er loopt geen mens buiten, straatvegers en politieagenten uitgezonderd. De &#8216;Witte Stad&#8217; biedt geen enkele verkoeling; in de schaduw is het vijfenveertig graden.
Pas als de zon laag aan de hemel staat en een lichte bries verkoeling brengt, druppelen de eerste bezoekers het pretpark binnen. Vierenvijftig attracties herbergt Turkmenbashi World of Fairy Tales &#8211; in de volksmond kortweg bekend als &#8216;Disney&#8217; -, alle rond het thema van de Turkmeense identiteit en sprookjes. Het reuzenrad is versierd met Turkmeense juwelen, Turkmeense sprookjes worden in een grot tot leven gebracht en de achtbaan dendert over de kaart van de Kaspische Zee. Door een bezoek aan het pretpark zouden de kinderen &#8216;de wereld en de geschiedenis en cultuur van hun volk beter begrijpen&#8217;, sprak Turkmenbashi bij de openingsceremonie, in december 2006.
Vanuit het hele land komen Turkmenen hier naartoe, een toegangskaartje kost nog geen vijftig cent. Een grote groep vrouwen gekleed in lokale kledij &#8211; de door Turkmenbashi verplicht gestelde lange kleurrijke jurken met geborduurde hals en bloemenhoofddoek &#8211; schuifelen langs de rodeostier. Een jong echtpaar met baby leunt tegen een artificiële rotswand, die de muren van de Zijderoute-stad Merv moet voorstellen. Verderop gaat een etnisch Russisch gezin op de foto met een jongen verkleed als tekenfilmheld Shrek.
Persoonlijkheidscultus
Onder de heerschappij van Saparmurat Niazov werd Turkmenistan een van de meest gesloten landen ter wereld. Van 1985 tot 1991 regeerde hij het land als eerste secretaris van de Turkmeense Communistische Partij, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie schakelde hij probleemloos over op het nationalisme. Hij werd gekozen tot &#8216;democratisch leider voor de eeuwigheid&#8217;.
In de westerse pers genoot Niazov vooral bekendheid wegens zijn megalomane persoonlijkheidscultus en idiote verordeningen. Moskeeën en wodka, straten, vliegvelden, steden en pretparken werden naar hem vernoemd. Hij liet kunstmatige meren en kanalen graven in het voor zeventig procent met woestijn bedekte land, bouwde een gouden standbeeld van zichzelf dat met de zon meedraait, vernoemde de maanden naar zichzelf en zijn moeder, maakte zijn heilige boek Ruhnama tot verplichte kost en verbood onder andere opera, ballet, playbacken en gouden tanden.
Zijn waanzinnige heerschappij ontnam vaak het zicht op de desastreuze gevolgen van zijn beleid. Het onderwijs en de gezondheidszorg werden grondig geruïneerd; studies werden verkort, bibliotheken op het platteland gesloten en buitenlandse talen mochten niet meer worden onderwezen. Ziekenhuizen buiten de hoofdstad werden gesloten en pensioenen werden niet meer betaald. Het gemiddeld inkomen is lager dan honderd dollar per maand, terwijl er miljarden aan olie- en gasopbrengsten naar buitenlandse privérekeningen zijn doorgesluisd. Elk dissident geluid werd gesmoord, van vrije pers was geen sprake en internet was niet toegankelijk. Toeristen werden mondjesmaat binnengelaten en scherp in de gaten gehouden, journalisten kwamen het land niet in.
Bastaardzoon
En toen stierf de Grote Leider. Analisten voorspelden chaos en zelfs gewapende strijd, maar de opvolgingskwestie bleek snel beslecht. Gurbanguly Berdymuhammedov, de weinig bekende minister van Gezondheidzorg, werd met negenentachtig procent van de stemmen verkozen tot voorzitter van de Democratische Partij. De een fluistert dat hij de bastaardzoon van Niazov is, de ander dat dat gerucht juist is verspreid om hem legitimiteit te verschaffen.
Berdymuhammedov beloofde de lijn van zijn voorganger voort te zetten, maar ook een aantal hervormingen door te voeren. Hij liet pensioenen weer uitbetalen, draaide de onderwijshervormingen terug, stond internet toe (weliswaar onder strikte controle) en hervormde de gezondheidszorg.
Maar ook de nieuwe president is onfeilbaar en heerst met ijzeren hand. De pretparkbezoekers bekijken ons dan ook argwanend. We mogen fotograferen, maar als we wat willen vragen, hebben de meesten opeens haast. Zo niet Goltaneh uit Balkanabad. Ze hoopt in september aan haar studie civiele techniek te kunnen beginnen, vertelt ze enthousiast in gebroken Engels. Ze studeert hard voor het toelatingsexamen voor een universiteit in Wit-Rusland. &#8216;De opleidingen zijn daar beter, daarmee heb ik grotere kans op een goede baan hier,&#8217; vertelt ze. Twee tentamens heeft Goltaneh al gehad, wiskunde en natuurkunde, ze moet nog Russisch en het Ruhnama-examen doen. Op de vraag wat de Ruhnama te maken heeft met civiele techniek haalt ze haar schouders op. &#8216;Dat is politiek. Zonder het Ruhnama-examen kun je niets doen.&#8217;
De Ruhnama, volgens Niazov gelijk aan Bijbel en Koran, is naast een eigenzinnige en weinig betrouwbare versie van de Turkmeense geschiedenis ook een handboek voor normen en waarden. Haarfijn doet de dictator uit de doeken hoe een goede Turkmeen behoort te leven. Iedereen moet de Ruhnama kennen. &#8216;Ik vind het een belangrijk boek om te leren, het geeft je inzichten in hoe je een goed mens kan zijn,&#8217; zegt Goltaneh.
Na de dood van Niazov heeft ze dagenlang gehuild, vertelt Goltaneh. &#8216;Hij was als een vader voor het volk. Toen hij stierf, was dat een enorme klap voor ons.&#8217;
Gratis gas &#038; electra
Gizlar, Mayza en Saghedjimal zijn met vijfendertig collega&#8217;s van een katoenkolchoz naar Asjchabad gekomen. Ieder is eigenaar van een stukje land waar verschillende katoenpluksters werken. Zelf plukken ze ook. De opbrengst verkopen ze aan de staat. Als beloning voor de goede oogst hebben ze een tweedaagse all-inclusive excursie van de overheid gekregen. Ze logeren in een comfortabel hotel, eten in mooie restaurants en bezoeken het pretpark. De autoriteiten lijken een stilzwijgende afspraak met hun onderdanen te hebben: politieke loyaliteit en gehoorzaamheid in ruil voor (relatief) welzijn. Het percentage werkloosheid is weliswaar hoog, het gemiddelde maandsalaris van honderd dollar laag, maar basisvoorzieningen zijn gratis of goedkoop. Gas, elektriciteit en water zijn gratis, een tank benzine kost één dollar, een brood koop je voor nog geen tien cent. Bovendien is er in Turkmenistan rust en veiligheid, zegt katoenplukster Gizlar. &#8216;Overal om ons heen is oorlog of onrust; Afghanistan, Iran. Hier hoeft niemand bang te zijn voor de dag van morgen. Het is stabiel.&#8217;
De nieuwe man Berdymuhammedov begint steeds meer trekjes van zijn voorganger over te nemen. Ministers verdwenen onlangs zonder proces in het gevang, en terwijl de persoonlijkheidscultus rondom Niazov wordt ontmanteld &#8211; straatnamen, instellingen en gebouwen krijgen andere namen, zijn gezicht verdween van het geld &#8211; duiken er op tal van overheidsgebouwen immense portretten van Berdymuhammedov op. En in de goede traditie van dictators heeft hij zich tal van eretitels aangemeten.
Op de foto&#8217;s, postzegels, kalenders en posters die van de nieuwe president in omloop zijn gebracht, laat ook Berdymuhammedov zich graag zien als ware Turkmeen: in klederdracht op het beroemde Turkmeense Akhal-Teke paard, tussen de katoenplukkers en etend in de traditionele yord. Maar opvallend veel afbeeldingen tonen hem ook als speler op het internationale toneel: handenschuddend met Ahmadinejad, Poetin en Loekasjenko en orerend bij de Verenigde Naties. Onafhankelijkheid en neutraliteit zijn nog altijd de kernbegrippen in de Turkmeense politiek, maar ondertussen zoekt de president voorzichtig toenadering tot de buitenwereld.
Als de lichtjes in het pretpark worden ontstoken, gaan ook de schijnwerpers in de rest van de stad aan. Vooral na zonsondergang toont dit stalinistische Disneyland zich van zijn beste kant: wanneer de glimmende beelden, klaterende fonteinen, protserige monumenten en monumentale ministeries worden ondergedompeld in knalroze, groen, blauw, oranje en paars licht.
Olierijkdom
Het Franse Bouygues is verantwoordelijk voor tientallen pompeuze paleizen, musea en ministeries; het hoofdkantoor van het gas- en oliebedrijf in de vorm van een aansteker, het ministerie van Onderwijs in boekvorm. Het Turkse Polimeks bouwde onder andere het nationaal museum, de bijbehorende torenhoge vlaggenmast en Turkmenbashi&#8217;s World of Fairy Tales. Van gewetensbezwaren hebben deze bedrijven geen last. In tegendeel, om in het land te mogen werken, zorgen ze voor de vertaling en uitgave van de Ruhnama. Bouygues heeft momenteel tien nieuwe projecten lopen met een totale waarde van achthonderdvijftig miljoen euro.
Uit de achtbaan klinkt opgewonden gegil. De karretjes zoeven over een ijzeren constructie in de vorm van de Kaspische Zee, de bron van Turkmenistans rijkdom. Hiermee worden de megalomane bouwprojecten gefinancierd. Hoeveel gas- en olievoorraden Turkmenistan precies bezit is onduidelijk, maar volgens de president is er genoeg voor iedereen. Jaarlijks verkoopt Turkmenistan veertig miljard kubieke meter gas aan grootafnemer Rusland (Gazprom). Dezelfde hoeveelheid zal binnenkort naar China stromen, met Iran is deze zomer een deal gesloten. Ook de Verenigde Staten en Europa lonken naar de Turkmeense voorraden. In de strijd om een alternatief voor het Russische gasmonopolie hopen ze ook Turkmenistan te betrekken bij de Nabucco-pijplijn, die gas uit de landen rond de Kaspische Zee naar de EU-lidstaten moet gaan vervoeren. Of het Westen zich kan permitteren daarbij vervelende vragen over mensenrechtenschendingen te stellen, is de vraag.
Op het keurig gemillimeterde gazon staat een grote Turkmeen tegen een beer van plastic geleund. &#8216;Ken je George Orwells Animal Farm?&#8217; roept hij als we langs lopen. &#8216;Dat boek is op alle manieren toepasbaar op Turkmenistan!&#8217; Zijn rooddoorlopen ogen en flinke kegel verraden een stevige borrel. Als we hem om uitleg vragen, maakt hij zich snel uit de voeten. In Turkmenistan letten zelfs dronkaards op wat ze zeggen.
‘Stalinistisch Disneyland’ is onderdeel van de serie ‘Dreamcity’, een project in woord en beeld van Anoek Steketee en Eefje Blankevoort over pretparken op opmerkelijke plaatsen overal ter wereld. In 2010 zal het in boekvorm verschijnen.

Stalinistisch Disneyland

Gedachten op maandagochtend
Nee, we zullen niet ontkennen dat het leedvermaak bij ons, trouwe volgelingen van de Linkse Kerk, stevig door de aderen gierde toen Hero Brinkmans dronkemansgebral aan het licht kwam. Uitgerekend de &#8216;frontsoldaat&#8217; van de PVV, bij wie de woorden &#8216;tuig&#8217; en &#8216;terreur&#8217; in de mond bestorven liggen, die het leger wilde afsturen op relschoppende Marokkanen in Gouda. Die in zijn tijd als buurtregisseur (bijnaam: De Rambo van de Bellamybuurt) zozeer van de handhaving was dat hij van elke niet aangelijnde hond een zaak maakte. Die Hero Brinkman dus, ramde er in sociëteit Nieuwspoort toetertjelam op los. Omdat-ie zo&#8217;n zin had in nóg een baco&#8217;tje. En wazzizzdaarnoumizzmeee, gdvrdmme!
Spijtig, eigenlijk, dat dit akkefietje niet plaatsvindt over een jaar of twee, als het kabinet-Wilders I is aangetreden, en de PVV al haar straffe voornemens over lik-op-stukbeleid daadwerkelijk in wetgeving heeft omgezet. Dan zou Brinkman waarschijnlijk, nadat de barman de alarmknop had weten te bereiken, direct door de Tweede Kamer-beveiligers in de knie zijn geschoten. Zo zullen we in het Nieuwe Nederland omgaan met &#8216;caféterreur&#8217;.
Te mooi om waar te zijn. Maar misschien moeten we ons een beetje inhouden. Brinkman maakte meteen excuses, en ontkent te hebben geslagen. Het is zijn woord tegen dat van de barman: in Nieuwspoort was op dat ongure tijdstip niemand anders aanwezig. Bovendien: onder onze Linkse Kerkgenoten lopen er ook wel een paar rond die zich iets minder subtiel gedragen zodra de drank in de man is. Dat de PVV &#8216;links&#8217; en de &#8216;grachtengordel&#8217; voortdurend de maat neemt betekent niet dat hun tegenstanders zich tot hetzelfde niveau moeten verlagen. En grapjes over een met alcohol worstelende man die ongelukkig genoeg vernoemd werd naar een bekend cassis-merk, zijn dan niet zo gepast. Die mening lijken ook de meeste van zijn politieke tegenstanders toegedaan. Waarschijnlijk houden zij hun kruit droog voor de volgende keer dat de PVV aandringt op &#8216;keiharde&#8217; maatregelen tegen mensen (lees: Marokkanen) die zich misdragen.
&#8216;Drinkman&#8217; had op zich nog de mazzel dat het akkefietje samenviel met de arrestatie van &#8216;doodspiloot&#8217; Julio Alberto P. &#8211; die een knieschot waarschijnlijk beschouwde als een halfbakken maatregel. Hij smeet &#8216;terroristen&#8217;, zoals hij de linkse oppositie in de tijd van de junta omschreef tegenover collega-piloten van Transavia, gewoon uit vliegtuigen. En daarmee vergeleken was het nachtelijke gooi- en smijtwerk van een PVV&#8217;er opeens klein bier. Vraag blijft waarom Julio P. niet eerder in de kraag werd gevat. Zijn opschepperige verhalen tegenover collega&#8217;s dateren al van 2002. In 2006 begon er een onderzoek naar de zaak, dat een jaar later om onbekende redenen werd stilgelegd. Pas na Kamervragen, nog een jaar later, kwam het onderzoek weer op gang. Zou deze omzichtige aanpak iets te maken hebben, zoals boze tongen beweren, met het voorkomen van een pr-catastrofe voor het koningshuis? Immers; als de piloot in Nederland berecht zou worden, zouden de kranten wederom wekenlang volstaan met de afgrijselijke details over de vuile oorlog die in de jaren zeventig in Argentinië woedde. En op de keper beschouwd was Julio P. een partner in crime van Máxima&#8217;s vader &#8211; al werkte hij dan op een andere afdeling.
Dat het verleden je vroeg of laat in de staart bijt, ondervond ook Roman Polanski bij zijn arrestatie in Zwitserland. De regisseur wordt al sinds 1977 door de Verenigde Staten gezocht omdat hij zich vergreep aan een dertienjarig meisje. Fans van Polanski, onder wie de Franse minister van cultuur, nemen hem in bescherming. Is het niet zo dat de vrouw in kwestie zélf heeft gezegd dat ze haar aanklacht wil intrekken? En was de dienstdoende rechter niet een schurk die uit was op eigen roem? Zozeer dat Polanski&#8217;s advocaat samen met de openbare aanklager protest aantekende tegen de rechtsgang, die alle kenmerken had van een showproces.
Allemaal waar. En toch schuurt het ergens: Schadenfreude als bullebak Brinkman in de problemen komt na een avondje comazuipen, en dan zo&#8217;n defensieve reactie wanneer de maker van klassiekers als Rosemary&#8217;s Baby en The Pianist in de problemen komt. Polanski, zo werd duidelijk uit de vorig jaar verschenen documentaire Roman Polanski: Wanted and Desired, werd inderdaad majestueus genaaid door het Amerikaanse rechtssysteem. Maar de film toonde ook aan dat de regisseur er geen moment bij stilstond dat het simpelweg niet zo kies is om als vierenveertigjarige beroemdheid seks te hebben met een dertienjarige &#8211; of die seks nu met haar toestemming was of niet. Excuses heeft hij, voorzover bekend, nooit gemaakt. Dat pakte Hero Brinkman toch handiger aan. (SD, HEB)
Uitgelachen
Wordt er nog gelachen bij de VPRO? Steeds minder, nu de omroep heeft besloten de lachband onder de serie Sorry, Minister weg te halen. Met dank aan cabaretier Micha Wertheim die op 19 september in Vrij Nederland het voorgebakken humormoment op de hak nam: &#8216;Het fijne van een lachband is dat je als publiek niet zelf na hoeft te denken over de vraag of iets leuk is. Ho ho hoa Hi hi Hi hi ha Ha ha ha ho.&#8217; De band is weg. Deze week kon de kijker zelf beoordelen of de strapatsen in de politieke satire geestig genoeg zijn. Althans, op Nederland 3. Op HumorTV is de serie nog mét band te zien. De VPRO-site toont beiden: de kijker mag stemmen. &#8216;Een lachband is treurig, het publiek daarover laten beslissen is de overtreffende trap. Hoezo democratisch? Als het publiek had mogen kiezen was er nooit een programma van Wim T. Schippers uitgezonden,&#8217; meent Wertheim. Met gepaste trots: &#8216;Youp Buckler, ik de lachband.&#8217; (HL)
Middelmaat
&#8216;Iemand die zo trouw is aan de Amerikanen dat hij de leiband nooit heeft gevoeld.&#8217; Zo verwelkomt politicoloog Joop van Holsteyn zijn nieuwe collega Jaap de Hoop Scheffer. De oud-NAVO-voorzitter is sinds kort hoogleraar en dat begrijpt Van Holsteyn niet. &#8216;De zoektocht naar wetenschappelijke kwalificaties levert bij De Hoop Scheffer al met al niet meer op aan bewijs dan het zoeken naar massavernietigingswapens in Irak,&#8217; beweert de politicoloog op de website van het universiteitsblad Mare. Holsteyn is verbolgen dat de Universiteit Leiden het hoogleraarschap &#8216;cadeau&#8217; heeft gedaan aan de oud-NAVO-man. Hij vermoedt dat zijn werkgever &#8216;mikt op de middelmaat&#8217;. Misschien oordeelt hij te snel, want het ontbeert De Hoop Scheffer niet aan ambitie, liet hij afgelopen juni in Vrij Nederland weten. &#8216;Met het icoon Max van der Stoel zou ik me niet durven meten. Dat is een andere categorie. Maar als ik een béétje in zijn voetsporen kan treden, zou mij dat zeer verheugen.&#8217; (HL)
95 dagen
Zit de Iraanse filmmaker en Newsweek-journalist Maziar Bahari in eenzame opsluiting in de beruchte gevangenis Evin, zonder toegang tot zijn advocaat of familie. Begin augustus kon de wereld zien wat de Iraanse cel met een mens doet. Honderd sterk vermagerde, in pyjama gestoken &#8216;verdachten van een fluwelen revolutie&#8217; vulden de rechtszaal. Op de foto van de persconferentie ziet Maziar er tien jaar ouder uit. Voor 1 oktober staan baanbrekende onderhandelingen gepland tussen de Europese Unie en Iran, waarbij ook de vijf permanente leden van de VN-veiligheidsraad (waaronder aartsvijand de Verenigde Staten) aanwezig zullen zijn. De kans is groot dat mensenrechten weer ondergeschikt worden gesteld aan het nucleaire programma en dat er dus niet over Maziar, en honderden anderen, gesproken wordt. (EB)

Harm Ede Botje

Sander Donkers

Harry Lensink

Na de zonde

Machtsstrijd in Iran
&#8216;Seiyed Ali Pinochet, Chile Iran nemishe.&#8217; Iran zal geen Chili worden, luidt een van de slogans tijdens de protesten in Iran. Het is uniek dat de onfeilbaar geachte leider aya-tollah Seiyed Ali Khamenei zo publiekelijk wordt aangevallen. Onfeilbaar is Khamenei niet, zo is de laatste dagen wel gebleken. Stond de Opperste Leider altijd boven de conflicten, nu hij zich al voor de verkiezingen achter Ahmadinejad schaarde en hem de laatste dagen onomwonden zijn steun gaf, is hij er onderdeel van geworden. Daarmee heeft hij zijn onaantastbare positie op het spel gezet. Op straat, maar ook in de top van het establishment.
De veleyat-e faqih
Ruziën over hoe de Islamitische Republiek bestuurd moet worden, doet de revolutionaire elite al sinds de oprichting in 1979. Cruciaal dilemma: in welke mate moet het theocratische regime rekening houden met de wil van het volk? In het Iraanse staatssysteem ligt de soevereiniteit zowel bij God (in de gedaante van diens zaakwaarnemer op aarde, de veleyat-e faqih, op dit moment Khamenei) als bij het volk (dat parlement en president mag kiezen). Waar Ahmadinejad en zijn supporters de heerschappij van de veleyat-e faqih boven de soevereiniteit van het volk stellen, vinden Mousavi en zijn aanhangers dat diens macht ondergeschikt is aan de grondwet en de soevereiniteit van het volk. Zowel in het kamp van Ahmadinejad als in dat van Mousavi zitten politieke zwaargewichten die achter de schermen hun macht doen gelden.
Iran is geen dictatuur in de zin dat alle macht in de handen van een onbetwiste leider ligt. Ja, Khamenei bepaalt het binnen- en buitenlands beleid, heeft de zeggenschap over leger, radio en televisie, maar zijn macht is niet onbeperkt. Het Iraanse politieke systeem heeft een ingewikkelde structuur van checks en balances van verschillende invloedrijke organen, waarvan de leden het maar al te vaak niet met elkaar kunnen vinden. Behalve de &#8216;gekozen&#8217; president en het parlement zijn er verschillende niet direct gekozen organen met grote macht. De Raad van Hoeders, verantwoordelijk voor de verkiezingen, is bijvoorbeeld een bolwerk van ultraconservatieven die trouw zijn aan Khamenei.
De haai
Andere machtsfactoren zijn de Raad ter Onderscheiding van wat het Beste is, die over geschillen tussen parlement en Raad van Hoeders gaat. En de Assemblee van Experts, een raad van hoge geestelijken die de Opperste Leider kunnen aanstellen en afzetten. De voorzitter van beide organen is ex-president Ali Akbar Rafsanjani (bijgenaamd &#8216;de haai&#8217;), die regelmatig met Khamenei overhoop ligt en een bloedhekel heeft aan Ahmadinejad. De huidige crisis is volgens velen in wezen een krachtmeting tussen Rafsanjani en Khamenei. Sinds de verkiezingsuitslag bleef het opvallend stil rond Rafsanjani. Tenminste, vóór de schermen. Posht-e pardeh, achter het gordijn, zoals Iraniërs het noemen, daar speelt de werkelijke machtsstrijd in Iran zich af. Analisten zoeken koortsachtig naar aanwijzingen voor wat daar gebeurt. Wat betekent Rafsanjani&#8217;s afwezigheid bij Khamenei&#8217;s speech tijdens het vrijdaggebed? Wat zeggen de arrestaties van familieleden van Rafsanjani over het verloop van de machtsstrijd? En welke kant kiezen de groot-ayatollahs in de heilige stad Qom? &#8216;De Iraanse politiek proberen te analyseren, is hetzelfde als Kremlin-watchen ten tijde van de Sovjet-Unie,&#8217; legde een bevriende journalist in Teheran me eens uit. &#8216;Er doen altijd honderden geruchten de ronde over de machtsstrijd achter het gordijn, daar moet je het mee doen. De ene keer heb je het goed, de andere keer zit je er volkomen naast.&#8217;
De demonstraties in Iran lijken een herhaling van de protesten in 1999 en 2003, maar dit keer zijn niet tienduizenden, maar miljoenen de straat op gegaan. Alle bevolkingsgroepen lijken vertegenwoordigd. En sinds Mousavi op 15 juni kwam opdagen bij een massale demonstratie in Teheran, is de strijd op straat rechtstreeks verbonden met de strijd in het revolutionaire establishment. Mousavi heeft zich de afgelopen dagen ontpopt als voorvechter van de wil van het volk, maar het is de vraag of hij de confrontatie met Ahmadinejad en diens beschermheer Khamenei kan winnen. Dat zal afhangen van de ontwikkelingen op straat, maar ook van de machtsstrijd achter het gordijn.
Sinds Khamenei groen licht gaf voor het neerslaan van de protesten zijn er opnieuw tientallen hervormingsgezinde activisten, journalisten, studenten en demonstranten gearresteerd, mensen in elkaar geslagen en vermoord. De keiharde repressie toont niet alleen de macht van de Opperste Leider, maar ook zijn angst voor de wil van het volk.

Schimmenspel

Rellen in Iran
&#8216;Het is schaamteloze fraude,&#8217; schrijft mijn vriend Hamid in een e-mail. &#8216;Hoe kunnen ze vijf miljoen stemmen in een uur tellen? Hoezo verkiezingen? Ahmadinejad en de andere hardliners willen maar één ding en dat is macht. Nog vier jaar geschreeuw en getier. Iedereen hier wil emigreren.&#8217;
Hamid ken ik van mijn studieverblijf van een half jaar in Teheran en bleef ik daarna regelmatig zien tijdens mijn bezoeken aan Iran. Hij is een slimme IT-whizzkid die ook in zijn vrije tijd achter zijn computer zit om de vrijheid in cyberspace te bevechten. Hamid is niet zijn echte naam, de angst is zo groot dat iedereen zijn naam op het internet continu wijzigt.
Hamid en duizenden anderen overspoelden de buitenwereld de afgelopen dagen met Twitterberichten, foto&#8217;s en video&#8217;s van rennende demonstranten en oproerpolitie die op motoren op de menigte inrijdt. De beelden van de brandende motorfiets en van de jonge demonstrante die woedend een gewapende politieman te lijf gaat, gingen de hele wereld over.
Retoriek en hoop
Wat hebben we eigenlijk gezien? Zijn de verkiezingen echt gestolen? Is Mousavi de grote vernieuwer of valt dat wel mee? En hoe zal het regime uit deze crisis tevoorschijn komen?
Een ding is zeker: president Mahmoud Ahmadinejad heeft een enorme aanhang. Hij heeft pensioenen en salarissen verhoogd, profileerde zich als de outsider, de man van het volk die zegt te vechten tegen de corruptie waarvan Iran is doordrenkt. Onvermoeibaar reisde hij stad en land af en deelde links en rechts cadeautjes uit. Hier opende hij een universiteit, daar beloofde hij een voetbalstadion (niet alle beloften werden ingelost). Dat Ahmadinejad op een zekere overwinning af ging, leek dan ook lange tijd buiten kijf te staan.
Dat veranderde in de laatste campagneweken, toen met name Mir Hossein Mousavi met zijn beloften van verandering en meer vrijheid grote mensenmassa&#8217;s op de been kreeg. Wát hij precies zou gaan veranderen, bleef onduidelijk. Het was vooral de retoriek, én de hoop van de kiezer eindelijk verlost te worden van de radicaal Ahmadinejad. Dat Mousavi&#8217;s vrouw Zahra Rahnavard tijdens bijeenkomsten meer rechten voor vrouwen beloofde en aankondigde dat de gehate zedenpolitie zou worden afgeschaft, mocht haar man winnen, droeg bij tot groot enthousiasme. Met name bij de stadsbewoners die al jaren geleden de hoop hadden opgegeven en massaal wegbleven als het regime weer eens een verkiezing organiseerde tussen zwartekous A en zwartekous B.
Ook Mousavi behoort tot het establishment: hij was jarenlang premier en een naaste vertrouweling van ayatollah Khomeini. Het was tijdens het premierschap van Mousavi dat eind jaren tachtig duizenden linkse en nationalistische dissidenten werden opgepakt, gemarteld, vermoord of veroordeeld tot een leven in de smerige kerkers van het regime. En toch was er hoop op verandering. Want Mousavi is door de jaren heen gematigder geworden en realiseert zich dat de Islamitische Republiek alleen kan overleven als de roep om vrijheid van de jonge bevolking (zeventig procent is onder de dertig) gehoord wordt. Ook is hij ervan doordrongen dat normalisering van de betrekkingen met de Verenigde Staten en Europa cruciaal is.
Stemfraude
De berichten via Twitter (tegenwoordig een belangrijk communicatiemiddel bij elke volksopstand, dus ook de Iraanse) op de verkiezingsdag begonnen positief. Bij de stemlokalen stonden lange rijen te wachten, de niet-stemmers kwamen deze keer massaal opdagen. Maar al snel kantelde het beeld. Het sms-systeem werd geblokkeerd, mobiel telefoneren was vanaf zaterdag niet meer mogelijk en de websites van internationale media en Facebook werden geblokkeerd.
Buitenlandse waarnemers zijn er nooit bij tijdens Iraanse verkiezingen, wel hebben Mousavi en de andere hervormingsgezinde kandidaat, Mehdi Karroubi, duizenden vrijwilligers de straat op gestuurd om de stembusgang te controleren. Al snel kwamen er uit het hele land meldingen binnen dat de waarnemers de stemlokalen niet in mochten. Ook ontstond grote verontwaardiging toen in de districten waar Mousavi en Karroubi hun grootste aanhang hebben, de stembiljetten al snel op waren. Een onbekend aantal mensen &#8211; Mousavi&#8217;s aanhangers spreken van miljoenen &#8211; is zo de stembusgang ontzegd. En alsof dat allemaal nog niet erg genoeg is, gingen de stemlokalen in de gebieden waar Mousavi zijn aanhang zou hebben dicht voordat iedereen zijn stem kon uitbrengen, terwijl in andere delen van het land wegens de grote belangstelling de deuren wel langer open bleven.
Is er stemfraude gepleegd? Dat lijkt bijna zeker. Niet alleen omdat waarnemers werden geweigerd, er onvoldoende stembiljetten waren of de stembureaus eerder dicht gingen. Wat écht de vlam in de pan deed slaan, was dat Ahmadinejad twee uur nadat de stembussen sloten, toen twintig procent van de stemmen was geteld, door het staatspersbureau IRNA al tot overwinnaar werd uitgeroepen. Het leek wat voorbarig, zeker omdat een nek-aan-nekrace was voorspeld. Mousavi-aanhangers die de dagen ervoor nog massaal zingend en dansend de straat op waren gegaan, raakten nu slaags met de politie.
De volgende dag kwam de zoveelste aanwijzing dat er gerommeld was met de uitslagen. Nu kreeg Ahmadinejad 62,6 procent van de stemmen, Mousavi 32,26 procent en Karroubi 0,85 procent. Wat de uitslag erg ongeloofwaardig maakte, was dat Ahmadinejad in alle dorpen en steden ongeveer hetzelfde percentage van de stemmen haalde en dat hij zelfs in de geboortestreek van Mousavi won. Ook opvallend was de wel heel lage score voor Karroubi. Honderdduizenden zijn lid van zijn partij en de grootste studentenbeweging van het land had zich achter hem geschaard. Volgens de uitslag zou een groot deel thuis zijn gebleven of hun stem op Ahmadinejad hebben uitgebracht. Erg onwaarschijnlijk allemaal.
John Simpson ontzet
Terwijl Ahmadinejad op zondag met tienduizenden aanhangers zijn overwinning vierde, werd de ruzie over de verkiezingsuitslag op straat uitgevochten. In Teheran en andere steden vochten aanhangers van Mousavi met de oproerpolitie. Hierbij vielen rake klappen, maar er werd niet met scherp geschoten. Het regime &#8211; dat er in het verleden niet voor terugdeinsde mensen bij bosjes dood te schieten &#8211; hield zich vooralsnog in. Wel pakten de ordetroepen meer dan honderd vooraanstaande hervormers en een onbekend aantal &#8216;gewone&#8217; demonstranten op. Ook vielen ze binnen bij het hoofdkwartier van Mousavi. Over het lot van de gearresteerden bestaat veel onduidelijkheid. In Iran komt het regelmatig voor dat critici van het regime zonder proces jarenlang op onbekende locaties worden vastgehouden.
Minder ernstig maar ook tekenend is de intimidatie van westerse journalisten. Aanvankelijk waren de internationale media met open armen ontvangen om het wonder van de Iraanse democratie te aanschouwen. Maar nu een tweede ronde overbodig blijkt en er opeens overal boze mensen rondlopen, is er van de Iraanse gastvrijheid weinig meer te merken. Éminence grise John Simpson van de BBC (hij was er bij tijdens de volksopstand tegen de sjah in 1979) werd lastiggevallen door agenten in burger, waarna woedende Mousavi-aanhangers hem ontzetten. De ploeg van televisie-programma Nova werd zondag opgepakt bij het hoofdkwartier van Mousavi. Ze moest haar materiaal inleveren en werd op het vliegtuig gezet. Dat overkwam ook Italiaanse, Belgische en Noorse journalisten.
Parallel aan het kat-en-muis-spel tussen demonstranten en politie vond op een heel ander niveau een ware titanenstrijd plaats. Mousavi en Karroubi vroegen de conservatieve Raad van Hoeders de verkiezingen nietig te verklaren. Ondertussen maakten zij Ahmadinejad openlijk uit voor &#8216;leugenaar&#8217; en &#8216;dictator&#8217;, weigerden ze zijn overwinning te erkennen en bleven oproepen tot vreedzame protesten. Ahmadinejad van zijn kant was er ook niet vies van om zijn tegenstanders zwart te maken.
Deze moddergevechten tussen oudgedienden van de Iraanse revolutie zijn ongekend. Ook al waren er de afgelopen jaren meningsverschillen tussen de hervormingsgezinde en conservatieve stroming binnen het regime, dat werd nooit zo publiekelijk uitgevochten als nu. Het duidt op een zeer ernstige verstoring van de machtsbalans. De opperste leider van de theocratie Iran, ayatollah Khamenei, die uiteindelijk het binnen- én buitenlandse beleid bepaalt, bleef tot nu toe altijd buiten schot als de lagere goden met elkaar overhoop lagen. Maar nu hij zich al voor de verkiezingen achter Ahmadinejad schaarde en de herverkiezing van de president &#8216;een feest&#8217; noemde, staat hij niet langer boven de partijen. Dat maakt de situatie in Iran instabiel.
Apotheose
Zijn Mousavi en Karroubi uit op omverwerping van het regime? Dat lijkt uitgesloten; zij zijn er net zo goed onderdeel van als Ahmedinejad. In een brief die Mousavi dit weekend schreef aan &#8216;het Iraanse volk&#8217; benadrukte hij dan ook dat &#8216;de politieke strijd binnen de structuur van de wet&#8217; moet plaatsvinden en betuigde hij zijn respect voor de &#8216;opperste leider&#8217;.
Tegelijkertijd lijkt hij tot het uiterste te gaan om binnen het systeem zijn doelen te bereiken. Zondagavond riep hij zijn aanhangers op om de daken van hun huizen op te gaan. Daar moesten ze &#8216;Allah Akbar&#8217; roepen, &#8216;God is groot&#8217;. Hiermee grijpt hij terug op het roemruchte protest tegen de sjah in 1978 en 1979, toen ook honderdduizenden het dak op gingen.
Maar de voortdurende protesten bergen ook? een gevaar in zich voor Mousavi. Het kan serieus uit de hand lopen, er kunnen facties ontstaan die niet meer naar hem luisteren. Vooral de universiteiten zijn bolwerken van hervormingsgezinde activisten, die veldslagen hebben geleverd met de ordetroepen en die in hun razernij wel eens te ver kunnen gaan.
De situatie leek uitzichtloos, beide partijen hadden zich ingegraven. Ahmadinejad deed tijdens een persconferentie de demonstraties af als een soort voetbalrellen en noemde Iran het meest stabiele land ter wereld, Mousavi en Karroubi gingen door met hun oproepen tot verzet. Ze konden ook niet anders: nu bakzeil halen zou verraad betekenen aan hun aanhang, waarbij de kans op een nieuwe explosie van geweld niet uitgesloten was.
Op maandag volgde de voorlopige apotheose. Mousavi ging zondag langs bij opperste leider Khamenei en achter gesloten deuren maakten ze waarschijnlijk een deal. De hervormer riep zijn achterban op niet te demonstreren zonder vergunning, iets wat eerder geen probleem was. Hij zou de geweldplegers tussen de demonstranten geen kans willen geven. Daarmee leek Mousavi impliciet zijn nederlaag toe te geven. Maar &#8211; grote verrassing &#8211; ook Khamenei deed een stap om de lont uit het kruitvat te krijgen: hij spoorde de machtige Raad van Hoeders, de constitutionele waakhond in Iran aan om aan Mousavi&#8217;s wens tegemoet te komen een onderzoek te doen naar mogelijke verkiezingsfraude. Met deze koehandel lijkt het regime de rangen weer te sluiten.

De deal van Teheran

<div class="wpg-element paragraph">
Op de vijfde dag van de demonstraties in Iran gingen opnieuw honderdduizenden demonstranten de straat op. In Teheran zag Hafte-Tir, een van de grote verkeersaders van de stad, zwart van de mensen. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Uit angst weggezet te worden als onruststokers blijven de demonstranten manen tot kalmte. ‘Wij zijn allemaal Iraniërs’, zeggen demonstranten tegen de ordepolitie, er worden zelfs bloemen uitgedeeld. Maar ondertussen neemt de repressie toe. Vier hervormingsgezinde kranten zijn gesloten, waaronder Kalameh Sabz van Mousavi die sinds zaterdag niet meer verschijnt. Ook de aanval op de digitale media is verhevigd. Internet is zo langzaam dat emailverkeer nog maar mondjesmaat mogelijk is, diverse twitteraccounts zijn geblokkeerd. 
De Revolutionaire Garde, onder direct gezag van de Opperste Leider, gaf gisteren voor het eerst sinds de verkiezingen een verklaring uit waarin zij bloggers en online nieuwssites bedreigden. Meer dan 500 hervormingsgezinde politici, activisten, studenten en journalisten uit het hele land zouden inmiddels zijn gearresteerd. De Basij slaat er keihard op los, met name ’s nachts. De gewelddadige aanvallen lijken zich niet alleen meer op de universiteitscampussen te richten, zo blijkt uit verschillende berichten uit Teheran. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Sharie Parsipoor, een in Nederland woonachtige Iraanse kreeg vanochtend het volgende bericht van haar nicht uit Teheran door: ‘De Basijis zijn de mensen op verschrikkelijke wijze aan het terroriseren. Op straat ontkom je niet aan hun geweld, maar ook thuis zijn we niet veilig. &#8216;s Nachts worden we in onze huizen aangevallen. Hier zijn ze rond 2:30 uur bij de bewoners van de eerste twee etages naar binnengeweest, ze hebben hun deuren ingetrapt en de mensen en hun huizen kort en klein geslagen. Dit is gaande door de hele stad. Een voor een gaan we eraan. We zijn nergens veilig.’ 
Doordat internationale media grotendeels het land zijn uitgezet zijn de berichten moeilijk te verifiëren. Voor vandaag zijn er opnieuw demonstraties gepland. Mousavi heeft opgeroepen zwart te dragen en in moskeeën bijeen te komen om de doden van maandag te herdenken. Een beweging van hervormingsgezinde geestelijken heeft toestemming gevraagd zaterdag te mogen demonstreren. De autoriteiten beschuldigen de Verenigde Staten en Groot-Brittannië intussen van ‘onverdraaglijke’ inmenging.
Video van protesten woensdag: <a href="http://www.guardian.co.uk/world/video/2009/jun/18/iran-protests" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.guardian.co.uk/world/video/2009/jun/18/iran-protests">www.guardian.co.uk/iran-protests</a>
<a href="http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/arrests-and-killings-rise-election-protests-grip-iran-20090617" onclick="this.target='_blank';" class="normal" title="http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/arrests-and-killings-rise-election-protests-grip-iran-20090617">Amnesty International: Arrests and killings rise election protests grip Iran</a>
</div>

Update Iran: Toenemende repressie

Presidentsverkiezingen Iran
President Ahmadinejad over zijn tegenkandidaten: &#8216;Als een bus van een klif dreigt af te rijden, verander je toch niet van chauffeur?&#8217;
Iraniërs staan bekend om hun politiek getinte moppen. Nu de verkiezingskoorts een hoogtepunt bereikt, worden er dagelijks nieuwe grappen over de kandidaten verspreid via sms, e-mail en twitter (zie www.vn.nl). Moppen over de huidige president, zijn desastreuze economisch beleid en zijn internationale ramkoers voeren de boventoon. Met een inflatie van vijfentwintig procent, bijna vijftien procent werkloosheid (officiële cijfers, geschat wordt dat het om respectievelijk achtenveertig en dertig procent gaat) en gekelderde olie-inkomsten verkeert de Iraanse economie in zwaar weer. Ahmadinejads onverzettelijke houding wat betreft Irans nucleaire programma kan weliswaar op enthousiasme van zijn conservatieve supporters rekenen, ze heeft het land ook in een isolement gebracht. Volgens activisten is de mensenrechtensituatie in Iran de laatste vier jaar sterk verslechterd en heeft de persvrijheid een dieptepunt bereikt.
De verkiezingen van 12 juni zijn dan ook cruciaal voor de toekomst van Iran. Hervormingsgezinden en conservatieven staan lijnrecht tegenover elkaar. De hervormers, vertegenwoordigd door onder meer ex-premier Mir-Hossein Mousavi, beloven meer persoonlijke vrijheid, een normalisering van de internationale betrekkingen en evenwichtig economisch beleid. &#8216;Verandering&#8217; en &#8216;een regering van hoop&#8217;, luiden hun campagneslogans. De conservatieven, vertegenwoordigd door Ahmadinejad, wijzen op Irans onafhankelijke koers, het verdedigen van islamitische waarden en economische maatregelen om de armsten in het land te helpen.
Politieke gevangenen besproken
De discussies in de aanloop naar de verkiezingen zijn ongekend open en hard. Voor het eerst kan de Iraanse bevolking de kandidaten ook tijdens tv-debatten in actie zien. Beschuldigingen van corruptie vliegen over en weer. De tegenkandidaten hekelen Ahmadinejads op confrontatie gerichte internationale beleid &#8211; zijn ontkenning van de Holocaust, het nucleaire programma, enzovoort. Ook over binnenlandse onderwerpen wordt opvallend openlijk gepraat. &#8216;Karroubi heeft gesproken over politieke gevangenen. Het is voor het eerst dat hun bestaan wordt erkend,&#8217; vertelt Jadi, weblogger en activist in Teheran over de telefoon. &#8216;Het zijn daarom nu al historische verkiezingen.&#8217;
Dat zegt ook Touraj Atabaki, hoogleraar sociale geschiedenis en expert op het gebied van de Iraanse geschiedenis. &#8216;Alle tegenkandidaten waarschuwen dat de Islamitische Republiek zich in een diepe crisis bevindt. Bovendien zijn hun beloften heel concreet. Zowel Mousavi als Karroubi hebben beloofd dat de zedenpolitie niet langer ingezet zal worden om moreel gedrag op straat te controleren.&#8217;
Maar kan een eventuele hervormingsgezinde president zijn beloften ook waar maken? Slechts ten dele, zegt internetactivist Jadi: &#8216;Geen van de kandidaten zal voor vergaande verandering zorgen, dat zullen conservatieve elementen in het systeem tegenhouden. Maar een gematigde president kan wel íéts ten goede veranderen. En iets, dat is in deze situatie al heel wat.&#8217; Vrouwenrechtenactiviste Mahsa Shekarloo is voorzichtig optimistisch. &#8216;De president heeft wel degelijk invloed. Als Ahmadinejad rare taal uitslaat bij de Verenigde Naties, beïnvloedt dat direct het beleid. Er is een groot verschil tussen de huidige president en de tegenkandidaten; een hervormer als Karroubi of de gematigde Mousavi kan zowel onze buitenlandse relaties normaliseren als binnenlands de druk van de ketel halen.&#8217;
Circulerende sms&#8217;jes
Of een van de hervormingsgezinde kandidaten Ahmadinejad kan verslaan, hangt ook af van de opkomst. Bij de presidentsverkiezingen van 2005 wist Ahmadinejad met zijn populistische beloften &#8211; &#8216;Ik breng het oliegeld naar de gewone man&#8217; &#8211; met name arme Iraniërs voor zich te winnen. Maar even belangrijk voor zijn zege was het wegblijven van een grote groep kiezers. De hervormingsgezinde president Khatami (1997-2005) had niet de gehoopte veranderingen teweeggebracht, beloften over sociale en politieke vrijheid, democratie en economische voorspoed bleven onvervuld. Gedesillusioneerd bleven veel kiezers thuis.
Stemmen of niet? Het is een vraag die veel hervormingsgezinde Iraniërs zich elke verkiezingsronde weer stellen. &#8216;Verkiezingen verlenen het regime legitimiteit, houden de schijn van democratie in stand,&#8217; zegt Mahin Gorji, journaliste voor de Iraanse afdeling van Radio Free Europe. &#8216;Daarom ga ik nooit naar de stembus, ook nu niet.&#8217;
Maar zij lijkt in de minderheid. Actrices, kunstenaars en vooraanstaande intellectuelen die zich normaliter verre houden van politiek, roepen op om te gaan stemmen. &#8216;Tussen slecht en erger kiezen wij voor slecht en we doen mee aan de verkiezingen,&#8217; staat er in een sms die onder gematigde en progressieve kiezers in Iran circuleert. &#8216;Ahmadinejad moet weg,&#8217; vat Mahsa het gevoel van veel progressieve Iraniërs samen. &#8216;Bovendien, omdat Opperste Leider Khamenei de kandidatuur van Ahmadinejad steunt, is een stem tegen de huidige president ook een stem tegen het systeem.&#8217;
Voor het eerst klinkt zelfs vanuit de diaspora de roep om te gaan stemmen. Via mailings en de website www.voteforiran.com worden kiezers opgeroepen op een van de hervormingsgezinde kandidaten te stemmen.
Tweede ronde
Hoewel Ahmadinjead fel wordt bekritiseerd, geniet hij nog altijd veel steun, met name onder de plattelandsbevolking. Ook kan hij rekenen op zogenaamde georganiseerde kiezers, rond de dertig procent van de kiesgerechtigden. Ambtenaren, overheidsdienaren en Basij-milities worden grotendeels tot kiezers van Ahmadinejad gerekend. Bovendien vrezen sommigen voor verkiezingsfraude. &#8216;Ahmadinejad heeft de steun van het ministerie van Binnenlandse Zaken en de Revolutionaire Garde, instituties die toezicht houden op de verkiezingen,&#8217; zegt journaliste Mahin Gorji. &#8216;Het gevaar van verkiezingsfraude is heel reëel.&#8217; Kandidaten Mousavi en Karroubi hebben dan ook opgeroepen tot de inzet van tienduizenden onafhankelijke waarnemers.
Geschat wordt dat minstens zestig procent van de stemgerechtigden hun stem moet uitbrengen willen de hervormingsgezinden een kans hebben. Vooral de stedelijke middenklasse die tijdens de vorige verkiezingen thuis bleef, zal massaal voor een gematigde kandidaat stemmen. Vrijdag is de eerste verkiezingsronde. Alleen een absolute meerderheid voor een van de kandidaten geeft direct de doorslag; anders volgt een tweede ronde tussen de twee kandidaten met de meeste stemmen. In dat geval zal waarschijnlijk Mousavi het tegen Ahmadinejad opnemen. Wie er dan wint? Kiezers uit het hervormingsgezinde kamp durven het voorzichtig te fluisteren: Ahmadinejads presidentschap is binnenkort verleden tijd. Maar Iraanse verkiezingen zijn onvoorspelbaar, benadrukt Mahsa: &#8216;Wie had vier jaar geleden gedacht dat na Khatami een ultraconservatief als Ahmadinejad zou worden gekozen?&#8217;
Eefje Blankevoort (1978) is journalist en verblijft regelmatig in Iran. Ze schreef ‘Stiekem kan hier alles – de twee gezichten van de islamitische republiek Iran’ (Podium, 2007).

Open en hard

Fotodocument / Narcopretpark / Het landgoed van Pablo Escobar
&#8216;Bienvenidos a verdadera avontura salvaje, welkom in het ware wilde avontuur,&#8217; staat er op de uit nepbamboe opgetrokken poort. De typografie, de kleuren: het is een bijna exacte kopie van het logo van Jurassic Parc. Onafgebroken schalt een bandje uit twee gigantische boxen. Een bombastische stem prijst de attracties aan, afgewisseld met rancheras en Vivaldi. Het gebrul van een dinosauriër schalt over het kiezelpad. Alleen de oude poort van de Hacienda herinnert nog aan Pablo Escobar. Op de triomfboog prijkt het tweemotorige vliegtuigje waarmee &#8216;El Patrón&#8217; zijn eerste drugsmiljoenen zou hebben verdiend.
December 2007 opende het Parque Temático Hacienda Nápoles zijn poorten, maar er wordt nog volop gebouwd. Vrachtwagens met bouwmateriaal rijden in en uit, werknemers op motoren scheuren langs. Een Afrikaanse savanne, levensechte dinosauriërs, een arena voor culturele evenementen, wilde dieren, een vlindertuin en het oude landhuis van Escobar, somt de folder de eclectische verzameling attracties op. Vierhonderdduizend bezoekers per jaar hoopt de directie te trekken. Tegenover het park wordt alvast een nieuw hotel uit de grond gestampt. Gepland staan nog een vijfsterrenhotel, restaurants en mechanische attracties.
Een safaribusje beschilderd met zebrastrepen staat klaar om ons naar de eerste attractie te brengen. Twee families zitten al te wachten. Het busje hobbelt over de weg van grove stenen, bewust ruig gelaten om het gevoel van avontuur te versterken. Aan weerszijden strekt het enorme landgoed zich uit; glooiende groene heuvels met exotische bomen zo ver het oog reikt.
Pablo Emilio Escobar Gaviria, alias El Patrón of El Doctor (1949-1993), begon zijn criminele carrière als puber met het stelen van auto&#8217;s en marmeren grafstenen. Na een geslaagde smokkelklus in 1970 legde hij zich voortaan toe op de lucratieve drugshandel. Vliegtuigen vol cocaïne stuurde hij naar de Verenigde Staten &#8211; in korte tijd werd hij steenrijk. In 1978 kocht hij voor ruim zestig miljoen dollar het drieduizend hectare tellende landgoed Hacienda Nápoles in het afgelegen plaatsje Puerto Triunfo, drie uur rijden van Medellín. Hier fêteerde hij zijn gasten en nam hij ze mee uit waterskiën op een van de kunstmatig aangelegde meren. Op het terrein hield hij zo&#8217;n tweeduizend dieren, waaronder uit Afrika gesmokkelde olifanten, antilopen, buffels, zebra&#8217;s en nijlpaarden. Voor zijn kinderen Juan Pablo en Manuela liet hij metershoge dinosaurussen bouwen. Zevenhonderd werknemers woonden en werkten op het landgoed.
Moderne Robin Hood
Medewerkster Blanca staat achter een toonbank in de vorm van een krokodil en verkoopt petten, T-shirts en ansichtkaarten van de Hacienda. Ze is geboren en getogen in Puerto Triunfo. Haar zus woonde en werkte jarenlang op het landgoed van Escobar. Ze onderhield het terrein en voedde de dieren, vertelt Blanca. &#8216;Ik weet dat veel mensen nare herinneringen aan die tijd hebben, maar ik ken Pablo alleen maar als een vriendelijke, gulle man. Ik herinner me nog goed dat hij vaak vrachtwagens vol cadeaus liet komen voor ons kinderen uit het dorp. En geen kleine cadeaus, maar mooi groot speelgoed zoals radiografisch bestuurbare auto&#8217;s en mechanische robots.&#8217;
Escobar zorgde niet alleen goed voor zijn buren in Puerto Triunfo, ook de armen van Medellín konden rekenen op zijn barmhartigheid. Een van de wijken van de stad, waar hij huizen voor de armen bouwde, is naar hem vernoemd: Barrio Pablo Escobar. Voor veel Colombianen was Escobar een moderne Robin Hood. Niet alleen verschafte de Hacienda aan honderden arme Colombianen een baan, Escobar stelde ook een deel van zijn terrein open voor publiek. Duizenden mensen bezochten wekelijks gratis de dierentuin.
Zo ook de familie Gonzalez uit Medellín. Ze zijn zichtbaar teleurgesteld over het bezoek aan het pretpark. &#8216;Vroeger liepen hier duizenden dieren in het wild rond. Een bezoek aan de Hacienda was toen nog een echte safari,&#8217; vertelt moeder Piedad. Haar echtgenoot haalt verontschuldigend zijn schouders op. &#8216;Voor ons was Pablo Escobar toen nog een onbekende figuur. Hij was actief in de politiek, maar we wisten niet hoe hij werkelijk was. Zijn wreedheid leerden we pas later kennen.&#8217;
Begin jaren tachtig kreeg Escobar politieke aspiraties. Hij wilde niet alleen de rijkste, maar ook de machtigste man van Colombia worden. Zijn gulheid leverde hem veel stemmen op en in 1982 werd hij gekozen tot lid van het parlement. Zijn verlangen om tot het establishment te behoren, was het begin van zijn ondergang. In 1983 werd hij onder druk van de Verenigde Staten uit zijn functie ontheven. De moord op Rodrigo Lara Bonilla, minister van Justitie, in 1984 was het begin van zijn bloedige wraakcampagne. Politici, rechters, journalisten en leden van concurrerende drugskartels werden voor de keus gesteld: plata o plomo, zilver of lood, steekpenningen of een kogel.
In 1989 werd de Hacienda Nápoles geconfisqueerd. Plunderaars, op zoek naar het nieuwe El Dorado, sloegen gaten in muren en vloeren en spitten hectares grond om in de hoop de schatten van Escobar te vinden. Het landhuis veranderde in een ruïne. Arme families, vooral desplazados, gevlucht voor geweld in hun eigen regio, namen hun intrek in de voormalige vertrekken van de werknemers en in de gastenverblijven. De wilde dieren werden niet langer verzorgd en stierven of werden afgeschoten. Alleen de nijlpaarden bleef dat lot bespaard.
Huurmoordenaars
Ons safaribusje rijdt langs een van de aangelegde meertjes de heuvel op. We stoppen voor het vijfsterren safarihotel in aanbouw. Een meisje in kakikleurig Hacienda Nápoles T-shirt verwelkomt ons met een parasol tegen de brandende zon. Het is voedertijd en de nijlpaarden kunnen elk moment in beweging komen om hun dagelijkse portie wortels naar binnen te werken. In de verte steken de glimmende grijze ruggen van de beesten nog net boven het water uit.
&#8216;De Hacienda is de enige plaats ter wereld buiten Afrika waar nijlpaarden in het wild voorkomen,&#8217; vertelt onze gids. Escobar importeerde drie nijlpaarden, een mannetje en twee vrouwtjes. De hippo&#8217;s bleken het wonderbaarlijk goed te doen in de vrije natuur. Zestien nijlpaarden lopen er inmiddels rond in en rondom de Hacienda. Toen de bouw van het park begon, werden alle beesten gevangen op één koppel na. Bonnie &#038; Clyde worden ze door omwonenden genoemd. Ze zijn regelmatig in de buurt gesignaleerd, in de Rio Magdalena, en zelfs in het plaatsje Puerto Triunfo. &#8216;Op de vlucht zoals Escobar,&#8217; zegt de gids met gevoel voor drama.
Eind jaren tachtig bereikte de oorlog tussen Escobar, overheid en rivaliserende drugsbendes een hoogtepunt. De drugsbaas liet sicarios, huurmoordenaars, opleiden. De vaak jonge jongens uit de sloppenwijken kregen één miljoen pesos voor elke dode politieagent. Bomaanslagen ontwrichtten het leven in de steden. In 1991 liet Escobar zich &#8211; na lange onderhandelingen &#8211; uit angst voor uitlevering aan de Verenigde Staten insluiten. Hij mocht de helft van zijn bewakers uitkiezen en de gevangenis werd onder zijn toezicht gebouwd en ingericht: de Kathedraal. Toen El Patron in 1992 zijn &#8216;gevangenis&#8217; ontvluchtte, begon een intensieve klopjacht van een wonderlijke coalitie van het Colombiaanse leger en politie, paramilitairen, concurrerende drugskartels en de Amerikaanse drugsbestrijdingsorganisatie DEA. Op 2 december 1993, een dag na zijn drieënveertigste verjaardag, werd hij op het dak van een woning in Medellín met kogels doorzeefd.
Zestien jaar na zijn dood spreekt Escobar nog steeds tot de verbeelding. Talloze biografieën zijn aan hem gewijd, er zijn T-shirts met zijn portret te koop, in het museum van Antioquia in Medellín is Botero&#8217;s De dood van Pablo Escobar de meest verkochte souvenir, in Hollywood zijn drie nieuwe films over hem in de maak.
Legaal verdiend
We passeren het colliseo, de arena waar Escobar stierengevechten hield, en rijden door naar het Museo Memorial. Groepjes toeristen klauteren de heuvel op naar het oude landhuis. Alleen het karkas staat nog overeind. Escobars collectie jongensspeeltjes staat aan weerszijde van het pad: hovercrafts, jetski&#8217;s, zijn Renaultje en verroeste oldtimers, waaronder, volgens Escobar, de auto van Bonnie en Clyde. Op de zijkant van het gebouw prijken grote foto&#8217;s van El Patron, links uitgedost als Mariachi-zanger, rechts badend in een plas bloed. Triunfó el Estado, Triomf van de staat, staat er in koeienletters boven. Toeristen poseren voor het groen uitgeslagen, gebarsten zwembad. &#8216;De Fiscalia heeft na een tip van een gevangene dat er juwelen en wapens onder het zwembad zouden liggen de boel opgeblazen. Maar ook hier is niets van Escobar&#8217;s schatten gevonden,&#8217; vertelt Oscar Orozco, de eigenaar van de Hacienda.
De familie van Escobar voerde een jarenlange juridische strijd tegen de onteigening, maar in 2004 werd de Hacienda Napoles officieel overgedragen aan de overheid. Een deel werd aan de gemeente van Puerto Triunfo gegeven, een ander deel aan het ministerie van Justitie &#8211; er wordt nu een gevangenis gebouwd en er zijn verschillende landbouwprojecten voor gedemobiliseerde paramilitairen en desplazados. Oscar Orozco exploiteert een deel van de grond voor het pretpark. In 2006 kwam hij op het idee. &#8216;Alles wat met Escobar te maken heeft, vinden mensen interessant, nog steeds,&#8217; vertelt hij. &#8216;De Hacienda is een historische plek, hier woonde de grootste crimineel uit de Colombiaanse geschiedenis. Dat willen mensen zien.&#8217;
Afrikaanse safari, Jurassic Parc en Escobar, is dat geen vreemde combinatie? Orozco vindt van niet. &#8216;We hebben het park hier ontwikkeld omdat Escobar hier heeft gewoond, anders had het geen kans van slagen. Maar alleen een museum is niet genoeg. Daarom heeft het park drie concepten: Escobar, Afrikaanse safari en Jurassic Park. Dat zorgt voor een gevoel van spanning en avontuur, net zoals in andere attractieparken overal ter wereld.&#8217;
Orozco woonde vroeger naast de Hacienda en kent de omgeving goed. Zijn bedrijf bezit twee hotels in Puerto Triunfo en een aantal ranches in de omgeving. Zijn plannen voor het pretpark konden in het begin rekenen op hoongelach. &#8216;Investeren in een pretpark in Colombia? Ik werd voor gek verklaard. Maar Colombia is de afgelopen jaren onherkenbaar veranderd. Acht jaar geleden kon je alleen naar Puerto Triunfo vliegen, nu is de weg tussen Bogota en Medellín eindelijk weer veilig. Toerisme neemt een grote vlucht, daar speel ik op in.&#8217;
Oscar Orozco is een selfmade man, net als de vorige eigenaar. Hij begon met een ijzerwarenwinkel en wist in veertig jaar een zakenimperium op te bouwen in onroerend goed, uitzendbureaus en hotelketens. Hij is steenrijk, maar in tegenstelling tot Escobar heeft hij zijn fortuin legaal verdiend, benadrukt Orozco. &#8216;We hebben veertien onderzoeksprocedures van de overheid doorstaan voor we aan de bouw van het pretpark konden beginnen, en er is geen enkele onregelmatigheid gevonden.&#8217;
Is het niet vreemd om geld te willen verdienen aan de beroemdheid van een moordenaar? &#8216;We verheerlijken Escobar op geen enkele manier. Neem het landhuis; we laten niet de weelde van de glorietijd, maar de ruïnes van het einde zien. Ik wilde van iets negatiefs iets positiefs maken; een narco-paleis veranderen in een pretpark voor het hele gezin. Bovendien biedt de Hacienda werkgelegenheid voor de regio.&#8217;
Gezuiverd
De toeristen schuifelen door het karkas van het landhuis, langs de foto&#8217;s van Escobars misdaden. De moord op minister Rodrigo Lara Bonilla, de slachtoffers van bomaanslagen, doodgeschoten politieagenten. Juan en Maria Teresa zijn met hun kinderen voor het eerst in het park. &#8216;Pablo Escobar heeft verschrikkelijk veel pijn veroorzaakt in Colombia,&#8217; zegt Juan. &#8216;Mijn vrouw en ik werkten in de periode dat hij actief was, La Violencia, op de eerste hulp in Medellín. Tientallen politieagenten hebben we geprobeerd te redden, soms maakten we in een paar weken tijd vier grote bomaanslagen mee. Niemand durfde meer de straat op, het leven stond stil.&#8217; Vinden zij het niet vreemd dat er van de Hacienda Nápoles een pretpark is gemaakt? &#8216;Met dit pretpark geeft de regering iets terug aan de mensen die hebben geleden. We voelen hier niet langer de negatieve energie van Escobar. Deze plek, het hele land, voelt gezuiverd,&#8217; zegt Juan.
Leonardo Rey, toerist uit Cali, is het daar niet mee eens. &#8216;Triunfo el estado?&#8217; hij knikt misprijzend naar de foto van de dode Escobar. &#8216;Colombia is helemaal niet veranderd na zijn dood. Er zijn juist een heleboel nieuwe Escobars opgestaan, kleiner dan hij, maar ze vormen een even groot probleem. Zolang de regering geen goed alternatief aan de boeren biedt, blijven zij coca verbouwen. Ja, je kunt nu door het land reizen, maar zolang het eigenlijke probleem niet wordt opgelost, is de kans groot dat het geweld weer oplaait.&#8217;
‘Hacienda Nápoles’ is onderdeel van de serie ‘Dreamcities’, een project in woord en beeld van Anoek Steketee en Eefje Blankevoort over pretparken op opmerkelijke plaatsen overal ter wereld. In 2010 zal het in boekvorm verschijnen.

Narcopretpark

Fotodocument / Luna Park Beiroet
Het reuzenrad van Luna Park Beiroet torent hoog boven de Corniche uit, de beroemde boulevard van de Libanese hoofdstad. Het kleine, ommuurde amusementspark is altijd open geweest, ook tijdens de bloedige burgeroorlog van de jaren zeventig en tachtig en de Israëlische aanval van juli 2006. &#8216;Mensen hebben een plek nodig waar ze de ellende even kunnen vergeten. Alleen als er te dichtbij te hard gevochten werd, sloten we het park,&#8217; vertelt manager Houssam. &#8216;In tijden van oorlog is een pretpark het eerste dat lijdt. Niemand durft dan meer naar buiten of denkt nog aan plezier. Maar zodra het kan, zoeken mensen weer naar afleiding en vertier.&#8217;
Luna Park Beiroet is het oudste pretpark van Libanon en wordt nog steeds gerund door dezelfde familie. Het pretparkje valt in het niet bij de veel grotere, blinkend nieuwe pretparken elders in Libanon, maar het is Houssams trots. &#8216;Het reuzenrad, de achtbaan, het is allemaal door mijn vader gemaakt.&#8217; Vanuit zijn kantoor wijst hij naar het enorme reuzenrad, de trots van het park. &#8216;Tot een paar jaar geleden was het zelfs het grootste van het Midden-Oosten.&#8217; Families, jongeren, pas getrouwde stelletjes, religieuze en seculiere Libanezen, sjiieten, soennieten en christenen, zijn pretpark maakt geen onderscheid in bezoekers, benadrukt Houssam. Zijn ogen dwalen af naar de computerschermen waarop hij de gokhal van het pretpark nauwlettend in de gaten houdt. &#8216;Door die fruitautomaten kunnen we het park openhouden,&#8217; vertelt hij. &#8216;Verder valt er geen rooie cent aan te verdienen.&#8217;
Rammelend bakje
Buiten is het verstikkend heet. Van de nabijheid van de Middellandse Zee is in het pretpark maar weinig te merken. Het is dan ook uitgestorven, op één familie na. De jonge moeder Abir komt er een paar keer per week. Haar echtgenoot Farouk werkt er als klusjesman en dat vinden haar kinderen Simar, Racha, Zahra en Adel natuurlijk geweldig. Vooral de driejarige Simar is door het dolle heen. Ze zit geen moment stil en rent razendsnel door het park. Met grote ogen hobbelt ze op het eendje van de carrousel in het rond, haar mond bruin van een chocolade-ijsje. Het reuzenrad is de favoriete attractie van de tienjarige Zahra. &#8216;Omdat ik zo van het uitzicht van de zee hou.&#8217;
Rammelend gaat het bakje van het reuzenrad omhoog. Het rad kraakt en piept, het ijzer is verroest. Maar bang hoeven we niet te zijn verzekert medewerker Jihad. &#8216;Ik heb het rad helpen bouwen, geloof me, het staat muurvast.&#8217; Helemaal geruststellend klinkt het niet. Er doen de wildste verhalen over het rad de ronde. Het zou ooit van zijn standaard zijn gevallen en de Corniche zijn opgerold om verderop stil te houden en om te vallen. Welnee, zegt een ander, in een zware storm is het dubbelgeklapt. Onzin, volgens een derde, er is alleen een keer ijzer in gewaaid. &#8216;Allemaal verzonnen,&#8217; houdt parkwachter Zacharia vol. &#8216;Er is nog nooit iets met het rad gebeurd.&#8217;
Zwaar geschut
Vanaf de top van het rad is het uitzicht indrukwekkend: de hoogbouw van Beiroet, het strand, de zee, de beach clubs en vissers langs de Corniche. In de verte glijdt een vrachtschip langs. Vorige zomer lagen hier de Israëlische oorlogsschepen voor de kust. Een maand lang werden Zuid-Libanon en Beiroet bestookt met zwaar geschut. Tijdens de oorlog vorig jaar mochten de zusjes Rasha en Zahra niet naar het pretpark. &#8216;Waar wij wonen, was het veilig,&#8217; vertelt Zahra, &#8216;maar je kon de rook zien en de bommen horen.&#8217; Of ze bang was? Zahra staart met grote ogen voor zich uit. &#8216;Een beetje,&#8217; zegt ze dan. &#8216;Maar niet echt, want ik wil niet bang zijn voor de Israëliërs.&#8217;
De juli-oorlog, bedoeld om Hezbollah te straffen, legde een groot deel van de stad in puin. Met name de overwegend sjiitische wijken in het zuiden van de stad werden zwaar getroffen. Zo&#8217;n vijftienhonderd burgers kwamen om het leven, duizenden raakten gewond en sloegen op de vlucht. De oorlog betekende ook een enorme klap voor de economie. Na de verwoestende burgeroorlog van de jaren zeventig en tachtig was Libanon begin jaren negentig grotendeels opgekrabbeld. Premier Rafiq Hariri bouwde met zijn bedrijf Solidere een nieuwe binnenstad die de oude grandeur van Bei­roet in ere moest herstellen. De economie trok aan, toeristen &#8211; met name Golf-Arabieren &#8211; kwamen weer in grote aantallen naar het &#8216;Zwitserland van het Midden-Oos­ten&#8217;. Maar het optimisme van de jaren negentig heeft plaatsgemaakt voor cynisme, angst voor de oplopende politieke spanningen en het verraderlijke geweld van terroristische aanslagen.
IJzeren geraamte
Werknemers Jihad en Zacharia staan zuchtend in de schaduw van het reuzenrad. Er mogen nog nauwelijks klanten zijn, gewerkt wordt er wel. Met zijn volle gewicht hangt Jihad aan een touw om een golfplaat het dak op te hijsen. Boven halen drie jongens het naar binnen. Alleen het ijzeren geraamte verraadt dat er ooit nog een verdieping bovenop het gebouw stond. &#8216;Boem,&#8217; zegt Jihad en hij wijst op het gapende gat waar ooit het spookhuis zat. Een verkoolde pop hangt half uit een doodskist, te midden van bergen puin.
Het pretpark is dé plek om te ontsnappen aan de realiteit van alledag. De lichtjes, het kleurrijke snoepgoed, de vrolijke muziek, de duizelingwekkende en desoriënterende attracties: even lijkt de hele wereld op zijn kop te staan. Angst, verdriet en stress hebben geen plaats in deze wereld vol kleur en vrolijkheid. Maar een zware autobom maakte daaraan in één klap een einde. In juni 2007 werd het pretpark opgeschrikt door een oorverdovende knal. De anti-Syrische politicus Walid Eido kwam terug van een middag aan het strand. Samen met zijn zoon stapte hij in de auto. Op het moment dat ze langs het pretpark reden, ontplofte de autobom. Beiden waren op slag dood, net als negen omstanders.
Met de bomaanslag, die een groot deel van het park in puin legde, drong de dagelijkse realiteit letterlijk het pretpark binnen. &#8216;In dit pretpark gebeurt altijd wat,&#8217; zegt Jihad. &#8216;Net als in heel Libanon. Het is een tijdje rustig, dan is er weer oorlog, een aanval of een aanslag. Het is onderdeel van het leven geworden.&#8217;
Twee weken na de aanslag was het pretpark al weer open. De bezoekers komen nog steeds, maar in mindere mate dan voorheen. De bomaanslag heeft het park voor velen tot een plek gemaakt die ze liever mijden. &#8216;Het is een besmette plek geworden,&#8217; verklaart een taxichauffeur zijn afkeer van het park. &#8216;Als ergens zoiets gebeurt, kan het nooit meer hetzelfde zijn.&#8217;
Romantisch ritje
In de koele avond de eerste echte bezoekers het pretpark binnen. Het zijn vooral toeristen uit de buurlanden Jordanië en Syrië, de Golf, en Libanezen die voor de vakantie hun thuisland bezoeken. Ouders en kinderen voeren de boventoon, maar ook jonge stelletjes wagen een romantisch ritje in het reuzenrad. De botsauto&#8217;s zijn zoals overal ter wereld vooral populair bij pubers. Dat ze vanuit hun botsauto&#8217;s naar het gapende gat van het spookhuis kijken, nemen ze voor lief. &#8216;Dat is Libanon,&#8217; zegt Ali (20). Hij woont in Duitsland en is voor zijn huwelijk een paar weken in Libanon. &#8216;Mensen gaan hier door met leven, wat kunnen ze anders?&#8217;
Toch is voor veel Libanezen de maat vol. Kwamen ze in de jaren negentig nog terug naar hun vaderland, nu zoeken ze juist steeds vaker naar een manier om hun land te verlaten. Zo ook Hous­sam, de manager van het pretpark. Hij sjokt langs de attracties. &#8216;Na de burgeroorlog hebben we veel geïnvesteerd,&#8217; zegt hij. &#8216;Mijn vader haalde de nieuwste attracties uit Italië. Maar nu denken we erover er helemaal mee op te houden. We hebben een aanbod gekregen van een projectontwikkelaar om het reuzenrad neer te halen: het verpest het uitzicht op zee vanuit de miljoenenappartementen die hij aan het bouwen is. Als het bod hoog genoeg is, nemen we het misschien wel aan. Dan is het park er volgend jaar niet meer, want zonder het reuzenrad heeft het geen ziel.&#8217;
Houssam haalt zijn schouders op. &#8216;Waarom zou ik hier blijven? Is er geen burgeroorlog, dan worden we aangevallen door Israël. Geen aanval van buitenaf? Dan blazen onze politici elkaar wel op.&#8217; Hij wijst op het gapende gat van het spookhuis. &#8216;We hebben tienduizenden dollars aan spullen verloren, onze werknemers zijn in shock en gewond geraakt, sinds de aanslag komen er bijna geen bezoekers meer. Dit zou een plek moeten zijn om plezier te hebben. Nu is het een plek van angst geworden.&#8217;
Deze fotoserie maakt deel uit van het project ‘Dreamcities’, te zien op www.dreamcities.nl. Een korte film van de maaksters over het pretpark staat op www.vn.nl.

Plek van plezier en angst

<div class="wpg-element paragraph">
Al zevenenveertig jaar trotseert Luna Park Beiroet perioden van onrust, oorlog en economische malaise. De attracties kunnen een likje verf gebruiken, maar ze bieden de bezoekers een welkome ontsnapping aan de grimmige realiteit. Zelfs na die bomaanslag. Een film van Anoek Steketee en Eefje Blankevoort.
</div>

Anoek Steketee

Video: Luna Park Beiroet

Vakantie in Irak
Vanuit het reuzenrad kun je de hele stad zien. Beneden schitteren de lichtjes van het pretpark en krioelen tientallen families met ijsjes, popcorn en blikjes frisdrank. Kinderen lachen en rennen van attractie naar attractie: een wildwaterbaan, trampolines en een speelhal. We zijn in Dream City. Dream City is een pretpark. We zijn op vakantie. In het Koerdische noorden van Irak.
De autonome regio Koerdistan is de facto onafhankelijk sinds de Golfoorlog van 1991 en vandaag de dag het enige veilige gebied van Irak. Vandaar dat het een aantrekkelijke vakantiebestemming is voor de Iraakse Arabieren en Amerikaanse soldaten die aan de andere kant van de binnengrens dagelijks met bloedvergieten worden geconfronteerd. De Koerden hebben hun vrijheid zwaar bevochten; naar schatting 180.000 Koerden stierven onder het regime van Saddam Hoessein. De Koerdische veiligheidstroepen, de Peshmerga’s – ‘zij die de dood in de ogen zien’ – hebben bunkers en wachtposten neergezet om het Iraakse terrorisme buiten de grenzen te houden. De busladingen toeristen worden hier grondig geïnspecteerd en ondervraagd voordat ze kunnen doorreizen naar hun vakantiebestemming: de beroemde watervallen van Gali Ali Beg, de snelstromende rivieren rond Arbil en Suleimaniyeh, en in de winter prachtige besneeuwde toppen om te skiën. De vakantiefolder van Koerdistan is kleurrijk en lijkt in niets op het door burgeroorlog verscheurde centrale en zuidelijke Irak.
Het publiek van Dream City bestaat uit Koerden, Arabieren en Amerikaanse soldaten. Voor hen is deze stad een droom die in schril contrast staat met hun dagelijkse realiteit. Zij leven in een vrijstaat van bandieten en moordenaars, in een land waar terrorisme allang niet meer alleen politiek of ideologisch is maar is uitgegroeid tot een bedrijfstak, een manier om snel en veel geld te verdienen. De tweeëndertigjarige Said is nu nog vrolijk aan het tafelvoetballen, maar over een paar dagen zit hij weer op zijn kantoor in Bagdad. Door zijn vooraanstaande positie als ingenieur bungelt er een aantrekkelijk prijskaartje aan hem: eerder werden al een oom en een vriend van hem ontvoerd. De achttienjarige Muna is nu onderweg naar de botsauto’s. Na de vakantie loopt zij weer te ijsberen door haar huis in Bagdad. Als ze naar de universiteit gaat, loopt ze trillend over straat. Verderop in het pretparadijs staat een Amerikaanse soldaat. Morgen loopt hij weer zwaarbewapend door de straten van Mosul. Nu schiet hij zijn speelgoedpis­tool leeg op een spelcomputer.
Aan de oever van het Denkha-meer staat een vijfsterrenhotel dat vroeger exclusief onderdak bood aan de top van de Baath-partij. Na de Amerikaanse invasie werd het afgehuurd door het Amerikaanse leger. In deze surrealistische marmeren moloch konden de manschappen een paar dagen waterskiën of aan de rand van het zwembad aan een bloody mary nippen. De lounge hangt vol met officiële bedankbrieven en foto’s van generaal Casey en Paul Wolfowitz tussen de soldaten. Nu logeert er een delegatie dokters uit Bagdad die de plek hebben uitgekozen voor een conferentie. De doktersvrouwen en -kinderen hebben de gelegenheid aangegrepen om vakantie te vieren. Tot diep in de nacht wordt er aan de zwembadrand uitbundig gedanst op Arabische popmuziek. De dokterszoons Mohammed en Ahmed vertellen dat zulke feestjes in Bagdad niet kunnen. Dat zou zelfmoord zijn.
In Dream City draait het reuzenrad tot middernacht door; dan sluit het pretpark zijn hekken. Ook Koerdistan gaat na vijf dagen – de door de regionale regering toegestane verblijfsduur – weer op slot voor de vakantievierders. Ze hebben even geproefd van vrede en rust en keren terug naar hun door geweld verziekte thuis. En blijven dromen.