Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

Vijf jaar geleden stond ik elke donderdag vroeg op om de live radio-uitzending van France Culture vanuit café Select mee te maken. Behalve nieuws, weerbericht en buitenlandse correspondenten had de programmamaker Pierre Assouline altijd een hoofdgast. Ik herinner me hoe dat een keer Michel Piccoli was, die ik eens in Amstelveen heb zien spelen in een idioot stuk van Marguerite Duras. Hij is tachtig jaar, speelde veertig jaar geleden in Het Dagboek van een kamermeisje, en hij zou net weer op een Parijs toneel gaan staan.
Meestal verliet zo’n gast direct na het gesprek het café om weer in bed te kruipen, maar Piccoli bleef gezellig zitten, en vroeg mij van alles over het toneel in Nederland, waar ik de antwoorden niet op wist. Ik vroeg hem of hij geen zin had nog eens een keer een film te maken. Jazeker, en hij wist zelfs al precies hoe die film zou worden. Maar hij wilde absoluut niet dat iemand anders iets over die film te zeggen zou hebben. Hij zocht dus een financier die hem geheel de vrije hand zou laten. ‘Gaat u zelf de hoofdrol spelen?’ ‘Nee, daarvoor heb ik al iemand anders in mijn hoofd, maar die weet het nog niet. Houdt u van Luis Buñuel?’
Ik begon zijn films op te noemen, Piccoli viel me in de rede: ‘Ja, dat was een groot filmer, maar hij heeft geen volgelingen gehad, geen school gesticht. Ik wil een Buñuel-film maken, met Buñuel-decors, Buñuel-personages, Buñuel-gebeurtenissen. Weer eens lekker de hele bourgeoisie te kakken zetten plus dat seksgedoe. De mensen moeten zeggen: “Mooie film van Piccoli, maar alles totaal gepikt van Buñuel. Dat surrealisme is toch allang voorbij!” Nee, mijnheer, het réalisme, dat is al voorbij voordat het begonnen is, maar het surrealisme, dat is waar de film voor is uitgevonden. De camera is objectief maar wat zich voor de camera afspeelt, dat moet totaal subjectief, subcontrair, subliminaal, subreptief en subversief zijn. Alles is belachelijk, tot het belachelijk maken aan toe,’ althans zo herinner ik mij dat Piccoli ons toesprak. ‘Komt u dan vooral weer hier langs om over die film te spreken,’ zei Assouline.
Inmiddels is Assouline van de radio naar Le Monde gegaan en komt die ochtenduitzending van France Culture uit een gewone koude radiostudio. Piccoli maakte in 2001 de film Het zwarte strand, maar dat was niet de film waar hij over sprak. Nu heeft Piccoli die film wel gemaakt. Hij heet Het is niet helemaal het leven dat ik mij gedroomd had, maar het is wel de film van Piccoli-Buñuel zoals ik mij die gedroomd had.
Het verhaal is gauw verteld, want er is eigen­lijk geen verhaal. Er is een oude rijke man met een echtgenote plus huishoudster, die er op loopafstand een maîtresse plus huishoudster op na houdt. We zien de oude gek van het ene huis naar het andere huppelen. Met beide dames speelt hij scrabble, waarbij de mooiste en langste woorden de sfeer bepalen. De kleuren, de geuren, de gedragingen zijn allemaal puur Buñuel, zoals hij beloofd had. Hoogtepunt is als de man bij zijn vriendin het leeuwenkleed van de vloer pakt en aantrekt, zodat je even aan Jan Mulder denkt. De poppenkastscènes vond ik een tikje overbodig, maar verder zit de film zo vol idiote dingen dat ik hem zeker nog een keer ga zien.
Dan moet ik gauw zijn. Ik zag hem de eerste avond in de buurtbioscoop in een zaaltje met tien mensen. Toen hij net begonnen was, glipte een ouwe kerel naar binnen die voor me ging zitten. Zijn achterhoofd leek op dat van Piccoli, maar dat kon natuurlijk niet. Vlak voor het einde holde hij in het donker de zaal uit. Ik achter hem aan, maar ik kreeg zijn gezicht niet te zien, hij verdween in de Schotse bar aan de overkant. Piccoli moet morgen weer King Lear spelen. Het is misschien niet helemaal de film zoals hij zich die gedroomd had, maar als hij naar Nederland komt, moet u erheen, om nog van een Buñuel-film na de dood van Buñuel te genieten.
grijs@tiscali.nl

Piet Grijs

Piccoli-Buñuel

Het huis van Pascal is te huur! De Koreaan op nummer 54 van de Monsieur le Prince-straat laat me de trap opgaan. Op de eerste verdieping zit ik in de voorkamer te wachten op de makelaar. O, wat zou ik hier graag wonen. Ik zink weg in dromerij.
Daar wordt aan de deur geklopt. Hard geklopt. Zachtjes doe ik open. Verdomd als het René Descartes niet is, uit Amsterdam. Huygens heeft mij zijn uiterlijk uitstekend beschreven. ‘Monsieur Pascal?’ vraagt hij. Ik knik van ja.
‘Zullen we even naar buiten gaan, er is hier een prachtig parkje,’ zeg ik. We dalen de straat af en betreden de paleistuin. Geen honden, geen fietsen. We komen een jongetje tegen dat een apparaatje in zijn hand heeft. Voor hem uit rijdt een vreemd speelgoedkarretje. ‘Daar moet een veer in zitten,’ zegt René, ‘die de wielen aan het draaien maakt.’ Het karretje gaat opzij om een botsing met ons te vermijden. We zien hoe het jongetje het stuurtje op zijn apparaatje draait. ‘Dat joch doet net of hij zijn karretje op afstand kan besturen,’ zegt René. Ik vraag de jongen: ‘Kun je het wagentje even in de richting van de fontein laten rijden, en vlak daarvoor naar rechts laten omdraaien en terugrijden?’ ‘Natuurlijk, mijnheer Pascal,’ zegt het knaapje. Het wagentje doet wat ik vroeg. Descartes loopt tussen het wagentje en de jongen en schopt naar dunne draden die hij tussen die twee verwacht.
‘Er bestaat geen actie op afstand,’ zegt Des­cartes tegen mij, ‘er moet een truc achter zitten. Of het gaat om een diertje dat ons kan verstaan. Een dier is een machine, maar waarom zou een machine geen Frans kunnen leren?’
Ik antwoord zo beleefd mogelijk: ‘Als jij iets niet begrijpt, dan ontken je het bestaan ervan. Ik heb het niet over God maar over het luchtledige dat ik heb aangetoond. Jij weigert zelfs de proef te zien, want jij houdt vol dat een vacuüm niet kan bestaan.’ ‘Het enige vacuüm dat ik ken, zit in jouw hoofd,’ zegt de Amsterdammer. Wat een lul.
‘Ik ga u verlaten,’ zeg ik, ‘ik moet naar Port-Royal en over een paar minuten vertrekt de bus die ik heb uitgevonden.’ ‘Bus? Zeker een uit zichzelf rijdende karos die op afstand wordt bestuurd door een jongetje?’ ‘Nee, gewoon door paarden getrokken, met een koetsier op de bok, een ritje kost vijf stuivers. Denkt u dat uw regenboog als je hoog genoeg met een ballon de lucht in gaat, als een totale cirkel te zien zal zijn?’ Descartes denkt na. Ik peins: ‘Is de luchtballon al uitgevonden?’
Mijn gepeins wordt gestoord door een ‘hé, Hugo!’ van een man, in wie ik een oud-collega van het Mathematisch Centrum in Amsterdam herken. Toen ik daar ging werken, stonden er vier dingen op mijn bureau: een asbak, een pennenbakje met een passer erin, een telefoon en een sierlijk groen Zweeds rekenmachientje dat niet op stroom werkte, maar waar je met de hand drie keer aan een zwengel draaide om met drie te vermenigvuldigen. Een slim schuifje maakte het mogelijk de komma te verplaatsen. Het was het principe van Pascals blikken machientje, maar het werkte beter. Net als de passer heb ik het Zweedse geval één keer gebruikt, de asbak nooit.
‘Heb jij de rekenmeisjes nog meegemaakt toen je in 1962 bij ons op het centrum kwam? Daar heeft de NCRV een programma over vertoond. Ze beweerden dat die rekendames werden ontslagen bij de komst van de computers, omdat de operateurs van die machines zo nodig mannen moesten zijn – je reinste vrouwen­discriminatie! Onzin en geschiedvervalsing: die schattige rekenjuffen rekenden onze schema’s uit. Wij wiskundigen stelden de algoritmes op en zij vulden de getalletjes in. Een mooie samenwerking. Minstens vijf van ons zijn met de rekenwondertjes getrouwd. Dat rekenwerk doet de computer nu, op grond van onze algoritmes. Operateurs hadden we niet nodig, we legden zelf ons ponsbandje in de ponsbandlezer. Ik kan er toch niks aan doen dat de meeste wiskundigen mannen zijn? Of stoor ik je in je gemij­mer?’
Ik keek om en zag Pascal op de bus stappen.
grijs@tiscali.nl

In het park

Mijn hele leven heb ik les gegeven in vakken waarin ik geen les om les te geven had gekregen. Al mijn lesgeven was onbevoegd. Het kwam er altijd op neer dat ik een dag, een week, of in een enkel geval een maand vóórdat ik die les moest geven mij in dat vak ging verdiepen.
Ik was elf toen mijn zuster begon te leren lezen. Ik wist wat een vreselijke methode Maria Montessori had verzonnen om de letters te leren: met je vinger langs een in ruwe stof uitgevoerde letter strijken die op een plankje was gelijmd. Alsof een letter een vrucht was die je met je ogen dicht moest betasten om zijn naam en smaak te kunnen raden.
Uit mijn eigen leesleertijd van zes jaar eerder herinnerde ik me nog mijn woede dat de schrijfletters, toen nog in schuinschrift, totaal verschillend waren van de leesletters, toen al in de losse blokletters zoals u die nu leest. Je moest dus als zesjarige twee verschillende alfabetten leren, of eigenlijk vier, want de hoofdletters bleken, anders dan in het Russisch, weer eigen vormen te hebben.
Ik zei tegen Liesbeth: ‘Weiger op school alle lees- en schrijflessen. Ik zal je die letters leren in de vorm waarin ze gedrukt staan. Dan kan je direct de krant lezen en erin schrijven. Morgen beginnen onze lessen. Ik moet zelf nog even leren hoe je de gedrukte letters precies schrijft.’ Daar was ik tot diep in de nacht mee bezig. Vooral de laatste letter van de vorige zin, en van deze zin, had de bizarre vorm van een afgezakt en uitgezakt cijfer 8 waar rechtsboven een piepklein strikje op lag. Hoe verzinnen ze het? Nog steeds schrijf ik in het alfabet van dat drukschrift, maar gelukkig tik ik bijna alles en de Times New Roman is nog steeds hetzelfde als mijn letter uit 1946.
Het waren ook de letters die mij dwongen om zelf Grieks te leren. Ik vond dat je Grieks heel goed met ons gewone drukschrift kon schrijven. De leraar vond van niet, en hij stuurde mij de les uit. In de paasvakantie van 1949 werd ik met een één voor Grieks van school gestuurd. Op het Murmellius-gymnasium in Alkmaar trof ik goddank de leraar Grieks Kamerbeek die mijn verhaal over Griekse letters aanhoorde, mijn kennis van de Griekse grammatika peilde (sinds die dag schrijf ik grammatika met een k, wat honderden zetters en enkele computers steeds weer in een c veranderden. Ik lees mijn eigen stukken nooit, dus het kan mij niet schelen wat de laatste geldige spelling met mijn schrijfsels doet) en me begenadigde. Sinds vorige week geef ik Grieks aan een clubje dat Plato leest.
Later heb ik nog geprobeerd een hoogleraar Russisch te overtuigen dat ons alfabet geschikt was om die taal te schrijven, maar die begreep gelukkig niet wat ik bedoelde. Hij dacht dat ik als dyslecticus alleen wou leren spreken en luisteren. Ik mocht als stotteraar het bijvaktentamen geheel mondeling afleggen.
Slechts één vak heb ik echt gestudeerd tot ik een diploma kreeg: wiskunde. Om uit dienst te blijven moest ik daar leraar in worden. Dat bleek een grote mislukking, want ik verdomde het om middeleeuwse begrippen als sinus en cosinus te gebruiken. Ik dacht in e-machten, maar dat mocht niet. Gelukkig had ik in 1961 een alfa-klas die voor het eindexamen wiskunde een hoofdstuk uit de historie van dat vak kreeg. Die alfa-leerlingen denken nog steeds dat ik de Griekse letters niet ken.
In Berkeley, waar vijf Indonesiërs in 1961 heen waren gestuurd om bosbouw te studeren, gaf ik ze les in het Nederlands, omdat hun vakboeken in die taal waren. Ik had mijn vader als Nederlandse leraar gehad, die nooit taalkunde maar altijd letterkunde deed. Ik begreep dat dit zijn afwijking was en dat hij mij daarom mijn afwijkingen vergaf. Maar mijn Sumatranen vroegen: ‘Waarom is het Het mooie meisje, De mooie vrouw, Een mooie vrouw, en niet Een mooie meisje, maar moet dat Een mooi meisje zijn?’
Ik vond de grammatikale regel voor die e achter mooi, niet vermoedend dat ik vijftig jaar later weer op straat ‘een mooie meisje’ zou horen. En daar heeft de Taalunie niets mee te maken! In Parijs zorg ik ervoor mijn studenten steeds een week vóór te blijven voor ik ze ga de Belgische en noordelijke volgorde van de werkwoorden uitleggen.
grijs@tiscali.nl

Leesleertijd

Nooit van mijn leven heb ik in een tafelwinkel een tafel gekocht. Een pingpongtafel nam je over van vrienden die kleiner gingen wonen. Een theetafeltje nam je mee uit een Duitse bunker onder een duin. Een schrijftafel erfde je van een oom, en omdat hij op die tafel één prachtig gedicht had geschreven stond mijn schrijfmachine daar tientallen jaren op te wiebelen, want hij had er ook veel slechte gedichten op geschreven en één poot van de schrijftafel was daarom korter dan de andere. In Parijs nam ik van de straat een prachtige deur mee, die een verbouwende winkel bij de vuilnis had gezet. Ik legde hem met zijn linkerzijkant op de vensterbank en met zijn rechteruiteinde op een barkruk.
Die barkruk stond ongebruikt in een hoek sinds de badkuip waaroverheen een opklapbare klep was gemonteerd waaraan ik, naast het bad zittend, kon werken, maar die klep was te hoog voor een gewone stoel, dus nam ik op een feestelijke avond de barkruk waar ik op had zitten drinken, mee naar huis, maar de badkuip is nu?… ach laat ook maar. In het sleutelgat van de tafelbladdeur paste prachtig mijn ballpoint.
Ik dacht dat de deur ijzersterk was, maar toen ik er laatst een meisje op wilde nemen kraakte het midden van de schrijftafel akelig en schoof de plank van zijn stutten. De barkruk viel op een van mijn grote tenen. De teen brak. Naar het ziekenhuis. Nooit eerder was het interieur van mijn teen gefotografeerd. De dokteres liet me zien hoe het botje net als mijn tafelplank in het midden geknakt was. ‘Daar is niks meer aan te doen,’ was haar diagnose.
Amputatie van de grote teen? Nee, dat hoefde niet. Vakkundig omzwachtelen langs twee spalken kon wel eens de oplossing zijn. Ze ging de verbandspecialist bellen. ‘Dus er is wel wat aan te doen?’ zei ik brutaal. ‘Hoe is het ongeluk gebeurd?’ antwoordde ze. Ik ging een antwoord verzinnen. Ik voelde me vrij om te liegen, want haar antwoord ‘Hoe is het ongeluk gebeurd?’ op mijn vraag ‘Dus er is wel wat aan te doen?’ sloeg ook nergens op. Maar het meisje dat achterover in het ravijn van de tafel was gedonderd en die gewoon mijn vrouw bleek te zijn, begon te giechelen, en de dokster merkte snuivend op: ‘U was dronken, ik begrijp het al.’
Wie midden in de nacht een ziekenhuis binnenkomt met een gebroken teen, die is dronken, dat begrijp ik ook wel. Maar wat mij verbaasde was dat ook de opgetrommelde verbandlegkundige beschonken leek. Hij verzocht mij mijn voet op een kartonnen doos te zetten die hij had meegebracht en ging aan de slag met houtjes, ijzertjes, bandjes en enorme wikkels gordijnstof. Mijn voet werd een olifantspoot. Hij deed er een paar plastic zakken omheen van de kruidenier die zich Mister Ed noemt en liet mij lopen. Ik wankelde omdat mijn ene voet twee keer zo groot was als de andere. De dokter die het gezwachtel heel ironisch had staan bekijken, zei: ‘Verbindt u die mijnheer zijn andere poot ook maar, dan kan hij evenwichtig lopen.’
De verbandenman maakte aanstalten deze suggestie te volgen en op dat moment herkende ik hem. Hij was niemand anders dan de gek die bij nacht en ontij een winkelwagentje van Mister Ed dat tot omvallens toe is opgetast met zakken, blikken, kartonnen dozen en andere inpakspullen, over de busbanen, rijwegen en rotondes van onze buurt voortduwt, terwijl zijn voeten zijn omhuld met dezelfde zakken en dozen van dezelfde winkel. Het getoet van ongeduldige auto’s hoort hij niet. Hij bedelt niet, hij klaagt niet. Hij ziet eruit als een artiest die iets nieuws heeft verzonnen en hoopt dat mijnheer Cartier of mevrouw Pompidou hem ziet en in het museum zet. Maar hij slaapt echt elke nacht in het rechterportiek van de Coupole onder zijn enorme lading zakken en dozen, vastgesjord met snelbinders en politiekoorden. Ik zou u graag de afloop van deze geschiedenis vertellen maar het tikken op de laptop op mijn knieën gaat vermoeien en mijn 600 woorden zijn trouwens op.
grijs@tiscali.nl

Geknakt