De VN-Veiligheidsraad is een tandeloze tijger, en daar verandert Nederland niks aan

Toen na een lange lobby en een te elfder ure door minister Koenders gesloten compromis Nederland een zetel wist te bemachtigen in de VN Veiligheidsraad, ging de nationale driekleur even uit. Het zou alleen niet voor de gebruikelijke twee jaar zijn, want om een akelige patstelling te doorbreken, gingen we het lidmaatschap met Italië delen.

We zouden dus met de helft genoegen nemen en alleen in 2018 een zetel in de VN-Veiligheidsraad bekleden. Hoe hebben we het ervan afgebracht? Laten we zeggen dat er gelukkiger omstandigheden waren dan in 2017-2018 om een gemeenschappelijke agenda te voeren in New York. Wij zijn die noordelijke Nederlanders die orthodox en rechtvaardig zijn, Italianen zijn losse mediterranen die zich niet fiscaal de les laten lezen door die steile calvinisten uit Nederland en die in Brussel consequent zeuren over Dublinregels waar Rome wel en Den Haag geen last van heeft.

Het was meer dan het cultuurverschil dat het delen van een Veiligheidsraadszetel niet tot een voorbestemde idylle maakte, en het werd nog lastiger toen Italië ineens een minister van Buitenlandse Zaken (sinds juni Enzo Milanesi) uit een populistisch kabinet naar New York stuurde.

Lastige dossiers

Nederland kon twee dingen doen: er nog het beste van maken en de niet-controversiële onderwerpen opzoeken en/of het Italiaanse ‘gedrag’ zoveel mogelijk neutraliseren: niet samenwerken maar tegenwerken. Is dat ver gezocht? De Italiaanse premier Giuseppe Conte was eind oktober bij Poetin op bezoek en kroop bijna voor de Russische leider. Hij noemde Rusland een ‘strategische partner’ (diplomatiek lingo voor ‘vriend’) en lamenteerde dat Italië de Russen te lang verwaarloosd hadden. Sancties, Krim, Oekraïne? Conte verzekerde Poetin dat Italië daar geen eeuwige zaak van wil maken: ‘Wij willen dialoog en zien sancties niet als doel maar als middel om verschillen op te lossen.’

Intussen zijn Enzo Milanesi en (ruziemaker met de EU) Matteo Salvini van de Lega Norte al gezellig op de thee geweest bij Sergei Lavrov. In het beste geval is de Veiligheidsraad een stille arena waar Nederland en Italië de lastige dossiers mijden, want de werkelijke strijd wordt binnen de EU gevoerd met zelfs ECB-president Mario Draghi als openlijk criticus van zijn mede-Italianen uit de regering (Draghi heeft onlangs Vijf-Sterren-leider en vicepremier Luigi di Maio van politieke inmenging beschuldigd). In de Europese arena kun je toekijken hoe de Italianen zichzelf onderling onmogelijk maken.

Het Italiaanse gevaar

Is een jaar Nederlands lidmaatschap van de Veiligheidsraad daarmee een beetje vergeefs? De creativiteit om het samen met Italianen te doen heeft niet tot aansprekende resultaten geleid, maar je zou ook kunnen zeggen dat Nederland het Italiaanse ‘gevaar’ heeft getemd. Ook positief – juist misschien omdat voor ‘grote’ onderwerpen in de Veiligheidsraad nauwelijks nog plaats is – is dat er bij kleinere onderwerpen wel ruimte is voor landen die het ambachtelijk multilateralisme goed beheersen. Als het gaat om de bestrijding van seksueel geweld, genderkwesties of het afknijpen van toegang tot schoon water of voedsel in conflicten, kan Nederland effectief zijn en partnerschappen aangaan met gelijkgezinde landen als Zweden, al is het ondankbaar resolutiewerk dat de koppen van de New York Times niet haalt.

Vrijkaart voor de vip-lounge

Misschien moet je ook niet te veel hooggestemde verwachtingen hebben van zo’n lidmaatschap. Oud-minister Ben Bot bekende in zijn memoires (Achteraf bezien, najaar 2015) dat Nederland lidmaatschappen of zelfs voorzitterschappen van belangrijke internationale organisaties eigenlijk als een window of opportunity moet zien, een tijdelijk toegangsbewijs tot de grote beslissers op aarde. Een soort vrijkaart voor de vip-lounge.

Vrij vertaald: grote issues zoals de wereldvrede of klimaatbeheersing najagen is illusoir, maar je kunt ervoor zorgen dat de MH-17 op het netvlies van die grote beslissers blijft, terwijl anders misschien de neiging zou bestaan om die kwestie na een tijdje te begraven.

Dat is iets anders dan solisme: dat kan een klein land als Nederland zich volgens Bot niet veroorloven. Het moet ‘meedraaien’ in het spel dat multilateralisme heet, multilateralisme propageren als de grootmachten het uit eigenbelang buiten werking stellen, en de buitenkansjes die zich voordoen vanwege het lidmaatschap of voorzitterschap slim verzilveren.

Tandeloze tijger

Er zijn ook grotere olifanten in de kamer. De Veiligheidsraad is er voor het oplossen van conflicten. Een open deur, maar Syrië, Myanmar, Jemen, Afghanistan en Oekraïne worden niet in New York beslecht. Een jaar of tien, vijftien geleden was die kans groter. Toen bereikte de wereld kortstondig een unieke deal: de Responsibility to Protect. Als een tiran zijn eigen volk niet beschermde, had de Veiligheidsraad het recht om in te grijpen.

Dat was een volkenrechtelijke doorbraak, want tot 2005 scheen soevereiniteit (zelfs van tirannen) een heilige koe. Als lid van de Veiligheidsraad was je toen – om het in voetbaltermen te zeggen – een soort VAR (videoscheidsrechter) die een penalty kon toekennen.

Tweede olifant is de rol van het internationale recht, in het ongelukkige jaar 2018 zichtbaar beschadigd door de Trump-aanvallen.

Na de strafschop tegen Libië (2011) die uitliep op de moord op Khadaffi is dat recht op ingrijpen weer uit beeld geraakt en kunnen types als Assad, Maduro en Duterte (straks Bolsonaro?) weer hun gang gaan en zich achter het veto van een van de vaste leden van de Veiligheidsraad verschuilen. Conclusie: aan Nederland ligt het niet, maar de Veiligheidsraad is toch wel erg een tandeloze tijger.

Tweede olifant is de rol van het internationale recht, in het ongelukkige jaar 2018 zichtbaar beschadigd door de Trump-aanvallen op instellingen als het Internationale Strafhof. Is het al lastig om Russische en Chinese veto’s te omzeilen om er iets van te maken, sinds het duo Trump-Bolton de dienst uitmaakt, ligt het idee (ideaal) van de rule based order ook in eigen kring onder vuur.

Voor een land als Nederland, dat dit beginsel juist hoog in het vaandel voert en gastheer is van onder meer het Internationaal Strafhof, is het pijnlijk om uitgerekend in 2018 te vernemen dat de VS het Strafhof een verachtelijk instituut vindt dat morgen opgeheven kan worden, en dat VN-resoluties over Israël en de Palestijnen volstrekt genegeerd worden.

Dat dwingt Nederland, bondgenoot van de VS, tot verbale acrobatiek. Natuurlijk is Assad een schurk als hij chemische wapens gebruikt tegen de bewoners van Douma. Maar als Trump zonder mandaat van de Veiligheidsraad kruisraketten als vergelding op Syrië afvuurt, durven we ons niet als hoeder van het internationale recht uit te spreken en spreken we van ‘begrip’ voor zo’n actie. Dan wordt lidmaatschap van de Veiligheidsraad wel erg dun, want niemand weet wat ‘begrip’ eigenlijk inhoudt.

Derde olifant: de Veiligheidsraad is opgericht om conflicten op te lossen, maar het is niet de bedoeling om de Grote Conflicten aan de orde te stellen. Neem nucleaire wapenbeheersing. De Amerikanen en Russen beschuldigen elkaar van schending van wapenbeheersingsverdragen en Trump kondigt terugtrekking uit het INF-Verdrag aan. Rusland wil dat via de Veiligheidsraad voorkomen. Propaganda, no way, is de repliek van de VS. Daar zal Nederland ook wel ‘begrip’ voor moeten hebben.

En zo is het eigenlijk met dat hele lidmaatschap van de Veiligheidsraad: we moeten er begrip voor hebben dat Nederland er begrip voor heeft.