Het is nu twintig jaar na de genocide in Rwanda. Eefje Blankevoort en Anoek Steketee maakten een documentaire over het proces van verzoening. Het is een transmediale documentaire, waarin ook fotografie een rol speelt (de tentoonstelling is vanaf 10 juli te zien bij Foam). Op onze site elke twee weken een foto, gedurende de honderd dagen die de genocide toen in beslag nam.

Bekijk de proloog

Aflevering 6

Donderdag 12 juni – Vandaag twintig jaar geleden. Het isdag 67 van de genocide in Rwanda. De moord op Tutsi's en gematigde Hutu's gaatonverminderd door, ook in de vluchtelingenkampen. Het dodental wordt geschat op600.000.

Volgens de Rwandese overheid is twintig jaar na de genocideverzoening voor meer dan 80% bereikt. Welnee, zeggen anderen, verzoening wordtslechts gepredikt maar niet gepraktiseerd. En wat is verzoening eigenlijk?'Economische noodzaak', zoals miljonair Eugene Nyagahene het noemt of 'eenkwestie van het hart' zoals mensenrechtenactiviste 'Petronilla' stelt?

'Politici wijzen erop dat mensen weer met elkaar samenleven,'zegt 'Petronilla', die om veiligheidsredenen anoniem wil blijven. 'Maar op hetplatteland kun je niet anders; je hebt vuur nodig, iemand die je naar hetziekenhuis brengt als je ziek bent, iemand die je werk geeft. Dat is geenkeuze, maar pure noodzaak.'

Noodzaak of niet, op het platteland verzoenen gemeenschappenzich wel degelijk. De geschiedenis van de dorpen Giheta en Ruseke in de regioMuzambira is haast identiek aan die van het fictieve verhaal van de dorpenMuhumuro en Bumanzi, waar radiosoap Musekeweyaom draait. Giheta, aan de voet van de heuvel, wordt bewoond door 'debevolkingsgroep die vroeger Hutu werd genoemd'. Het dorp aan de top van deheuvel, Ruseke, wordt bewoond door Tutsi.

De dorpen gingen altijd goed met elkaar om. Zij haaldenwater bij dezelfde waterput, dronken samen bananenbier en waren aanwezig opelkaars bruiloften en begrafenissen. Maar de verhoudingen waren niet gelijk.Het Hutu dorp was armer en dichter bevolkt, de inwoners werkten veelal op degrotere landerijen van hun Tutsi buren. Opgehitst door de haatcampagnes enbeloftes van een beter leven, trokken de inwoners van Giheta in april 1994, gewapendmet machetes en schoffels, naar Ruseke voor een bloederige 'werkdag'. Bijna hetgehele Tutsi dorp werd uitgemoord, bezittingen werden geplunderd.

Maar rijkdom en voorspoed bracht het de inwoners van Gihetaniet. Slechts een paar maanden later moesten ze vluchten voor het oprukkendeRPF leger. Veel van de daders zochten hun toevlucht in Congo. Zij die decholera-epidemieën en geweld in de kampen hadden overleefd keerden eind jarennegentig berooid terug naar hun dorp. Ook de enkele genocide overlevenden (rescapees) keerden terug naar hungeboortedorp. Er waren geen vijandigheden tussen de dorpen maar zij medenelkaar en de angst regeerde. De waterput op de grens van de dorpen werd door deHutu's niet langer gebruikt, de weg tussen de dorpen raakte in onbruik. DeHutu's hadden geen werk meer, de Tutsi's geen werknemers.

Totdat Jean Claude begin 2004 in het Hutu dorp totgemeenschapsleider werd gekozen. Hij zocht toenadering tot zijn jeugdvriendProtogene uit het andere dorp. Samen probeerden zij de gemeenschappen teovertuigen elkaar om vergiffenis te vragen en te schenken.

Hoe dat uitpakte zieje hier, in aflevering 6: 'Unity and Reconciliation.'

Aflevering 5

Vandaag twintig jaar geleden. Het isdag 53 van de genocide in Rwanda. Deuitzending van de (overwegend Afrikaanse) VN troepen is vertraagd door eengeschil over kosten van de operatie. Het aantal doden wordt geschat op 400.000.

‘As they say in in Kinyarwanda: the thruth can be tested in fire and it will not burn.’ – Acteur Dismas Mukeshabatware (vertolker van schurk Rutaganira)

Toen het rebellen- c.q. bevrijdingsleger RPF in juli 1994 degenocide stopte en de macht overnam lag het land in puin. Zo ook het ministerievan justitie. Toch werden direct de eerste stappen gezet om de daders voor hetgerecht te brengen. Oktober 1994 waren er al zo'n 58.000 genocideverdachtengearresteerd. Gevangenissen raakten overvol.

In de jaren na de genocide keerden miljoenen Hutu's uit devluchtelingenkampen in Congo, Tanzania en Burundi terug (velen daartoegedwongen door de RPF). Om de honderdduizenden verdachten van genocide teberechten bleek de klassieke rechtspraak niet toereikend. Rwanda blies een oudetraditie nieuw leven in: Inkiko Gacaca – of 'gazon rechtbanken' in hetKinyarwanda. Moordenaars konden in het openbaar hun misdaden belijden in ruilvoor mildere straffen. Buren getuigden tegen buren. Verdachten verdedigden zichvoor hun gemeenschappen.

De Gacaca’s hebbenmeer dan een miljoen mensen berecht. Veel mensen in Rwanda zijn positief overde 12.000 volksrechtbanken die speciaal werden opgericht. 'Veel mensen wistenniet wat er precies met hun geliefden was gebeurd of waar zij begraven lagen.Tijdens de Gacaca's hoorden menseneindelijk de waarheid,' zegt scriptschrijver Charles Rukondo. Ook dedirecteur van radiosoap Musekeweya ispositief: 'Het was heel moeilijk, en niet iedereen is tevreden. Maar de Gacaca's gaven mensen de kans hun hartte luchten en lieten zien dat we dit nooit meer willen.' Er was ook veelkritiek, met name vanuit Westerse mensenrechtenorganisaties: verdachten kregenlang niet altijd toegang tot een advocaat, de bewijslast was marginaal. Mensenwerden ook vals beschuldigd, uit jaloezie of om andere geschillen tebeslechten. Ook het team van Musekeweya kreeg te maken met de gevolgenvan de Gacaca's. Het team bestaat uitmensen van beide groepen, er zitten zowel daders als slachtoffers bij. ActeurDismas Mukeshabatware, die in de soap de rol van schurk Rutaganira speelt, werdbeschuldigd van genocide en zat maanden in de gevangenis.

Hoe dat afliep zie jehier, in aflevering 5: A new man.

Aflevering 4

Vandaag twintig jaar geleden. Het isdag 39 van de genocide in Rwanda. De VN Veiligheidsraad bereidt een stemmingvoor om UNAMIR meer slagkracht te geven. Generaal Dallaire heeft een verzoekingediend voor 5000 extra troepen om Kigali onder controle te krijgen en 'safehavens' op het platteland te creëren. Maar de Amerikaanse ambassadeur bij deVN, Madeleine Albright, vertraagt de stemming. De Verenigde Staten willenliever zones aan de Rwandese grenzen creëren, een minder riskante operatie. Hetgeschatte dodental staat inmiddels op 296,000.

‘What have we, Bumanzi villagers, done? I want to hang myself’ – slachtoffer Josiane, een van de personages uit radiosoap Musekeweya

Na gewapend conflict is er veel nodigom een land weer op te bouwen en zowel de materiele en psychische schade teherstellen. Een van de voorwaarden voor een vreedzame samenleving istraumaverwerking, stelt Lauri Pearlman, een van de wetenschappers die betrokkenis bij radiosoap Musekeweya. Dat is niet alleen belangrijk om mensen tehelpen hun leven weer op te pakken, maar ook om geweld in de toekomst tevoorkomen. Daarom moet er niet alleen aandacht zijn voor de trauma's vanslachtoffers, maar ook van daders.

In Rwandais bijna iedereen getraumatiseerd door de genocide. Slachtoffers en getuigenzijn getraumatiseerd door wat ze mee hebben gemaakt en gezien, daders door devaak extreem gewelddadige misdaden die ze hebben gepleegd. Alleen, psychiaterszijn er in Rwanda nauwelijks. Bovendien, praten over gevoelens is geenvanzelfsprekend onderdeel van de Rwandese cultuur. Daarom worden er inradiosoap Musekeweya boodschappen verwerkt waarin de luisteraarduidelijk wordt gemaakt dat het goed is om te praten, dat mensen zich niethoeven te schamen en dat het normaal is om bang te zijn. 'Er zijn veel mensendie niet kunnen praten over wat zij hebben meegemaakt,' vertelt Dativa Umuhire,studente en fan van het eerste uur. 'Maar door de soap durven mensen hun gevoelenste uiten en huilen ze mee met hun favoriete karakters.' Ook de kerk speelt eenbelangrijke rol in traumaverwerking en verzoening.

Hoe, dat zie je hier, inaflevering 4: 'Anxious Hearts.'

Aflevering 3

Vandaag twintig jaar geleden. Het is dag 24 van de genocide in Rwanda. De VN neemt een resolutie aan waarin het moorden wordt veroordeeld, maar het woord genocide angstvallig wordt vermeden. Meer dan 1, 3 miljoen Rwandezen zijn inmiddels gevlucht.

‘Call them chimpanzees, if you like. May the cholera take them!’ – ‘slechterik’ Rutaganira, een van de hoofdpersonages van radiosoap Musekeweya.

'Yes, our Rutaganira will defeat the people of Bumanzi! Rutaganira, defeat those chimpanzees! Opgehitst door Rutaganira, de boosaardige leider van Muhumoro, trekt een groepje dorpelingen naar het andere dorp – Bumanzi – om hen een lesje te leren. Rutaganira en zijn medestanders kunnen tevreden zijn: hun tactiek van ophitsen heeft gewerkt. Door eindeloze herhaling, loze beloftes en andere retorische trucs zijn de Bumanzis niet langer mens, maar chimpansee.

In radiosoap Musekeweya heet de vijand 'chimpansee', in Rwanda 20 jaar geleden waren Tutsi kakkerlakken. Beesten, bacterieen en ongedierte, zo wordt de vijand gecategoriseerd. Assumpta Mugiraneza, een Rwandeze pshycholoog en politicoloog, schrijft erover in het essay dat bij de aflevering van deze week hoort: 'The target is designated by birth, whether real or supposed, a birth that justifies the evil cast upon the victim, and that will lead to its extermination. Armenians, Jews, Tutsis, they have become vermin, rats, snakes, lice or cockroaches, microbes, that need to be eradicated.'

Het waren boeren, vaak onopgeleid en hulpbehoevend, die de machetes oppakten en hun buren, vrienden en broers vermoorden. Maar het waren politici die de genocide organiseerden, benadrukt Priester Emmanuel Manirakiza. 'De boeren vertrouwden de mensen die hadden gestudeerd, ze accepteerden wat zij zeiden. Het is een kwestie van intellectualiteit.'

Bekijk de derde aflevering hier.

Aflevering 2

Vandaag twintig jaar geleden. Het is dag 14 van de genocide in Rwanda. Human Right Watch schat dat er inmiddels meer dan 100.000 mensen zijn vermoord en roept de VN Veiligheidsraad op om het woord ‘genocide’ te gebruiken. Tevergeefs. Ook de oproepen van UNAMIR Luitenant-Generaal Roméo Dallaire om versterking te sturen vallen op dovemansoren. Belgische VN troepen verlaten Rwanda juist. Dallaire blijft achter met een troepenmacht van 2100 man.

‘We have to cut all social contact with the Bumanzis!’ – ‘slechterik’ Rutaganira, een van de hoofdpersonages van radiosoap Musekeweya.

In Rwanda werden in een tijdsbestek vanzo'n 100 dagen honderdduizenden Tutsis en tienduizenden gematigde Hutu'svermoord, door extremistische Hutu milities, door buren, soms zelfs door huneigen familieleden. De genocide in Rwanda wordt vaak voorgesteld als eentribaal conflict tussen de etnische groepen Hutu's en Tutsi's. Eenverschrikkelijk, maar toch ook vooral barbaars conflict – lichtjaren verwijderdvan onze beschaafde wereld.

Maar uitbarstingen van groepsgeweld zoalsdie in Rwanda zijn niet uniek. Toen de Verenigde Naties in 1948 de GenocideConventie aannam zei de wereld: Nooit weer. Maar in de 20e eeuw werd 'nooitweer,' keer op keer. Ervin Staub, Holocaust overlevende en professor in depsychologie wijdde zijn leven aan de vraag: wat maakt mensen goed en wat drijftze tot kwaad doen? In zijn boek Roots of Evil, The Origins of Genocide andOther Group Violence onderzoekt hij hoe groepsgeweld ontstaat en hoe hetvoorkomen kan worden. Radio soap Musekeweya is gebaseerd op zijn theorie enprobeert de luisteraars inzicht te bieden in dat proces en hen handvatten tebieden voor gedragsverandering.

De soap wordt uitgezonden vanaf dezelfdefrequentie waarvandaan haatmedia oproepen alle Tutsi te vermoorden. Media – inhet bijzonder radio – speelden in Rwanda een belangrijke rol in hetontmenselijken van de slachtoffers. Consequent werd de ander weggezet alsverrader, vijfde kolonne, en tenslotte als kakkerlak. Waar slechts éénoplossing voor was: volledige uitroeing. Hoewel Rwanda vaak als schoolvoorbeeldwordt gebruikt van haatmedia, is ook dit fenomeen niet uniek. 'Onze soap speeltzich af in Rwanda, we houden rekening met onze cultuur en tradities. Maar de boodschappendie we uitzenden zijn universeel,' vertelt scriptschrijver Charles Rukundo.'Ook in andere landen worden groepen mensen massaal weggezet als ‘de ander’.Wij laten horen waar dat toe kan leiden, en hoe mensen zich daar tegenkunnen verzetten.'

Bekijk aflevering 2: 'Troubled Love'

Aflevering 1

7 April 1994. Vandaag twintig jaar geleden. Het Rwandese leger en de Interahamwe milities beginnen met het systematisch vermoorden van Tutsi en gematigde Hutu. VN vredestroepen, niet bereid om hun mandaat te schenden, grijpen niet in.

Einde dag 1 – geschat dodental: 8000

‘Iedereen is opgestaan om de kakkerlakken te vermoorden’ –Radio Television de Milles Collines (RTLM)

7 april2014 is het twintig jaar geleden dat honderdduizenden Tutsi’s en tienduizendengematigde Hutu’s werden vermoord. Haatcampagnes in de media lagen ten grondslagaan de genocide. Vandaag de dag zaait de radiosoap Musekeweya geen haat, maarzendt een boodschap van verzoening uit. Musekeweya (‘Nieuwe Dageraad’) weetwekelijks honderdduizenden Rwandezen aan de radio te kluisteren. De soap wordt uitgezondenop dezelfde frequentie waarvan in 1994 de bevolking werd opgehitst alle Tutsi,‘inyenzi’ (kakkerlakken), te vermoorden.

Spanningenen periodes van geweldsuitbarstingen tussen de twee belangrijkste bevolkingsgroepenvan Rwanda, Hutu’s en Tutsi’s, hielden het land decennialang in haar greep.Begin jaren negentig bereikte de onderdrukking van de Tutsi minderheid door deHutu gedomineerde regering een hoogtepunt. Vanuit Oeganda trok het Tutsirebellenleger Rwandees Patriottistisch Front (RPF) Rwanda binnen. Toen op 6april 1994 het vliegtuig van de Rwandese president Habyarimana werdneergeschoten was dat het startsein van een massaslachting die zijn weerga nietkent. Via de radiozender Radio Televison de Milles Collines (RTLM)riepen extremistische Hutu’s op tot de vernietiging van ‘kakkerlakken’ zoals deTutsi’s werden genoemd. In slechts honderd dagen werden naar schatting 700.000tot 1.000.000 Tutsi’s en tienduizenden gematigde Hutu’s vermoord door voornamelijkextremistische Hutumilities, Interahamwe. Na drie maanden geweld werd degenocide gestopt door het RPF, die in de zomer van 1994 de macht overnam.

Om nieuwe geweldsuitbarstingen te voorkomen riep de Nederlandse organisatieRadio La Benevolencija tien jaar geleden de radiosoap Musekeweya in hetleven. Op dezelfde frequentie van waaruit hate-speeches Hutu bendes in 1994opzweepten tot moorden, zendt Musekeweya vandaag de dag een boodschap vanverzoening uit en laat zien hoe geweld ontstaat en voorkomen kan worden. Ookalis het inmiddels twintig jaar geleden dat de genocide plaatvond, toch is datgeen overbodige luxe zegt scriptschrijver Andre Musegara. 'Natuurlijk zijn dezelessen nog nodig. Verzoening en gedragsverandering zijn een heel lang proces. Bovendien,nergens ter wereld bestaat een perfecte samenleving.'

Bekijk aflevering 1: 'Old Wounds'

Over Love Radio

Love Radio is een transmedia documentaire van Eefje Blankevoort en Anoek Steketee over het proces van verzoening in post-genocide Rwanda aan de hand van de populaire radio soap Musekeweya, ‘Nieuwe Dageraad’. Het bestaat uit een webdocumentaire, mobiele tap stories en een tentoonstelling in Foam. Love Radio beweegt zich op de scheidslijn tussen feit en fictie. Op het eerste gezicht vertelt het een lineair, bijna sprookjesachtig verhaal gebaseerd op radiosoap Musekeweya, in een tweede laag komt de complexe realiteit naar voren. Terwijl in de soap happy ends de boventoon voeren, is verzoening in het echte leven weerbarstiger. Want hoe kunnen daders en slachtoffers na de gruwelijke moordpartijen weer naast elkaar wonen, met elkaar leven of elkaar liefhebben?

Vanaf 7 april 2014, gedurende de 100 dagen die de genocide duurde, verschijnt er om de week een nieuwe episode op www.loveradio-rwanda.org. In elke aflevering staat een ander thema centraal: haatmedia, identiteit, scapegoating, trauma, rechtspraak & rechtvaardigheid, herinnering, en de toekomst van Rwanda. Vrij Nederland houdt je op de hoogte van nieuwe afleveringen.

Kijk hier de Proloog.