Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

Strijd tegen Poetin

Sarah Bronkhorst

Pussy Riot-oprichter Maria Alyokhina over verzet in Rusland: ‘Ik besta nog’

Onderzoek

<p>Het mediaplatform Roddelpraat heeft de afgelopen maand illegaal naaktbeelden verspreid van twee bekende Nederlanders via hun YouTubekanaal, wekelijks goed voor zo’n 400 duizend kijkers. Presentatoren Jan Roos en Dennis Schouten promootten de beelden met geblurde fragmenten uit de video’s. In betaalde uitzendingen op de website van Roddelpraat zijn de beelden volledig en ongefilterd te zien voor donateurs.</p>
<p>Beide BN’ers, wier namen om privacyredenen onvermeld zijn, bevestigen aan Vrij Nederland hiervoor geen toestemming te hebben gegeven. Daarmee is de verspreiding strafbaar, zegt regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld Mariëtte Hamer. ‘Het is verwerpelijk dat Roddelpraat dit middel inzet. Dat er geld mee wordt verdiend, maakt het nog erger. Ik hoop dat er consequenties volgen om een signaal af te geven dat dit niet acceptabel is.’</p>
<p>Volgens Robbert Hoving, directeur-bestuurder van expertisecentrum voor online misbruik Offlimits, is het uitzonderlijk dat naaktmateriaal zo openlijk en grootschalig wordt verspreid. Op dergelijke vergrijpen staan hoge geldboetes en zelfs gevangenisstraffen tot twee jaar, legt hij uit.</p>
<p>Roddelpraat voert in een reactie aan dat de betrokkenen de beelden eerder zelf met anderen hebben gedeeld. Maar dat doet niets af aan de strafbaarheid. ‘Zo werkt het niet’, zegt Hoving. ‘Er moet hoe dan ook consent zijn.’</p>
<div class="info-box">
<h5>Roddelpraat verspreidt desinformatie over de auteur van dit artikel</h5>
<p><span style="font-weight: 400;">In reactie op vragen die Vrij Nederland stelde in het kader van dit onderzoek, maakte Roddelpraat een item over de auteur van dit artikel in hun uitzending van 11 november 2026. Daarbij werden meerdere feitelijke onjuistheden verspreid. Zo werd gezegd dat Vrij Nederland een fascistisch blad is dat herhaaldelijk tegen Joodse mensen publiceert. Ook werd ten onrechte gesteld dat de auteur zich identificeert als non-binair en werden onder meer gemanipuleerde foto’s van hem in een paars nazi-uniform getoond.<br />
</span><span style="font-family: inherit; font-weight: inherit;"><br />
Wij beschouwen deze handelswijze van Roddelpraat als uiterst laakbaar en schadelijk voor de vrije samenleving. </span><span style="font-family: inherit; font-weight: inherit;">Journalisten moeten hun werk te allen tijde in vrijheid en veiligheid kunnen doen. Het voor een groot publiek, op valse gronden verdacht maken van een journalist, is een directe aanval op de persvrijheid.</span></p>
<p><strong style="font-family: inherit;">Sander Heijne, hoofdredacteur van Vrij Nederland</strong></p>
</div>
<p>De gevolgen voor slachtoffers kunnen ingrijpend zijn: depressie, schaamte en eenzaamheid, zegt hij. Toch zijn slachtoffers veelal terughoudend met juridische stappen, uit angst dat hun beelden daardoor opnieuw aandacht krijgen.</p>
<p>Zeker voor bekende Nederlanders is dat een moeilijke afweging, zegt Hoving. ‘Maar als we ons hier niet tegen verzetten, raakt dit gedrag onbestraft en uiteindelijk genormaliseerd.’</p>
<p>De BN’ers oriënteren zich op juridische stappen.</p>
<p>Roddelpraat kwam eerder in opspraak. Tussen 2022 en 2024 werden de presentatoren in drie zaken veroordeeld, onder meer wegens ongefundeerde uitlatingen over Famke Louise en John de Mol. Roos en Schouten, beiden voormalig PowNed-verslaggevers, presenteren sinds 2020 samen Roddelpraat, dat aanvankelijk een juicekanaal was waarin vooral (smadelijke) roddels centraal stonden.</p>
<h5>Racisme van een andere orde</h5>
<p>Maar inmiddels zijn ook racisme, groepsbelediging en andere ernstige vormen van grensoverschrijdend gedrag terugkerende onderdelen van het programma, blijkt uit een analyse van ruim veertig donateurs- en YouTube-uitzendingen uit de afgelopen anderhalf jaar.</p>
<blockquote><p>‘Ik nodig het Openbaar Ministerie uit om dit te vervolgen’</p></blockquote>
<p>In de YouTube-uitzending van 25 november 2025 zei Dennis Schouten bijvoorbeeld dat Nigerianen ‘net dieren zijn’ en ‘geen Europese schedelbouw hebben, maar zo’n Afrikaanse apenkop’. Roddelpraat introduceerde een jaar geleden de rubriek ‘zwarte vrouw van de week’, waarin telkens een zwarte vrouw wordt uitgelicht, begeleid door animaties van de Afrikaanse savanne en inheemse stammen. De Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme Rabin Baldewsingh reageert fel op onder meer deze fragmenten. ‘Dit is zo expliciet, racisme van een andere orde. Het lijkt me evident strafbaar. Ik nodig het Openbaar Ministerie uit om dit te vervolgen.’ Ondanks de herhaalde controverses ondervindt Roddelpraat weinig gevolgen van zijn uitingen.</p>
<p>De aanhang van het programma lijkt geen aanstoot te nemen aan grensoverschrijdende content; het aantal kijkers is al maandenlang stabiel. ‘Je kunt je afvragen of het Roddelpraat-publiek überhaupt gevoelig is voor discriminatie en het verspreiden van naaktmateriaal’, zegt communicatiewetenschapper Linda Bos aan de UvA. ‘Dat dit zo openlijk op YouTube gebeurt, normaliseert die praktijken.’</p>
<h5>Banden met FvD</h5>
<p>Onder de adverteerders die zich afgelopen anderhalf jaar aan Roddelpraat verbonden, bevinden zich Eerlijk Eten, waarvan FvD-prominenten Thierry Baudet en Freek Jansen grootaandeelhouders zijn, en ProPrivacy.io, waarvan eigenaar Wesley Feijth optrad bij FvD-bijeenkomsten en in rechtse media. De betaalde video’s staan op BackMe, door<em> de Volkskrant</em> omschreven als verzamelplaats voor (radicaal-)rechts gedachtegoed.</p>
<blockquote><p>‘Er is een duidelijk verband tussen rechtsextremistische politiek en online haatzaaien’</p></blockquote>
<p>Ook politiek zijn er banden. Dennis Schouten werd naar eigen zeggen door Thierry Baudet benaderd als lijsttrekker voor de gemeenteraadsverkiezingen. Hij interviewde FvD-leider Lidewij de Vos, gaf een mediacollege bij JFVD en bezocht partijbijeenkomsten. Toen het OM Roddelpraat wilde vervolgen wegens belediging, stelde alleen FvD Kamervragen. Van Hoboken is niet verbaasd. ‘Er is een duidelijk verband tussen rechtsextremistische politiek en online haatzaaien. Geen wonder dat hier geen aanstoot aan wordt genomen door FvD.’</p>
<h5>Geen toezicht</h5>
<p>Sinds 2020 is het aantal uiterst rechtse programma’s en online mediakanalen, zoals Roddelpraat, fors toegenomen, maar het toezicht blijft daarbij achter. Waar publieke omroepen onder streng toezicht staan, ontbreekt het internetmedia aan een eigen toezichthouder en is moderatie versnipperd. Het Commissariaat voor de Media heeft online vooral een signalerende functie en meldt gevallen van discriminatie en haatzaaiing op kanalen waar ze niet op toezien bijvoorbeeld de Autoriteit Persoonsgegevens of het Openbaar Ministerie, maar die instanties kampen met capaciteitsproblemen.</p>
<p>‘Op het internet gebeurt zoveel dat je niet alles kunt vervolgen of beboeten’, zegt Joris van Hoboken, hoogleraar Informatierecht aan de Universiteit van Amsterdam.</p>
<blockquote><p>‘Een oud-medewerker van Google noemde YouTube eens een soort CNN voor nazi’s’</p></blockquote>
<p>Ook YouTube schiet tekort bij de afhandeling van meldingen over illegale of onrechtmatige inhoud, hoewel Europese wetgeving het platform verplicht die zorgvuldig te beoordelen en er op te handelen. Vrij Nederland meldde meerdere video’s van Roddelpraat bij YouTube. Twee weken daarna stonden ze nog steeds online. Ook reageerde YouTube niet inhoudelijk op de kwestie. ‘Je kunt zeggen dat ze bijdragen aan de verspreiding van strafbaar materiaal’, zegt Van Hoboken. Er glipt veel doorheen. ‘Een oud-medewerker van Google noemde YouTube eens een soort CNN voor nazi’s.’</p>
<p>Voor slachtoffers van online seksueel misbruik komt achteraf ingrijpen bovendien te laat, zegt Hoving van Offlimits. ‘Zo’n filmpje is tegen die tijd tig keer bekeken.’ Het probleem wordt steeds groter omdat het aantal uiterst rechtse mediakanalen toeneemt. Vaak spiegelen ze zich aan Amerikaanse hate speech-podcasts, meent Van Hoboken. In de Verenigde Staten hebben haatdragende uitingen juridisch meer ruimte dan in Nederland.</p>
<p>YouTube zou meer moeten doen om de verspreiding van schadelijke video’s te voorkomen, vindt Hoving. Met AI-systemen kan het platform discriminerende inhoud en seksueel beeldmateriaal dat zonder toestemming wordt gedeeld al vóór publicatie signaleren. ‘Dat zou heel veel uitmaken voor slachtoffers van naaktfoto’s die worden verspreid.’</p>


Chard van den Berg

Mediaplatform Roddelpraat verspreidt illegaal naaktfoto’s van BN’ers

Podcast

<p>Na slepende onderhandelingen over het Belastingplan hebben Pro en Volt met succes een wig weten te drijven in de coalitie. D66 en het CDA laten de VVD nu los, en sluiten een deal met het progressieve blok over de belastingen. De bal ligt nu bij de VVD. Laten ze &#8216;hun&#8217; minister van Financiën de deal gewoon uitvoeren? Of trekken ze zich terug uit het kabinet?</p>
<p>Verder spreken Merel Wielaert en Sander Heijne in deze aflevering over de reactie van Rob Jetten op een wel heel opmerkelijke speech bij de herdenking van de Kristallnacht, en zoomen we naar aanleiding van een aflevering van Boos in op de waarde van het keurmerk Beter Leven in de bio-industrie.</p>
<p><iframe title="Pro en Volt drijven een wig in de coalitie" width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/YRyWXrUOFMc?feature=oembed" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe></p>
<div class="info-box">
<h5>Kom naar de Avond van Vrij Nederland!</h5>
<p>Koop via <a href="https://www.vn.nl/event/wie-voelt-zich-nog-veilig">deze link</a> je kaartjes voor de Avond van Vrij Nederland op vrijdag 20 november in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam! In een afwisselend programma vol journalistieke gesprekken, satire en met live-muziek, zoomen we deze Avond van Vrij Nederland in op onze collectieve veiligheidsobsessie.</p>
<p>We interviewen <strong>SP-leider Jimmy Dijk</strong> over de kritiek die hij kreeg op zijn deelname aan de demonstratie van de nieuwe vredesbeweging. Heeft hij een punt? Of is hij ‘waanzinnig naïef’, zoals D66-fractieleider Jan Paternotte hem in de Tweede Kamer toebeet?</p>
<p><strong>Journalist Laila Frank</strong> neemt je, begeleid door <strong>gitarist Johannes Kapteijn</strong>, mee op een <strong>muzikaal theatercollege</strong> door de Verenigde Staten. Laila bracht daar voor Vrij Nederland het verzet tegen Trump in kaart.</p>
<p>Onze redactie test je kennis over de afgelopen maand met de onnavolgbare nieuwsquiz van Vrij Nederland. De Avond staat onder leiding van <strong>Radio Vrij Nederland co-host Merel Wielaert en hoofdredacteur Sander Heijne</strong> en wordt muzikaal begeleidt door het <strong>Maarten Hogenhuis Trio</strong>.</p>
<p><strong>Bar open: 19 uur</strong><br />
<strong>Start programma: 20 uur</strong></p>
</div>


Merel Wielaert

Sander Heijne

Pro en Volt drijven een wig in de coalitie

Hans Against the Machine

<p>Van de Nederlanders vindt 83 procent democratie gelukkig nog steeds de beste manier om een land te besturen. Maar slechts 29 procent is tevreden over de manier waaróp er besluiten worden genomen. Dat bleek deze zomer uit de Democratie Monitor.</p>
<p>Vorig jaar vond 48 procent een daadkrachtige leider waardevoller dan een compromisrommelende regering. Heel begrijpelijk. Democratische besluitvorming kan tergend langzaam zijn. En wie al jaren wacht op een woning of een aansluiting op het elektriciteitsnet heeft weinig geduld met nóg een compromis.</p>
<p>Elke partij roept in verkiezingstijd dat ze wil doorpakken, maar daarna zakt alles weg in het democratisch moeras van formeren en regeren met een coalitie. Een sterke leider, hoor ik soms ook in progressieve kringen, is de enige manier om die energietransitie er snel door te krijgen.</p>
<h5>Verkeerde daadkracht</h5>
<p>De mythe is hardnekkig: een sterke man kan dingen fixen. De werkelijkheid valt echter vies tegen. Drie economen verzamelden gegevens over perioden tussen 1900 en 2020 waarin populistische presidenten en premiers aan de macht waren en vergeleken de betreffende landen met hoe ze er zonder populist waarschijnlijk voor hadden gestaan. Na vijftien jaar lag het bbp per hoofd van de bevolking ongeveer 10 procent lager. Links of rechts maakte weinig uit. De internationale handel nam af, de overheidsschulden liepen op en instituties die machtsmisbruik moeten tegengaan, werden uitgehold.</p>
<p>Turkije is het schoolvoorbeeld hiervan. Erdoğan gelooft dat hoge rente inflatie veroorzaakt en ontsloeg daarom tussen 2019 en 2021 drie centralebankpresidenten. Centrale banken bestrijden namelijk juist inflatie door de rente te verhogen. In oktober 2022 stond de inflatie volgens de overheid op 85 procent, in werkelijkheid waarschijnlijk het dubbele. Daadkracht, zeker. Alleen de verkeerde daadkracht.</p>
<blockquote><p>Een land van achttien miljoen mensen past in geen enkel hoofd</p></blockquote>
<p>De systeemleer heeft een oude wet die helpt verklaren waarom machtsconcentratie zo gevaarlijk is. Wie iets wil sturen, moet minstens zoveel kunnen waarnemen en bijsturen als er in dat systeem kan gebeuren. Een land van achttien miljoen mensen past in geen enkel hoofd. Een democratie probeert die beperking in informatie en belangen te ondervangen door kennis, macht en tegenspraak te spreiden; iedereen moet kunnen worden gecorrigeerd. De sterke man doet het omgekeerde. Hij concentreert de macht, waarna steeds minder mensen hem durven tegen te spreken. Uiteindelijk bestuurt hij niet de werkelijkheid, maar het beeld ervan dat hem wordt voorgeschoteld door zijn omgeving.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/hans-stegeman/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/686857/Hans-Stegeman-Columnist-520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">hans against the machine</span><span class="article-embed__title">Hans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.</span></span></a>
<h5>Verlossersreflex</h5>
<p>Ik noem het de verlossersreflex. Hoe groter het probleem, hoe sterker de neiging om de oplossing uit handen te geven aan een messias. Juist wanneer niemand het overzicht heeft, verlangen we naar iemand die doet alsof hij dat wel heeft.</p>
<p>In diezelfde democratiemonitor vindt eenderde dat de regering moet doen wat de meerderheid wil, ook als de wet het verbiedt. Niks respecteren van een minderheid. Gaat het over strenger asielbeleid, dan is bijna de helft voor. En voor diegenen die denken dat alleen conservatieven en populisten dit vinden, heb ik slecht nieuws. Bij daadkrachtig klimaatbeleid zegt 31 procent hetzelfde.</p>
<blockquote><p>We moeten beter worden in samen de boel regelen, juist door méér mensen te betrekken</p></blockquote>
<p>Die verlossersreflex werkt als gips. Een gipsverband geeft meteen houvast. Maar onder het gips worden de spieren slapper. Hoe langer het erom zit, hoe moeizamer het been als het eraf gaat. Die spier is ons vermogen om met elkaar tot besluiten te komen. Je traint hem alleen door hem te gebruiken.</p>
<p>Maar het probleem met gips gaat verder dan spieren die verslappen.</p>
<p>De manier waarop we veranderingen tot stand brengen, bepaalt mede wat voor samenleving eruit voortkomt. In de theorie over sociale bewegingen heet dat prefiguratieve politiek: een beweging moet nu al lijken op de samenleving die ze wil bereiken.</p>
<h5>Meebeslissen</h5>
<p>Wie machtsconcentratie wil bestrijden met een evenzo geconcentreerde leiding ondermijnt zijn doel voordat het is bereikt. Wie een samenleving wil die inclusief en democratisch is, moet maar hopen dat die sterke man zijn macht ooit weer afstaat. Historisch gezien erg onwaarschijnlijk.</p>
<p>Dat klinkt wellicht onbevredigend in een tijd waarin alles tegelijk lijkt vast te lopen. Maar democratie wordt niet sterker door op betere leiders te wachten. We zullen zelf beter moeten worden in samen de boel regelen, juist door méér mensen te betrekken. Ofwel, meer oefenen met democratische besluitvorming. In Ierland hielp een burgerberaad van 99 willekeurig gekozen mensen in 2018 een abortusimpasse te doorbreken die sinds 1983 bestond. In het referendum stemde maar liefst 66 procent vóór legalisering van abortus. Meer mensen erbij halen om een impasse te doorbreken. Precies het omgekeerde van de verlossersreflex.</p>
<p>Samen besluiten nemen is minder spannend dan wachten op een verlosser. Maar een samenleving wordt niet sterker als één man steeds meer macht krijgt. Ze wordt sterker als meer mensen die macht delen en meebeslissen. Wie zijn democratie in het gips zet, moet niet verbaasd zijn als ze niet meer op eigen benen kan staan.</p>


Een sterke leider maakt het land zwakker

Literaire kroniek

<p>Bij de herdenking van het feit dat de dichter Rainer Maria Rilke eind december 1926 honderd jaar geleden overleed, zal ongetwijfeld herinnerd worden dat het Rilke was die het meest uitvoerig over het fenomeen ‘dichter’ heeft geschreven, vooral in zijn talloze brieven, in veel gevallen aan jonge dichters.</p>
<p>Toen Rilke in 1903 en 1904 zijn bundel <em>Brieven aan een jonge dichter</em> schreef, maakte hij de omstandigheden waaronder een dichter zich moest ontplooien niet makkelijk. Het schrijven van gedichten moest een existentiële noodzaak zijn, schreef hij. Het was dichten of niet dichten. Jonge dichters kregen meteen de kous op de kop: ‘Niemand kan u raad geven en helpen, niemand. Er is maar één enkel middel. Voel uzelf aan de tand.’</p>
<p>Dit ‘advies’ viel tegen. Jonge dichters hadden het liefst een mentor, een voorbeeld, iemand om tegenop te kijken, zoals Rilke. De jonge dichter moest van Rilke tot in het diepst van zijn ziel na gaan wat hem dwingt te schrijven: ‘Vraag uzelf in het stilste uur van de nacht: moet ik schrijven?’</p>
<p>Rilke hield verzoeken van jonge dichters om hun gedichten te beoordelen en van commentaar te voorzien consequent af. Maar niet altijd.</p>
<p>Op 6 juli 1921 ontving hij een brief met bijlage van de 22-jarige Elisabeth Ephrussi, telg van de bankiersfamilie die in het kolossale Palais Ephrussi aan de Ringstrasse in Wenen woonde. Rilke had de reputatie lang te doen over het beantwoorden van brieven, maar deze liet hij niet lang onbeantwoord, slechts zeven weken. Die tijd had hij nodig om de bijlage, het pagina’s lange gedicht <em>Michelangelo</em>, voor een tweede keer te lezen. En met resultaat: ‘Beide lezingen hebben mij gesterkt in de overtuiging dat uw werk is voortgekomen uit het diep doorvoelde moeten dat de artistieke expressie bovenal rechtvaardigt’.</p>
<p>Bij Elisabeth Ephrussi was er meteen sprake van het ‘moeten’ dat volgens Rilke noodzakelijk is voor het schrijven van gedichten.</p>
<h5>Niet de plaats</h5>
<p>Er ontstond een briefwisseling van vijf jaar (1921-1926) van vijftien brieven van Elisabeth en tien van Rilke. Ze werd meteen aangesproken als een ‘uiterst dierbare vriendin’: ‘dat u zich hebt geoefend in de inspanningen van het binnenste gemoed, dat is de grootste bekoring van uw werk’. Maar Elisabeth studeerde rechten en economie en had zo’n zwaar studieprogramma dat het schrijven van gedichten er vaak bij inschoot. Als leerling van de fameuze Ludwig von Mises schreef ze uitvoerige werkstukken over economie.</p>
<blockquote><p>In zijn nieuwe boek, <em>Hoe te beginnen</em>, publiceert De Waal de briefwisseling tussen Elisabeth en Rilke</p></blockquote>
<p>Na Rilkes overlijden in december 1926 gingen Elisabeths brieven aan Rilke niet in een donkere archiefkast. Ze werden door de familie Rilke aan haar teruggegeven.</p>
<p>Elisabeth Ephrussi werd de eerste vrouw die in Wenen afstudeerde in de rechten. Ze werkte onder meer als Fellow voor de Rockefeller Foundation en correspondeerde jaren met de politiek filosoof Eric Voegelin. In 1928 trouwde ze met de Nederlander Hendrik de Waal. Ze woonden een tijd in Parijs en Zwitserland en vanaf 1939 in Engeland, waar ze twee zonen kregen, Henry en Victor. Ze schreef vijf romans waaronder <em>The Exiles Return</em> over de Weense vluchtelingen die na de oorlog terugkeren naar Wenen en daar niet meer thuis zijn.</p>
<h5>De Haas</h5>
<p>Schrijver en pottenbakker Edmund de Waal (1964), de kleinzoon van Elisabeth Ephrussi, publiceerde in 2010 <em>De haas met de amberkleurige ogen</em>, een schitterend relaas over de familie Ephrussi in het Palais aan de Ringstrasse. Daar had Elisabeth een luxe kamer waarin ze studeerde en gedichten schreef, zoals beschreven in hoofdstuk 22 van <em>De haas met de amberkleurige ogen.</em></p>
<p>In zijn nieuwe boek, <em>Hoe te beginnen, </em>publiceert De Waal de volledige briefwisseling tussen Elisabeth en Rilke. Daar is wel het een en ander op aan te merken. <em>Hoe te beginnen</em> is een raar boek. Naast de 85 pagina’s tellende correspondentie, bevat het boek 171 pagina’s met onder meer herinneringen aan grootmoeder Elisabeth. Zij analyseerde de gedichten die De Waal op zijn beurt schreef en aan haar opstuurde als ‘een rabbinale schriftgeleerde’.</p>
<p>De Waal beperkt zich niet tot het vertellen van allerlei rond de brieven. Hij doet ondertussen ook uit de doeken hoe hij, die uitgroeide tot een gerenommeerd pottenbakker, ooit begon als een dertienjarige leerling. Hij vertelt over zijn voorbeelden en de technische vaardigheden die hij moest aanleren. De Waal wil zijn leven als pottenbakker aan de lezer laten zien. Zijn ‘klunzige handen’ die ervoor zorgden dat zijn mokken, vaasjes, potten of kommen lange tijd amateurwerk bleven.</p>
<p>Natuurlijk is het mooi dat hij het handwerk van het pottenbakken uiteenzet (‘Je moet op zoek naar een ritme in je vingers en je handen, in de ademhaling’), maar hij vergeet dat dit boek met de brieven van zijn grootmoeder daar niet de plaats voor is.</p>
<h5>Wonen in een bundel</h5>
<p>Edmund de Waal is zich in <em>Hoe te beginnen</em> onnodig gewichtig aan het maken met de ondertitel <em>Over familie, kunstenaarschap en het vinden van een eigen stem</em>. Hij moet gedacht hebben dat het schrijven van <em>De haas met de amberkleurige ogen</em> zijn pottenbakkerschap aan het verdringen is (wat allerminst het geval is). Tamelijk geforceerd beweert hij dat pottenbakken en gedichten schrijven nauw aan elkaar verwant zijn.</p>
<blockquote><p>Volgens Rilke ging het om ‘verzinken in je eigen wereld’</p></blockquote>
<p>Gelukkig heeft hij nog ruimte om iets over de inhoud van de brieven te zeggen. Zo schreef Elisabeth dat ze het zo druk heeft met haar studie dat er van gedichten schrijven niet zoveel terechtkwam. Daar ging Rilke niet zomaar mee akkoord. Hij wilde niet dat haar ‘verrassende vrijmoedigheid, zelfstandigheid en eigenheid’ verloren gingen. Zij was niet zo zeker van zichzelf en schreef over ‘de onbestendigheid van mijn kleine, lichte skiff’. Voor Rilke was het juist goed dat ze studies had gekozen die van elke poëzie waren gespeend. Rechten, economie, dit soort droge kennis kon je hoofd perfect leeg maken en je doen staren ‘in het blauw van de hyacinten’. Volgens Rilke ging het om ‘verzinken in je eigen wereld’, dat zou bevorderlijk zijn om tot de ‘onverstoorbare eenzelvigheid’ van het dichterschap te komen.</p>
<p>De Waal citeert een fragment uit een brief van Elisabeth, maar vindt hem zo geslaagd dat hij hem drie of vier keer herhaalt alsof het de vondst van de eeuw is: ‘Ik geloof dat het mogelijk is in een gedichtenbundel te wonen, dat is het enige thuis waar een mens in dit leven niet zonder kan’.</p>
<p>Slauerhoffs ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen’ is nog mooier.</p>
<div class="info-box">
<p><em>Hoe te beginnen. Over familie, kunstenaarschap en het vinden van een eigen stem</em> door Edmund de Waal is uitgegeven door De Bezige Bij.</p>
</div>


Carel Peeters

Edmund de Waal over de vriendschap tussen zijn oma en de dichter Rilke

Debat op dinsdag

<p>Regeringspartijen die mogelijk anders stemmen bij het belastingplan. Een minister van Financiën die op eigen houtje onderhandelt met Gidi Markuszower. Een fractievoorzitter die op tv zijn ergernis uitspreekt over een coalitiegenoot. Kortom, de chaos is weer compleet in Den Haag. Maar wiens schuld is dit? Van politici? Of heeft de kiezer de politiek opgezadeld met een hopeloze opdracht?</p>
<p>We legden deze vraag voor aan vijf experts.</p>
<h5><b>Kleine partijen, grote ego’s </b></h5>
<p>‘De kiezer heeft altijd gelijk’, zegt <b>Kristof Jacobs, politicoloog verbonden aan de Radboud Universiteit.</b> ‘Daar moet je het als politieke partij mee doen. Ook nu partijen niet meer kunnen rekenen op een vast electoraat.’</p>
<p>‘Vroeger hadden politieke partijen een stabiele achterban. Dat had grotendeels te maken met de verzuiling. Christenen konden terecht bij het CDA, liberalen bij de VVD, progressieven en arbeiders bij de PvdA en socialisten bij de SP. Het electoraat is sindsdien een stuk vrijer geworden. Kiezers committeren zich niet meer blindelings aan de een of andere stroming. Politieke partijen zijn er nog niet in geslaagd om daar adequaat op te reageren.’</p>
<blockquote><p>De VVD heeft een mini-electoraat, maar gedraagt zich als een partij met vijftig zetels</p></blockquote>
<p>‘Als je weet dat de kiezer wispelturig is, dan kun je niet zomaar een regering laten vallen. En dus moet je niet constant aan je standpunt blijven vasthouden, maar compromissen sluiten. Water bij de wijn doen. Dat is een kunst die we in Nederland zijn verleerd, terwijl we bekendstaan om ons poldermodel.’</p>
<p>‘Het probleem is dat ook de grote partijen van nu eigenlijk dwergpartijen zijn. Maar zo gedragen ze zich niet. De VVD is daar een mooi voorbeeld van. Het is een partij met een mini-electoraat, maar gedraagt zich als een partij met vijftig zetels. Dat is natuurlijk heel bijzonder.’</p>
<h5><b>Peilingen negeren</b></h5>
<p>‘De kiezers hebben niet per se een uitslag neergelegd waarvan de enige mogelijkheid een  minderheidskabinet was’, stelt<b> Sjoerd van Heck, onderzoeker bij Ipsos I&amp;O. </b>‘Er was een stabiele midden-coalitie mogelijk, met D66, CDA, VVD en Pro. Die is door politici zelf onmogelijk gemaakt. Ik kan dat niet op het conto van de kiezers schrijven.’</p>
<p>‘Politici zijn te veel bezig met de mogelijke electorale consequenties van de keuzes die ze maken. Ze zouden de peilingen af en toe best mogen negeren, zeker als er geen verkiezingen aankomen.’</p>
<p>‘De kiezer is eigenlijk vrij redelijk. Als je als partij impopulaire keuzes maakt, maar de noodzaak ervan goed kan uitleggen, zijn kiezers bereid om veel te accepteren. Maar als de kiezer constant wordt geconfronteerd met politici die hem koste wat kost willen <i>pleasen </i>en alles willen doen om zijn stem binnen te halen, dan gaat de kiezer zich ook als een kleuter gedragen.’</p>
<h5><b>Danse macabre</b></h5>
<p>‘De kiezer en de politiek houden elkaar gevangen in een soort <i>danse macabre</i>’, zegt <b>Kees Kraaijeveld, filosoof en oprichter van </b><b><i>De Argumentenfabriek. </i></b>‘Het is aan de politiek om dat op te lossen.’</p>
<p>‘Politici richten zich op het behouden van kiezers en reageren voortdurend op peilingen. Als partijen kiezers zien weglopen, proberen ze hen terug te winnen door in te zetten op kortetermijnbelangen. Kiezers raken teleurgesteld als politici dan niet snel genoeg concrete resultaten leveren en stemmen op hun beurt weer op andere partijen.</p>
<p>‘De VVD is een duidelijk voorbeeld van een partij die wordt beheerst door kortetermijndenken. De partij heeft zichzelf totaal vastgezet door samenwerking met linkse partijen uit te sluiten.’</p>
<p>‘Politici kunnen dit patroon doorbreken met een concrete visie op de toekomst. Wetenschappelijke bureaus moeten weer een sleutelrol krijgen in het vaststellen van politieke standpunten, niet de peilingen.’</p>
<p>‘Kiezers hebben op hun beurt ook een grote verantwoordelijkheid. Te vaak kiest het electoraat voor partijen die inzetten op de korte termijn of die het eigenbelang belangrijker vinden dan het landsbelang. En als een dergelijke partij, zoals de PVV in 2023, de grootste wordt, maken ze er een puinhoop van. De kiezer kan daarom beter stemmen op brave, redelijke middenpartijen en wegblijven van de flanken. Dat is echt zonde van je stem.’</p>
<h5><b>Sociale media</b></h5>
<p>‘In de loop der jaren zijn we van consensuspolitiek opgeschoven naar conflictpolitiek’, stelt <b>Eva Rovers, directeur Bureau Burgerberaad. </b>‘Op sociale media worden we in de mal van het conflict geduwd. Politieke debatten worden opgeknipt in korte fragmenten van bijvoorbeeld dertig seconden. Politici laten daarin vooral momenten zien waarop ze fel reageren of een andere partij aanvallen. Dat zorgt voor meer <i>online engagement, </i>maar dit soort fragmenten geven vaak geen eerlijk beeld van de werkelijkheid.’</p>
<p>‘Dit vormt een fundamenteel gevaar voor de democratie. Op sociale media ontstaat niet alleen onenigheid over politieke oplossingen, maar ook over de basisfeiten. Mensen krijgen verschillende werkelijkheden voorgeschoteld. Zonder gedeelde werkelijkheid wordt democratisch overleg vrijwel onmogelijk.’</p>
<blockquote><p>Politici zijn veel minder vrij dan gewone burgers. Ze zitten vast aan partijbelangen</p></blockquote>
<p>‘Burgerberaden zouden een oplossing kunnen zijn. Als burgers hebben we onszelf helemaal gereduceerd tot kiezer, terwijl we een grotere rol zouden kunnen vervullen in de democratie. We kunnen onszelf hoogstens verwijten dat we onze democratische verantwoordelijkheid te veel uit handen hebben gegeven.’</p>
<p>‘Politici zijn veel minder vrij dan gewone burgers. Ze zitten vast aan partijbelangen, verkiezingen en hun achterban. Burgers kunnen makkelijker tot oplossingen en compromissen komen, omdat die zaken voor hen niet op het spel staan. De huidige politieke cultuur en versnipperde informatievoorziening maken het steeds moeilijker om samen beslissingen te nemen, maar in werkelijkheid zijn we als burgers niet zo verdeeld.’</p>
<h5><b>Stemgedrag</b></h5>
<p>‘De kiezer is niet verantwoordelijk voor de puinhoop in Den Haag’, zegt <b>Rachid Azrout, universitair docent politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam. </b>‘Stel, je stemt op iemand die misschien iets minder capabel is maar ideologisch wel dichtbij je staat. Zit je dan fout als je op diegene stemt? Nee.&#8217;</p>
<p>‘Kiezers hebben allerlei redenen om op een partij te stemmen. Dat kan inhoudelijk zijn, maar ook strategisch of op gevoel. De partijen die, ongeacht de reden, het mandaat van de kiezer krijgen, moeten daar verantwoordelijk mee omgaan.’</p>
<p>‘Dat neemt niet weg dat ook de kiezer kritisch naar zijn eigen stemgedrag kan kijken. Wie op de PVV stemt omdat hij wil dat de partij migratie terugdringt, maar na een periode waarin dat niet is gelukt opnieuw op die partij stemt, kan zich afvragen of die keuze nog wel aansluit bij het oorspronkelijke doel.’</p>
<p>‘Tegelijkertijd hoeft dat niet voor iedere PVV-stemmer te gelden. Wie op die partij stemt uit onvrede over het politieke systeem, of omdat hij dat systeem juist wil opschudden, kan de chaos die Wilders brengt ook als bevestiging van zijn of haar keuze zien.’</p>
<p>&nbsp;</p>


Janneke Ringens

Is de puinhoop in Den Haag de schuld van de kiezer?

Cartoon

Rempedaal

Kabinetniet

Strijd om de democratie

<p>Op beelden die veel ophef veroorzaakten en zich razendsnel via social media verspreidden, is te zien hoe de Poolse president Karol Nawrocki en zijn handlangers onlangs midden in de nacht het Grondwettelijk Hof binnendrongen. Daarbij duwden ze de rechters die ze tegenkwamen, onder wie een oudere vrouw, hardhandig opzij.</p>
<p>Wat, of wie, zochten ze daar eigenlijk?</p>
<p>In Polen vormt het Grondwettelijk Hof, net als in andere landen, een belangrijke waarborg tegen het afglijden van een democratie naar een dictatuur. Voor politici met autoritaire ambities is het daarom van groot belang om het hof onder politieke controle te krijgen. Als het hof buitenspel wordt gezet, kunnen parlementaire meerderheden vrijwel ongehinderd hun gang gaan. En als het in handen valt van politieke machthebbers, kan het worden ingezet om een democratisch gekozen regering te dwarsbomen.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Sławomir Sierakowski, oprichter van het Poolse opinieplatform Krytyka Polityczna.</p>
</div>
<h5>Schaamteloos</h5>
<p>Toen de populistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in 2015 aan de macht kwam, begon zij onmiddellijk het Grondwettelijk Hof naar haar hand te zetten door er partijgetrouwen te benoemen. De toenmalige president Andrzej Duda weigerde drie rechters te beëdigen die volgens de geldende regels door het vorige parlement waren gekozen. In plaats daarvan werden de vrijgekomen zetels toegewezen aan kandidaten van PiS. Vervolgens weigerde de regering diverse uitspraken van het Hof te publiceren. In 2016 werd Julia Przyłębska, die in juridische kringen nauwelijks bekend was maar nauwe banden had met PiS, benoemd tot voorzitter van het Hof.</p>
<p>Internationale instellingen, waaronder de Commissie van Venetië en het Hof van Justitie van de Europese Unie, protesteerden terecht tegen deze politieke ingrepen. In 2021 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat het Poolse Grondwettelijk Hof niet langer kon worden beschouwd als een ‘bij wet ingesteld gerecht’.</p>
<p>Toch bleef PiS het Hof in de daaropvolgende jaren vullen met partijgetrouwen. In 2024 werd Bogdan Święczkowski, voormalig plaatsvervangend procureur-generaal onder de PiS-regering, benoemd tot voorzitter. Ondertussen daalde het aantal uitspraken van het Hof van ongeveer zeventig per jaar tot iets meer dan een dozijn.</p>
<blockquote><p>Het benoemen van rechters van het Grondwettelijk Hof is uitsluitend voorbehouden aan de Sejm, het Poolse parlement</p></blockquote>
<p>Nadat de centrumcoalitie van de Poolse premier Donald Tusk in 2023 aan de macht was gekomen, probeerde zij de impasse te doorbreken door eerst met president Duda en later met Nawrocki tot een compromis te komen. Die pogingen liepen echter op niets uit. Toen de Sejm, het Poolse parlement, nieuwe rechters koos ter vervanging van de door PiS benoemde rechters wier ambtstermijn was verstreken, weigerde Nawrocki hen allemaal te beëdigen.</p>
<p>Daarmee eigende Nawrocki zich schaamteloos bevoegdheden toe die de president helemaal niet heeft. Het benoemen van rechters van het Grondwettelijk Hof is uitsluitend voorbehouden aan de Sejm, het Poolse parlement. De president vervult daarbij slechts een ceremoniële rol: hij neemt de ambtseed af. Internationale juridische instanties, waaronder het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en de Commissie van Venetië, hebben duidelijk gemaakt dat dit niet meer dan een formaliteit is. Omdat de aanwezigheid van de president niet vereist is, legden de nieuwe, volgens de geldende regels gekozen rechters hun ambtseed af ten overstaan van de Sejm.</p>
<h5>Vonken</h5>
<p>Święczkowski weigerde de nieuwe rechters tot het Hof toe te laten. Samen met andere rechts-radicale figuren, onder wie de pro-Russische en antisemitische politicus Grzegorz Braun en Janusz Korwin-Mikke, oprichter van de partij Confederatie, probeerde hij hun toegang fysiek te verhinderen. Korwin-Mikke had op 17 september Moskou bezocht, precies op de dag waarop in Polen de Sovjetinvasie van 1939 wordt herdacht.</p>
<p>Daarop besloot Anna Korwin-Piotrowska, de rechter met de meeste dienstjaren, op vrijdag 30 oktober om Święczkowski en Bartłomiej Sochański, de vicevoorzitter van het Grondwettelijk Hof, voor een maand te schorsen. Zij beriep zich daarbij op artikel 130 van de Wet op de organisatie van de gewone rechtbanken. Volgens haar waren het verhinderen van een vergadering van rechters, het onrechtmatig samenstellen van rechterlijke kamers en het weigeren om door de Sejm gekozen rechters hun werk te laten doen, duidelijke schendingen van de wet.</p>
<blockquote><p>Een ander PiS-parlementslid had zelfs een koevoet meegenomen</p></blockquote>
<p>Na de uitspraak van Korwin-Piotrowska kreeg Święczkowski geen toegang meer tot het terrein van het Grondwettelijk Hof. Daarop riep hij de rechtse demonstranten die zich buiten hadden verzameld te hulp. Samen probeerden ze met geweld het hek te forceren, waarbij de vonken ervan afvlogen. Een ander PiS-parlementslid had zelfs een koevoet meegenomen. Toen de politie Święczkowski tegenhield, kondigde hij aan dat hij samen met de president zou terugkeren.</p>
<p>Daarbij is het belangrijk te weten dat president Nawrocki een voormalig bokser en voetbalhooligan is die volgens berichten nog altijd vriendschappelijke banden onderhoudt met mensen uit het criminele milieu. Volgens bronnen die door journalisten van <em>Onet</em> zijn geïnterviewd, zou hij in het verleden als uitsmijter en pooier hebben gewerkt. Een van deze getuigen heeft die beschuldigingen inmiddels onder ede bevestigd, naar aanleiding van een rechtszaak tegen de publicatie.</p>
<p>Voor de Poolse president en zijn medestanders was het gewelddadige optreden in en rond het Grondwettelijk Hof niets anders dan politiek bedrijven met andere middelen. Ze drongen het gerechtsgebouw binnen, gingen op zoek naar de sleutels van afgesloten vertrekken en betichtten de rechters ervan dat ze de grondwet van hun eigen land niet kenden. Het was een grotesk, maar pijnlijk vertrouwd schouwspel: een nieuw hoofdstuk in de voortdurende politieke strijd die Polen tot op het bot verdeelt.</p>
<h5>Fouten</h5>
<p>Wat moeten lezers buiten Polen hiervan denken? Misschien had Winston Churchill wel gelijk toen hij opmerkte: ‘Er zijn maar weinig deugden die de Polen niet bezitten, en maar weinig fouten die ze ooit hebben weten te vermijden.’ Anders gezegd: onze goede eigenschappen zijn onmiskenbaar, maar zo ongelijk verdeeld dat fouten eerder regel dan uitzondering zijn.</p>
<p>En er lijken alweer nieuwe ‘fouten’ op komst, want telkens wanneer de politieke strijd binnen Polen oplaait, profiteert Rusland daarvan. Het Kremlin heeft niet geaarzeld zijn steun uit te spreken voor president Nawrocki en PiS-voorzitter Jarosław Kaczyński, die onlangs suggereerde dat Polen uit de Europese Unie zou moeten stappen. Volgens Dmitri Medvedev, vicevoorzitter van de Russische Veiligheidsraad, worden ‘de conservatieven van PiS’ onderdrukt door ‘de liberalen van Tusk, de beschermeling van Brussel.’</p>
<blockquote><p>Wat de historische cyclus volledig maakt, is dat katholiek rechts het Russische leger te hulp roept</p></blockquote>
<p>Ook de voormalige Hongaarse premier Viktor Orbán, die al jarenlang als bondgenoot van het Kremlin binnen Europa geldt, verklaarde: ‘Ik had nooit gedacht dat Donald Tusk zo diep zou zinken.’ Vervolgens wenste hij Nawrocki succes met zijn pogingen. Orbán begrijpt maar al te goed wat Nawrocki probeert te bereiken. In juli had de nieuwe parlementaire meerderheid in Hongarije immers de president van het Grondwettelijk Hof afgezet, een vertrouweling die Orbán daar zelf had geïnstalleerd. Ook George Simion, leider van de extreemrechtse Roemeense Alliantie voor de Unie van Roemenen en eveneens een bondgenoot van de Russische president Vladimir Poetin, liet deze kans niet aan zich voorbijgaan. Hij bestempelde Tusk als een dictator.</p>
<p>Het enige wat nog ontbreekt om de Poolse geschiedenis zich volledig te laten herhalen, is dat katholiek rechts het Russische leger te hulp roept. Voor de antidemocratische krachten in Polen lijkt immers alles geoorloofd om de zogenoemde ‘christelijke’ waarden te verdedigen tegen de vermeende ‘decadentie’ van het Westen.</p>
<div class="info-box">
<p>Vertaling door Menno Grootveld.</p>
</div>


Sławomir Sierakowski

In Polen woedt een constitutionele burgeroorlog

Klein woordenboek van Emmanuel Macron

Verkiezingswinst

<p>De overweldigende Democratische overwinning in zowel het Huis van Afgevaardigden (zoals verwacht) als in de Senaat (lang onmogelijk geacht) is veel meer dan een afstraffing van Donald Trump. Het verkiezingssucces is ook het gevolg van de opmars van de socialistische flank van de Democratische partij.</p>
<p>Naast degelijke kandidaten als James Talarico in Texas, meldden zich voor de midterms ook uitdagers van radicalere signatuur. Voorbeeld nummer één is Abdul El-Sayed, verkozen in Michigan en vanaf januari de eerste islamitische senator in de Amerikaanse geschiedenis.</p>
<p>El-Sayed voerde een scherpe campagne. Met beleidsvoorstellen als <em>Medicare for All</em>, hogere belasting voor miljardairs, hervorming van campagnefinanciering (<em>money out of politic</em>s, <em>money in your pocket</em>) en het afschaffen van ICE presenteerde hij een concreet, populistisch verkiezingsprogramma.</p>
<h5>Online strijders</h5>
<p>Belangrijker nog was de uitvoering van die campagne – en dan met name op social media. Ja, El-Sayed viel op door zijn tegenstrevers verbaal te grillen en zijn achterban op te hypen met video’s in de sportscholen van Detroit. Maar daar is niet alles mee gezegd. Zijn succes is grotendeels bepaald door de mobilisatie en coördinatie van online strijders, een kerngroep die de krachten bundelt om het algoritme van social media te beïnvloeden en vervolgens te sturen. Het doel? Zoveel mogelijk mensen uit de achterban enthousiasmeren.</p>
<blockquote><p>Links heeft ten langen leste een strategie te pakken om social media op (extreem)rechts te veroveren</p></blockquote>
<p>De campagne van El-Sayed is exemplarisch voor een verandering die zich wereldwijd aftekent binnen de progressieve beweging, een ontwikkeling die ook meespeelde bij de zeer recente verkiezingen in Israël, Servië en Brazilië. Links heeft ten langen leste een strategie te pakken om social media op (extreem)rechts te veroveren.</p>
<p>Een hack, zo je wil.</p>
<h5>Bubbelvorming</h5>
<p>Het is inmiddels tien jaar geleden dat de westerse wereld werd overvallen door het één-tweetje van Brexit en Trump 1.0. Nog los van de gekochte invloed door externe partijen en de twijfelachtige agenda’s van techbedrijven als Meta en Alphabet, bleken social media van nature in het voordeel van extreemrechts uit te pakken. De algoritmen gaven de voorkeur aan extremen, aan content die veel ophef (en dus veel interactie) teweegbrengt. Politici als Nigel Farage en bewegingen als MAGA jaagden dit actief aan, waarbij ze dankbaar gebruik maakten van de bubbelvorming op social media.</p>
<p>Het gevolg was de zogeheten ‘tribalisering van de politiek’, waarbij de loyaliteit aan de eigen groep belangrijker werd dan de inhoud.</p>
<p>En links? Links wist zich in de tussentijd geen houding te geven. Politici van progressieve partijen benaderden social media veelal als een publieke ruimte waar je een debat kunt voeren met redelijke, rationele argumenten. De ander overtuigen? De nuance onderstrepen? Een zinloze strategie in tijden van tribalisering.</p>
<h5>Wijdverbreid</h5>
<p>Hoe wijdverbreid de inzet van een online kerngroep op links is geworden, werd duidelijk door de verkiezingenreeks van de laatste twee weken.</p>
<p>In Israël wist burgerbeweging Ajyal de Arabische Israëli’s met behulp van online content naar de stembus te lokken. De opkomst steeg van 53,2 procent (in 2022) naar 77 (in 2026). In Servië splitste de Studentenlijst (de protestbeweging die Vučić wipte) zich op in vijftig <em>plenums</em>, vergader- en werkgroepen, die allemaal een eigen pagina op Instagram begonnen. Zo kon de beweging nauwkeurig communiceren en onderwerpen specifieker onder de aandacht brengen, van protesttijden tot concrete beleidsvoorstellen (gratis schoolboeken). Het gevolg? De jeugdbeweging veranderde in een brede volksbeweging. Geen klein bier, in een corrupt en zeer conservatief land.</p>
<blockquote><p>In de WhatsAppgroep ‘<em>Lula’s Army</em>’ wist Janones in sneltreinvaart tien miljoen volgers te verzamelen</p></blockquote>
<p>Nog indrukwekkender was de campagne van Lula da Silva in Brazilië. Nadat de 81-jarige president in ronde één onderuitging tegen Flávio Bolsonaro, versloeg hij hem in twee. Doorslaggevend was de rol van André Janones, een influencer die de bijnaam ‘digitale drillsergeant’ verwierf. In de WhatsAppgroep ‘<em>Lula’s Army</em>’ wist Janones in sneltreinvaart tien miljoen (jonge) volgers te verzamelen die hij simpele opdrachten gaf (<em>deel deze video drie keer!</em>), met het doel om zoveel mogelijk mensen bij de zaak van Lula te betrekken.</p>
<p>Improvisorisch was dit niet. Deze week publiceerde Janones een <a href="https://drive.google.com/drive/folders/1pnjYduytGSPTioRcnA_Ni2X5Tr1wk1HB">handleiding</a> die minutieus uiteenzet hoe hij de verkiezingen digitaal beïnvloedde. In deze <em>Minimanual de Insurgencia Informacional</em> beschrijft de drillsergeant twaalf tactieken waarmee een kerngroep het algoritme met ‘informatiekracht’ kan overrompelen. Van het hypen van de eigen groep (deel en like <em>alles</em> van elkaar) en het negeren van de tegenstander (interactie is het enige dat telt) tot het rekruteren van gewone mensen (geen betere reclame dan naasten die kleur bekennen) en het centraliseren van gedrag op social media (zorg ervoor dat je achterban dezelfde memes, video’s en slogans gebruikt – spreek met één stem).</p>
<h5>Clipping hub</h5>
<p><em>Back to the States</em>. Veel van de tactieken van Janones doken ook op in Democratische campagnes voor de midterms. Zo centraliseerde El-Sayed de communicatie van zijn achterban met een <a href="https://share.democrats.org/toolkit/04360e15-72df-40cc-95b9-a7685666e190?utm_campaign=how-creator-strategies-influence-the-us-midterms&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=news.thepublishpress.com."><em>clipping hub</em></a>, een database vol videoclips die supporters kunnen gebruiken om online verenigd op te treden. Het fragment van El-Sayed die grijnzend vertelt hoe hij uitkijkt naar het moment dat ‘<em>habibi</em>’ J.D. Vance hem als senator moet beëdigen, ligt er voor het oprapen (en is dan ook viral gegaan). Ook verscheen hij met influencers op de straten van Detroit en bezocht hij de podcast van de linkse livestreamer Hasan Piker, wiens drie miljoen volgers hij ‘toegang tot een electorale beweging wilde geven’. Over mobilisatie gesproken.</p>
<p>De koerswijziging is een partijbreed fenomeen. De Democratic National Committee (DNC), het hoogste bestuursorgaan van de partij, richtte in 2025 de <a href="https://blueprint.democrats.org/p/the-ground-game-goes-digital"><em>People’s Studio</em></a> op, een team dat content maakt en online verspreidt om kandidaten in het hele land te ondersteunen. In <em>The Ground Game Goes Digital</em>, het manifest van de beweging, staat expliciet beschreven dat social media niet langer een aanvulling op campagnes zijn – ze zijn veranderd in een primair strijdtoneel.</p>
<p>In juni telde de groep al 550 contentmakers met een volgerstotaal van meer dan 75 miljoen mensen. De DNC heeft de wens uitgesproken om vóór december 2026 tienduizend makers aan de partij te verbinden.</p>
<p>Het succes bij de midterms geeft te denken, ook met oog op de presidentsverkiezingen in 2028. Uit welke koker komt de volgende presidentskandidaat? Binnen de partij speelt een richtingenstrijd. Enerzijds de lijn van klassieke, gedegen kandidaten als James Talarico in Texas, anderzijds de lijn van ‘radicalere’ figuren als Abdul El-Sayed in Michigan. Beide lijnen hebben zich bewezen bij de midterms: de eerste islamitische senator in Amerika is minstens zo bijzonder als het feit dat Texas blauw kleurt.</p>
<p>Terwijl de partij bij zichzelf te rade moet, is de voorkeur van het algoritme al wel bekend. Om het plat te slaan: El-Sayed heeft op Instagram meer volgers dan zijn mede-kandidaten in Texas, Kansas, North Carolina, South Carolina, Iowa, Ohio en Maine bij elkaar opgeteld.</p>


Samuel Peperkamp

De midterms bewijzen: de progressieve beweging heeft social media gehackt

Column

<p>Sommige vrienden van mij waren een week geleden nog aan het somberen over de toestand in de wereld. Alles ging slecht en het was onvermijdelijk dat alles nog slechter zou gaan. We zaten nu eenmaal in een fase in de geschiedenis waarin de pendule heel erg de verkeerde (fascistische) kant op zwaaide. We leefden in 1932.</p>
<p>Ik snapte al die gevoelens, had en heb ze zelf ook regelmatig, maar wat me niet zinde aan het pessimistische betoog was de veronderstelde onvermijdelijkheid. Alsof politieke bewegingen natuurverschijnselen zijn waaraan wij niks kunnen doen.</p>
<p>Ik bracht er nog tegenin dat Bolsonaro in Brazilië de verkiezingen had verloren en dat de Servische jeugd zich ook via verkiezingen had bevrijd van zijn autocratische leider. Dit waren immense gebeurtenissen die de slinger in de wereld juist weer een beetje van autoritair en despotisch naar democratisch en rechtsstatelijk lieten bewegen. ‘Ja, ja, dat moesten we allemaal nog maar zien en we zitten nu eenmaal in een slechte tijd’, somberden de vrienden verder. Ze trokken nog een biertje open en keken mistroostig voor zich uit, terwijl Miles Davis’ <i>Ascenseur pour l&#8217;échafaud </i>uit de speakers tetterde. Jammer, maar helaas, zou Wim T. Schippers zeggen. Niks aan te doen.</p>
<blockquote><p>De magie van de corrupte oranje clown is uitgewerkt</p></blockquote>
<p>En nu hebben de Democraten de midterms gewonnen. Een groot deel van de kandidaten die door Trump zijn gesteund (‘Doe maar alsof ik op het stembiljet sta’) zijn hun baan kwijt. In de Republikeinse Partij is het grote vingerwijzen begonnen. De oorlog in Iran, die de olieprijzen heeft opgestuwd en boodschappen onbetaalbaar heeft gemaakt, wordt als grootste blunder van Trump gezien. De Republikeinen worden langzaam wakker uit hun koortsdroom, zien dat de magie van de corrupte oranje clown is uitgewerkt en beginnen zich van hem te distantiëren. Omwille van politieke baantjes en macht zullen ze proberen de smerige MAGA-schmink van zich af te schrobben. Misschien worden de dingen weer een beetje normaal in de VS. ‘Misschien wordt het na Trump nóg erger’, gingen mijn pessimistische vrienden verder. Hopelijk niet.</p>
<p>Dat de foute, autoritaire krachten nu op veel plaatsen klappen krijgen (Orbán een half jaar geleden was misschien wel de eerste verrassing), gebeurt niet zomaar. Er zijn geen pendules die los van menselijke inspanning nu eens deze kant en dan weer die kant op bewegen. Wij, de mensen (<em>we the people</em>) geven samen allemaal tikjes die de richting van de geschiedenis bepalen.</p>
<p>Daarom moeten we niet lijdzaam toezien en naar treurige jazz luisteren, maar in actie komen bij onrecht, onze stem laten horen en anderen aansporen om bij verkiezingen massaal te gaan stemmen op de juiste kandidaten. Wij maken de geschiedenis. Aan pessimisme hebben we niks en aan optimisme net zo weinig. We hebben activisme nodig.</p>


Optimisme is niet nodig, activisme wel

Quiz

<p>[quiz id=&#8217;1088902&#8242;]Speel de quiz van de laatste week[/quiz]</p>


Redactie Vrij Nederland

Ben je bij? Speel de quiz!

Politieke analyse

<p>Het minderheidskabinet hangt aan een zijden draadje door een ongekend rommelig begrotingsproces. Spil in de chaos is minister van Financiën Eelco Heinen (VVD). In plaats van rust en orde te bewaren, hield hij halsstarrig vast aan box 3-plannen, frustreerde hij serieus overleg met oppositiepartijen en presenteerde hij rammelende dekkingen om zijn plannen te financieren. Net nu het minderheidskabinet een enigszins neutrale bewindsman nodig heeft op Financiën om steun los te peuteren bij de oppositie, ontpopt Heinen zich als hardcore VVD-man, verschanst in zijn eigen gelijk.</p>
<p>Iedereen in Den Haag weet vrijwel zeker: krijgt het belastingplan geen meerderheid, dan valt het kabinet.</p>
<blockquote><p>Sneuvelt dit kabinet, dan is dat eerder dóór Heinen, dan ondanks hem</p></blockquote>
<h5></h5>
<p>Het minderheidskabinet hobbelt, strubbelt en struikelt al sinds de start van de moeizame zoektocht naar meerderheden. De begrotingen en belastingen, de ruggengraat van het regeringsbeleid, zijn normaal gesproken vóór Prinsjesdag al in kannen en kruiken. Maar nu, ver in blessuretijd, is steun in de Eerste Kamer en Tweede Kamer nog steeds niet rond. Dat alles zeldzaam rommelig verloopt, komt deels door de keuze voor een minderheidskabinet, de verdeeldheid binnen de coalitie en de onwrikbare opstelling van de VVD om geen zaken te doen met de linkerhelft van het parlement. Maar het is ook te wijten aan de opstelling van de minister van Financiën zelf, die keer op keer verstrikt raakt in zijn eigen begrotingsweb. Sneuvelt dit kabinet, dan is dat eerder dóór Heinen, dan ondanks hem.</p>
<h5>Onwrikbare houding</h5>
<p>Allereerst omdat een open houding bij Heinen ontbreekt. Waar premier Jetten zelf, maar ook D66-ministers als Vijlbrief (Sociale Zaken) en Van Essen (Landbouw) voortdurend bereid waren afspraken te maken met de oppositiepartijen, stelde Heinen zich vanaf het begin van de regeringsperiode onwrikbaar op. Zo zette hij oppositiepartij PRO bij een eerste gesprek over de begroting al snel buiten de deur om vervolgens te klagen dat zij niet wilden onderhandelen. PRO kwam ‘met lege handen’ aanzetten, claimde hij tegen het <em>FD</em>. ‘Die kwamen letterlijk met hun jas aan binnen.’</p>
<p>De werkelijkheid was anders. Jassen waren er helemaal niet – het was hoogzomer – en het was PRO die boos was dat zij na korte tijd weer buiten stonden. De partij had wel degelijk wensen, alleen hadden ze die vooraf al deels publiekelijk kenbaar gemaakt. ‘Het is voor niemand nieuws dat deze twee partijen elkaar niet dagelijks huilend in de armen vallen’, zei de premier desgevraagd. ‘Dat weten we al een aantal jaren.’</p>
<blockquote><p>Door niet serieus met PRO te onderhandelen, verslechterde hij – ironisch genoeg – zijn eigen onderhandelingspositie</p></blockquote>
<p>In plaats van de kanalen open te houden, hield Heinen zo veel mogelijk de deur dicht. Daarmee gooide Heinen ook de ruiten in voor de alternatieve, rechtse, route naar een meerderheid in beide kamers. Door niet serieus met PRO te onderhandelen, verslechterde hij – ironisch genoeg – zijn eigen onderhandelingspositie richting JA21, BBB en SGP. Nadat eind augustus duidelijk werd dat Heinen en de VVD, PRO lieten bungelen, konden die partijen hun huid ineens duur verkopen. BBB-leider Henk Vermeer verhoogde zijn inzet voor een deal: de ‘stikstofbrief’ van het kabinet met strengere stikstofmaatregelen, moest wat hem betreft van tafel. Op dezelfde manier kwamen JA21 en de SGP met hogere eisen aanzetten, in ruil voor steun aan Heinens belastingplan.</p>
<h5>Fiasco</h5>
<p>Ook het plan voor invoering van een vermogenswinstbelasting, de kurk waar de begrotingsonderhandeling voor de VVD op dreef, werd een fiasco. Op eigen houtje lanceerde Heinen dat plan in februari. Dat op zich al was vreemd, want het is een beleidsterrein dat onder de portefeuille van de staatssecretaris van Financiën valt. Hij wist rechtse oppositiepartijen meteen op de kast te jagen: zij hadden er zelf in januari nog voor gepleit, maar toen uitgerekend van Heinen nee op het rekest gekregen. Nu poogde hij er zonder overleg met hen plotseling zelf mee te scoren. Onhandig, want hij had hun steun later nog nodig, en had het als wisselgeld kunnen inzetten en aan hen kunnen gunnen.</p>
<p>Een maand geleden stuitte het plan ook bij het electoraat nog eens op veel kritiek. De VVD was met Heinen <em>all in</em> gegaan op de vermogenswinstbelasting – goed voor grotere beleggers en vastgoedjongens – en accepteerde in ruil zelfs een deal met PRO over de sociale zekerheid. Dat bleek impopulair, zeker toen bleek dat kleinere spaarders ervoor zouden moeten opdraaien. Ook de steun van rechtse oppositiepartijen verbleekte daarna: de vermogenswinstbelasting alleen was niet meer genoeg om hun achterbannen mee te krijgen.</p>
<h5>Vernietigend advies</h5>
<p>En alsof dat nog niet genoeg was, kwam de Raad van State afgelopen week nog met een vernietigend advies over de inhoudelijke merites van het voorstel. De Raad stelde dat de uitvoeringsdiensten het voorstel maar liefst vijf rode vlaggen – van de vijf –  gaven en achtte het daarmee &#8216;onuitvoerbaar&#8217;. Het plan riep volgens de Raad zelfs de vraag op ‘in hoeverre dit een evenwichtige en voldoende doordachte maatregel is’.</p>
<p>&nbsp;</p>
<blockquote><p>Economisch heeft Heinen ook geen doortimmerd verhaal</p></blockquote>
<p>De bekostiging rammelde. De vermogenswinstbelasting kost veel geld, tot aan 2040 naar verwachting 21,8 miljard euro. Heinen wil dat voor een groot deel betalen met een tijdelijke belastingkorting voor ondernemers. Zij zouden daarmee verleid worden om eerder af te rekenen met de fiscus, zolang de korting loopt. Zo worden belastinginkomsten ‘naar voren gehaald’, maar ontstaat later een groter gat. Bovendien bleek dinsdag dat de volledige rekening niet helemaal was gedekt.</p>
<p>Economisch heeft Heinen ook geen doortimmerd verhaal. Zo bleek uit zijn reactie op Prinsjesdag bij Eva na een gloedvol betoog van <em>NRC</em>-journalist Marike Stellinga. Ze haalde tal van adviseurs  aan die zeggen: belast arbeid iets minder en vermogen iets meer, in plaats van andersom. ‘Wat Nederland doet, is het rentenieren uitlokken’, stelde ze. ‘Niet slim voor de economie.’ Heinen wuifde deze fundamentele kritiek weg met een gevoelsargument: ‘Ik ken deze rapporten ook. Ik ben ook econoom. Maar er is ook een werkelijkheid thuis bij mensen aan de keukentafel.’</p>
<h5>Heilige huisjes</h5>
<p>Heinens analyses blijven vaker steken in het verdedigen van heilige huisjes van de VVD, zonder in te gaan op tegenargumenten en ongeacht het vraagstuk dat op tafel ligt.</p>
<p>Bij de Algemene Financiële Beschouwingen in oktober beweerde Heinen zelfs dat vermogensopbouw de redding is voor maatschappelijke noden: ‘De grootste route uit armoede is de mogelijkheid om vermogen op te bouwen. Dat begint bij het kopen van een eigen huis.’ Wat hij zich niet lijkt te realiseren, is dat arme mensen überhaupt geen geld overhouden om te <em>kunnen</em> sparen, laat staan huizen te kopen.</p>
<blockquote><p>De rekening wordt doorgeschoven naar de komende jaren</p></blockquote>
<p>Omdat hij eenzijdig vasthoudt aan VVD-geloofsartikelen en de oppositie het bos in stuurt, ontstaat onderaan de streep geen ruimte om in het landsbelang noodzakelijke stappen te zetten en compromissen te sluiten.</p>
<p>De Raad van State waarschuwt eveneens dat het kabinetsbeleid onvoldoende rekening houdt met de lange termijn: ‘De ontwerpbegrotingen en de voorgestelde fiscale wetsvoorstellen zoals die nu voorliggen, sluiten echter niet aan bij deze eigen analyse van het kabinet. (&#8230;) De rekening (&#8230;) wordt doorgeschoven naar de komende jaren en komt daarmee in overwegende mate terecht bij de werkzame beroepsbevolking en bij de jongere en toekomstige generaties.’</p>
<p>Zeker, Heinen zit als minister van Financiën niet in een makkelijke positie. Zijn taak als schatkistbewaker is immers nee zeggen tegen politici die graag geld willen uitgeven. Dat beteugelen is in een minderheidskabinet moeilijker, erkende hij onlangs op RTL Z: ‘Je hebt niet standaard een meerderheid die je beschermt. Dus ik denk dat het nu wel een van de eenzaamste functies in Den Haag is.’</p>
<h5>Partijdig</h5>
<p>Gezien die positie en de uitdagingen waar het land voor staat had hij zich inschikkelijk en minder partijdig moeten opstellen richting oppositiepartijen, de lijnen naar hen open moeten houden  en alle plannen – inclusief de heilige huisjes van de VVD – langs dezelfde inhoudelijke meetlat moeten leggen om te zorgen dat het kabinet niet alleen maar overleeft, maar ook de broodnodige beslissingen neemt.</p>
<p>In plaats daarvan houdt IJzeren Heinen het kabinet in de greep van zijn eigen gelijk. Dat verroest bij elk beetje zuurstof, elk idee, vanuit de oppositie. Zodanig dat het kabinet vastzit, of breekt.</p>
<p>&nbsp;</p>


Joost Bekendam

IJzeren Heinen houdt kabinet in zijn greep

Commentaar

<p>Natuurlijk zijn de goede verkiezingsresultaten voor de Democraten in de Verenigde Staten goeddeels ingegeven door de hoge brandstofprijzen. Amerikaanse kiezers zijn historisch overgevoelig gebleken voor de stand van de economie. Zit de conjunctuur tegen, dan krijgt de partij van de president klappen.</p>
<p>Met zijn heilloze aanval op Iran verknalde Trump de kansen van partijgenoten die dit jaar (opnieuw) verkozen hoopten te worden. De brandstofprijzen schoten de lucht in op de dag dat de eerste bommen op Teheran vielen. Zelden was het verband tussen het beleid van de president en de stand van de economie zo zichtbaar.</p>
<p>Toch is er meer te zeggen over het succes van de progressieve beweging in de Verenigde Staten. Na jaren waarin zowel traditionele als socialmediabedrijven het publiek overvoerden met homofobe, misogyne en racistische propaganda, bewees een meerderheid van de Amerikaanse kiezers dat die haat op hen geen vat heeft gekregen.</p>
<p>Zo krijgt Georgia als eerste staat ooit een zwarte vrouw als gouverneur.</p>
<p>New Mexico koos de eerste vrouwelijke inheemse gouverneur ooit.</p>
<p>Minnesota stuurt de eerste vrouwelijke inheemse senator ooit naar Washington.</p>
<p>Michigan vaardigt voor het eerst in de geschiedenis een moslim af naar de Senaat.</p>
<p>Het van oudsher ultraconservatieve Kansas koos voor het eerst sinds 1932 — toen de Democratische Partij nog diep racistisch was — een Democraat voor de Senaat.</p>
<p>Texas kiest de eerste Latina als gouverneur.</p>
<p>In New Hampshire werd de race voor de Senaat gewonnen door een getrouwde homoseksuele man, eveneens een primeur in de Amerikaanse Senaat.</p>
<p>Het Huis van Afgevaardigden krijgt naar alle waarschijnlijkheid zijn eerste zwarte voorzitter.</p>
<blockquote><p>In een functionerende democratie zijn kiezers niet te koop en worden corrupte politici afgestraft</p></blockquote>
<p>Minstens zo opvallend is het feit dat het grootkapitaal ditmaal nu eens niet bij machte bleek om het tij te keren. Elon Musk alleen al pompte bijna een half miljard dollar in de campagne van verschillende ultraconservatieve kandidaten, waarvan ruim 200 miljoen dollar in de Senaatsrace in Texas. Toch was het niet de voorkeurskandidaat van Musk en Trump die de verkiezing won, maar de vrome Democratische docent Engels James Talarico.</p>
<p>Die laatste duidde zijn historische overwinning treffend met de observatie dat <i>the money</i> het heeft afgelegd tegen <i>the many</i>. In een functionerende democratie zijn kiezers niet te koop en worden corrupte politici afgestraft.</p>
<p>En dat is de hoop die we kunnen putten uit de verkiezingsuitslagen van dit jaar. Met hoeveel kracht en macht leiders met autocratische tendensen ook proberen om de wil van de kiezer te manipuleren, rechtbanken en media naar hun hand te zetten en de bevolking te overvoeren met propaganda op de socials, de instituties in gewortelde democratieën blijken keer op keer veerkrachtig. Vroeg of laat komt het punt waarop de kiezer het stempotlood oppakt om een rode lijn te trekken, om het land weer terug te leiden naar het democratische pad.</p>


The many against the money

Meme

Marten Mantel

Het kan niét

Cultuurtips

<div class="info-box">
<p>Boeken</p>
</div>
<h5>Treurnis op niveau</h5>
<p>Sander Kollaard toont zich meester van het alledaagse verdriet. In zijn nieuwe verhalenbundel <em>Vijf verhalen over ons eeuwige verdriet</em> is de treurnis alomtegenwoordig. Een zoon die na de dood van zijn moeder in het verzorgingstehuis beseft dat hij haar in de jaren waarin zij hem alleen opvoedde en ze samen vakanties deelden, onvoldoende heeft leren kennen; zelfs haar voorliefde voor The Beatles was hem ontgaan. Een verhaal over een misfit die zich, eenmaal neergestreken in een nieuwbouwwijk, nog verder sociaal geëxcommuniceerd voelt. Een verhaal over het ongemak van het wegvallen van een geliefde.</p>
<p>In de vijf verhalen gebeurt nauwelijks iets opzienbarends. Maar juist die rust biedt gelegenheid om de personages van dichtbij te leren kennen. De mensen in Kollaards universum hadden evengoed buren, vrienden of familieleden kunnen zijn.</p>
<p>Kollaard weet de tragiek bloot te leggen die schuilgaat achter de schijnbaar onbeduidende gebeurtenissen van het dagelijks leven. Dat doet hij doorgaans in prachtig Nederlands. Doorgaans, want af en toe vervalt hij in net iets te veel pathos en keren woordcombinaties als ‘beklinkerde straatjes’ tot vervelens toe terug. Het is hem vergeven. Dit is huiskamerproza, spruitjesliteratuur van het allerhoogste niveau.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-1088727" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Kollaardt-boekcover-640x1034.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Kollaardt-boekcover-640x1034.jpg 640w" alt="" width="640" height="1034" /></p>
<div class="info-box">
<p class="content-bordered">SANDER KOLLAARD: VIJF VERHALEN OVER ONS EEUWIGE VERDRIET, ISBN 9789028263024, UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, €23,50</p>
</div>
<h5 class="content-bordered">Dystopie van nu</h5>
<p><em>Op de aarde, onder de aarde </em>is even wonderschoon als duister. Ana Paula Maia beschrijft het lot van gevangenen in een strafkolonie. Deze moordenaars en verkrachters worden onderworpen aan de gruwelijkste praktijken. Het idee dat gevangenen beesten zijn wordt letterlijk genomen. Een dystopie dus. Hoewel… Deze allegorie herinnert ons er vooral aan hoe dystopisch onze eigen tijd is, waarin ICE, maar ook de politie dichter bij huis, zich steeds meer vrijheden permitteert, terwijl die van verdachten en veroordeelden juist worden ingeperkt. Want wie bekommert zich nog om de rechten van een moordenaar? Een uitstekend middagje literair verzet tegen de ontmenselijking van de misdadiger.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-1088731" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Op-de-aarde-onder-de-aarde-boekcover-640x1025.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Op-de-aarde-onder-de-aarde-boekcover-640x1025.jpg 640w" alt="" width="640" height="1025" /></p>
<div class="info-box">
<p>ANA PAULA MAIA: OP DE AARDE, ONDER DE AARDE, ISBN 9789083722559, UITGEVERIJ KOPPERNIK, €22,50</p>
</div>
<h5>Hogere waarheden van de brompot</h5>
<p>Gül &amp; Derksen is er voor iedereen die nu ein-de-lijk eens wil weten wat Johan Derksen van Sylvana Simons en moslims vindt. Spoiler alert: niet veel goeds. In dit portret van Johan Derksen, door Lale Gül opgetekend in zinnen die nauwelijks meer dan drie woorden tellen, debiteert de besnorde brompot allerlei van dit soort Hogere Waarheden over de grote maatschappelijke vraagstukken van onze tijd. Inhoudelijker wordt het wanneer Derksen erkent dat hij als vader en echtgenoot tekortgeschoten is, doordat hij als workaholic zijn werk altijd voorrang gaf. Even toont hij iets van zelfreflectie. Jammer dat die eigenschap non-existent is zodra hij zijn maatschappelijke opvattingen verkondigt.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-medium wp-image-1088732" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/9789048879694_17356.jpg" srcset="" alt="" width="193" height="300" /></p>
<div class="info-box">
<p>LALE GÜL: GÜL &amp; DERKSEN, ISBN 9789048879694, UITGEVERIJ INSIDE, €21,99</p>
</div>
<div class="info-box">
<p>Films, series &amp; podcasts</p>
</div>
<h5>Radicale ideeën</h5>
<p>Anton Constandse (1899–1985) was anarchist, atheïst, journalist en schrijver, en later commentator bij VPRO Radio. Zijn radicale ideeën over autoriteit, fascisme en religieus dogma maakten hem in de jaren zestig en zeventig geliefd bij een jonge generatie links-radicalen. Tegelijk was hij voor de BVD, de voorloper van de huidige AIVD, een man om in de gaten te houden, zo blijkt uit de archieven. In dit tweedelige portret, onderdeel van OVT-doc, het VPRO-radioprogramma over geschiedenis, zoekt zijn kleinzoon Paul van der Gaag samen met historicus Wim Berkelaar naar zijn erfenis: waarom was hij voor meerdere generaties een belangrijke stem en welke invloed is nu nog terug te zien?</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-1088733" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/0210-anton-constandse-nationaal-archief-koen-suyk-640x559.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/0210-anton-constandse-nationaal-archief-koen-suyk-640x559.jpg 640w" alt="" width="640" height="559" /></p>
<div class="info-box">
<p>LUISTER OP OVT-DOC VAN NPO RADIO 1 EN DE VPRO, OF VIA ALLE PODCAST-APPS</p>
</div>
<h5>De buurt, de solidariteit en het verzet</h5>
<p>IDFA, het grootste documentairefestival ter wereld, viert zijn 39ste editie en die draait dit jaar om één vraag: wat verbindt mensen? Het focusprogramma Common Ground levert 17 films over solidariteit: van stakingen en buurtverzet tot het gewone leven op straat. Twee tips daaruit:<em> Everybody to Kenmure Street</em> van Felipe Bustos Sierra, over honderden inwoners van de Glasgowse wijk Pollokshields die in 2021 de uitzetting van twee Indiase buren verhinderden en <em>The Balcony Movie</em> van Pawel Lozinski, die vanaf zijn balkon in Warschau passanten portretteert en zo een hele buurt in beeld brengt. Verder is de Salvadoraans-Mexicaanse regisseur Tatiana Huezo eregast, bekend van <em>The Echo</em>, een Berlinale-winnaar over het leven in een landelijk dorp. En DocLab, het programma voor interactieve en immersieve kunst, viert zijn twintigste verjaardag onder het thema Shared Realities.</p>
<figure id="attachment_1088734" aria-describedby="caption-attachment-1088734" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-1088734" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/The-Balcony-Movie-van-Pawel-Lozinski-1280x722.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/The-Balcony-Movie-van-Pawel-Lozinski-640x361.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/The-Balcony-Movie-van-Pawel-Lozinski-1280x722.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="722" /><figcaption id="caption-attachment-1088734" class="wp-caption-text">STILL UIT THE BALCONY MOVIE.</figcaption></figure>
<div class="info-box">
<p>VAN 12 TOT 22/11 OP DIV. LOCATIES IN AMSTERDAM. WWW.IDFA.NL</p>
</div>
<h5>Muhammad Ali&#8217;s leven buiten de ring</h5>
<p>Over boks-icoon Muhammad Ali is al veel gemaakt, maar nog nooit met medewerking van de mensen die het dichtst bij hem stonden. Dat maakt de achtdelige dramaserie <em>The Greatest</em> van Ben Watkins bijzonder. Ali’s weduwe Lonnie Ali, die hem decennialang verzorgde, is zelfs uitvoerend producent. De serie belooft vooral zijn leven buiten de ring te tonen, te laten zien wie Ali werkelijk was. Alles wijst op een mooie, ambitieuze serie. De vraag is of er nog ruimte overblijft voor de tegenstrijdigheden van Ali.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088735" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/The-greatest-1280x753.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/The-greatest-640x376.png 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/The-greatest-1280x753.png 1280w" alt="" width="1280" height="753" /></p>
<div class="info-box">
<p>THE GREATEST KIJK JE VANAF 4/11 OP PRIME VIDEO.</p>
</div>
<div class="info-box">
<p>Theater &amp; muziek</p>
</div>
<h5>Rasperige Soul</h5>
<p>De Amerikaanse soulster Macy Gray heeft een onmiskenbaar rasperig stemgeluid, waarmee het grote publiek in 1999 kennis maakte toen ze doorbrak met de hit <em>I Try.</em> Het waren de hoogtijdagen van de nu-soul, waarin ook Angie Stone, Jill Scott en Erykah Badu doorbraken. Gray heeft het succes uit haar beginjaren niet meer echt geëvenaard, maar voor dit najaar staat er een nieuw album gepland en doet ze drie Nederlandse podia aan.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088736" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/theater-1280x854.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/theater-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/theater-1280x854.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="854" /></p>
<div class="info-box">
<p>8/11 IN SPOT/DE OOSTERPOORT (GRONINGEN), 10/11 PARADISO (AMSTERDAM) EN 12/11 IN PAARD (DEN HAAG)</p>
</div>
<h5>Gedeelde geschiedenis</h5>
<p>Het drieluik <em>Woiski vs. Woiski, De Gliphoeve en Stepping Stones</em> is opnieuw te zien als afronding van de viering van vijftig jaar Suriname. De muziektheatervoorstellingen vertellen samen honderd jaar Surinaams-Nederlandse geschiedenis. Orkater en Bijlmer Parktheater speelden ze onder regie van Geert Lageveen met succes tussen 2018 en 2024.<em> Woiski vs. Woiski</em> is een waargebeurd verhaal over zanger Max Woiski sr., die als een van de eerste Surinamers met de boot in de jaren dertig naar Nederland kwam. <em>De Gliphoeve</em> speelt zich af in de jaren zeventig in een gekraakte flat in de Bijlmer. En <em>Stepping Stones</em> gaat over de huidige derde generatie. Met onder anderen Manoushka Zeegelaar Breeveld, Daniël Kolf en Dionne Verwey.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088737" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Macy-Gray-Photo-Derrick-Rodgers-scaled-1-1280x1920.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Macy-Gray-Photo-Derrick-Rodgers-scaled-1-640x960.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Macy-Gray-Photo-Derrick-Rodgers-scaled-1-1280x1920.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1920" /></p>
<div class="info-box">
<p>VAN 14/11 T/M 19/12 IN AMSTERDAM, ROTTERDAM EN DEN HAAG. WWW.ORKATER.NL</p>
</div>
<h5>Soundtrack voor de herfst</h5>
<p>Trentemøllers nieuwe titelloze album is perfect getimed: zijn gloomy<br />
shoegazesongs vormen de ideale soundtrack voor de herfst. De Deense muzikant brak zo’n twintig jaar geleden door als technoproducer en is in de loop der jaren opgeschoven naar pop met een voorliefde voor new wave uit de jaren tachtig, denk The Cure en Joy Division. Zonder overigens de elektronica helemaal los te laten. Ook op dit album geen gebrek aan die melancholische, wat donkere jarentachtig-nostalgie met gelaagde songs waar donkere baslijnen afgewisseld worden met gierende, soms heerlijk ontsporende zware electronische sounds.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088738" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/albumcover-1280x1280.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/albumcover-640x640.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/albumcover-1280x1280.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1280" /></p>
<div class="info-box">
<p>Beeldende kunst</p>
</div>
<h5>Digitale medemaker</h5>
<p>Wie maakt straks de kunst: de kunstenaar of het algoritme? In deze tentoonstelling komt AI in allerlei gedaanten voorbij. Van schilderijen en sculpturen tot videokunst en installaties: de werken laten zien hoe kunstenaars de technologie naar hun hand zetten, ermee experimenteren of er juist vraagtekens bij plaatsen. Voor de een is AI een handig nieuw gereedschap, voor de ander een ontwikkeling om juist kritisch op te zijn. En sommigen omarmen de digitale medemaker juist volledig. Zo roept de tentoonstelling niet alleen vragen op over de toekomst van kunst, maar ook over wat creativiteit eigenlijk is.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088741" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/AIAIAI-1-1280x877.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/AIAIAI-1-640x439.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/AIAIAI-1-1280x877.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="877" /><img decoding="async" class="alignnone size-medium wp-image-1088739" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Warren-Neidich-A-Proposition-for-an-alt-Parthenon-Marbles-Recoded-The-Phantom-as-Other-2.tif" srcset="" alt="" width="1" height="1" /></p>
<div class="info-box">
<p><a href="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Warren-Neidich-A-Proposition-for-an-alt-Parthenon-Marbles-Recoded-The-Phantom-as-Other-2.tif"><img decoding="async" class="alignnone size-medium wp-image-1088739" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/Warren-Neidich-A-Proposition-for-an-alt-Parthenon-Marbles-Recoded-The-Phantom-as-Other-2.tif" srcset="" alt="" width="1" height="1" /></a>VAN 15/11 T/M 9/5, MUSEUM KRANENBURGH IN BERGEN.<br />
WWW.KRANENBURGH.NL</p>
</div>
<h5>Verbindend Licht</h5>
<p>Zodra de avond valt, verandert Eindhoven tijdens GLOW in een openluchtmuseum vol licht en kleur. Acht dagen lang ontdek je hoe kunstenaars met licht, projecties en innovatieve installaties de stad op een verrassende manier tot leven brengen. Met ‘connect’ als thema draait het dit jaar om alles wat mensen, technologie en hun omgeving met elkaar verbindt. Wandel door de binnenstad en laat je meevoeren langs een route van circa vijf kilometer, met zo’n dertig kunstwerken op bijzondere locaties.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088742" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/verbindendlicht-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/verbindendlicht-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/verbindendlicht-1280x853.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="853" /></p>
<div class="info-box">
<p>VAN 7/11 T/M 14/11, DIVERSE LOCATIES IN EINDHOVEN. DAGELIJKS VAN 18:30 T/M 23:00 UUR. WWW.GLOWEINDHOVEN.NL GLOW EINDHOVEN</p>
</div>
<h5>Breek de regels, laat de boel ontsporen</h5>
<p>Sokken op zoek naar een date, katten met gespreksstof in overvloed en een vloer van afgedankte kleding: bij <em>Rubyfruit Jungle</em> is het huishouden behoorlijk ontspoord. De Argentijnse kunstenaar Celina Eceiza tovert Marres om tot een bont textielparadijs vol borduursels, beschilderde muren en rinkelende hangmatten. De titel leent ze van Rita Mae Browns rebelse cultroman over een lesbische vrouw die lak heeft aan de regels. De boodschap? Wees jezelf en laat de boel lekker ontsporen.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1088743" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/marres-1280x1983.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/marres-640x992.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/11/marres-1280x1983.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1983" /></p>
<div class="info-box">
<p>T/M 3/1, MARRES, HUIS VOOR HEDENDAAGSE CULTUUR IN MAASTRICHT. WWW.MARRES.ORG</p>
</div>


De cultuurtips om deze donkere maand door te komen