VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Marcel ten Hooven

De slag om Leuven

<div class="wpg-element lead-bold">
De overeenkomst tussen ‘Fitna’ van Geert Wilders en het politieke programma van Rita Verdonk? Beide zijn producten van politici die alleen vaste grond onder de voeten voelen dankzij een tegenstelling, tussen de moslims en de anderen, of tussen de meerderheid en de minderheid.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Dat zal voor Geert Wilders een lastig nootje zijn om te kraken, het briefje van mevrouw Lachmann uit Amsterdam in dagblad Trouw. Zij vraagt Wilders haar niet in zijn kamp te trekken door haar als joodse vrouw tegenover de moslims te plaatsen. Voor Wilders komt dat neer op een verzoek zijn hele denkpatroon om te gooien.
Hij behoort, net als Rita Verdonk, tot de politici wier denken alleen houvast krijgt als zij een tegenstelling kunnen creëren. Zijn Wilders en Verdonk democratische politici? Ja, luidt het formele antwoord, want zij hebben een mandaat van de kiezers en opereren binnen het bestel. Maar als je kijkt naar hun denken in tegenstellingen, wordt het democratische gehalte twijfelachtiger. 
Wilders en Verdonk vallen daarmee terug in een primitieve vorm van politiek bedrijven die alleen floreert bij een duidelijk te identificeren tegenstander, zoals de klassevijand, de Rus, de Amerikaan, de moslim of de jood. Terwijl een kenmerk van democratische stelsels nu juist het zoeken is naar institutionele vormen om die tegenstellingen te verzachten, en om vreedzaam samenleven mogelijk te maken.
Compromis In het groot is de geschiedenis van de Europese Unie in dat licht te bezien. Stap voor stap verplichtten de gezworen vijanden van weleer zich aan een systeem van gezamenlijke rechtsregels en politieke, economische en monetaire samenwerking. In het klein volgde de geschiedenis van de Nederlandse democratie hetzelfde patroon. Een belangrijk moment is daarbij de invoering van het stelsel van evenredige vertegenwoordiging geweest in 1917, met als leidende gedachte dat het parlement ongeveer de levensbeschouwelijke verhoudingen in de samenleving moet weerspiegelen. 
Dat is een systeem waarin, idealiter, geen enkele partij het snel in haar eentje voor het zeggen zal hebben. Het biedt zo enige garantie tegen misbruik van de macht door een en dezelfde meerderheid, waarbij een en dezelfde minderheid telkens in het zand bijt. Achter die ingebouwde dwang om coalities te sluiten, schuilt bovendien de gedachte dat het compromis beter is dan het dictaat, omwille van de vreedzame verhoudingen.
Rita Verdonk keert als het ware terug naar het begin van dat rijpingsproces, de primitieve fase van de democratie, met haar opvatting dat de meerderheid beslist en de minderheid daarmee is uitgesproken. Zij laat daarmee zien in geen geval trots te zijn op de Nederlandse politieke cultuur, gemodelleerd naar het idee dat Nederland een land van minderheden is. &#8216;We kunnen geen rekening meer blijven houden met een minderheid,&#8217; zegt ze. Op welke minderheid zij doelt, blijkt ook uit haar woorden: &#8216;We zitten met vijftien miljoen autochtonen en twee miljoen allochtonen en bij iedere beslissing die we nemen, houden we toch vooral ongelooflijk rekening met die minderheid.&#8217;
Oerstadium Met de angstpropaganda in Fitna onderstreept ook Wilders nog eens wie zijn vijand is. Na het fascisme en het communisme moet het Westen nu de islam verslaan, zegt hij. Het verschil met de vroegere vijanden is dat achter de islam geen georganiseerd staatsverband staat, zoals met nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie het geval was. De groep moslims zelf is het enige verband dat de islam biedt. Vandaar Wilders&#8217; pleidooi om alleen voor moslims de rechten buiten werking te stellen waarmee zij zich als religieuze gemeenschap kunnen ontplooien, zoals de godsdienst- en onderwijsvrijheid. 
Al sinds de afkondiging van zijn &#8216;liberale jihad&#8217; enige jaren geleden, bepleit hij zo&#8217;n uitzonderingstoestand. Daarvoor moet de weg worden vrijgemaakt met afschaffing van artikel 1 van de Grondwet, het artikel dat discriminatie op grond van onder meer een geloof verbiedt. Net als Verdonks programma zou zo&#8217;n degradatie van moslims tot tweederangsburgers, met minder rechten dan de anderen, een terugkeer zijn naar het oerstadium van de democratie, waarin de meerderheid beslist en de minderheid rechteloos is.
</div>

De primitieve democratie van Wilders en Verdonk

<div class="wpg-element paragraph">
Rita Verdonk heeft lak aan de mores van de parlementaire democratie en is bovendien naar objectieve maatstaven een slechte politica. Waarom is ze dan toch zo populair? Misschien wel vanwege diezelfde eigenschappen. 
Het raadsel van Rita Verdonk is hoe een politica die zo opzichtig lak heeft aan de mores van de parlementaire democratie, zo’n aantrekkingskracht op kiezers uitoefent. Als minister gaf zij in december 2006 een uniek staaltje van minachting jegens de Tweede Kamer, door aan te blijven nadat een meerderheid het vertrouwen in haar had opgezegd. Hoewel nu zelf Kamerlid, heeft ze weinig op met de volksvertegenwoordiging. Al haar grote woorden over de ernst van het fileprobleem ten spijt, zal zij naar eigen zeggen afwezig zijn bij de behandeling van de begroting van Verkeer en Waterstaat. Liever praat Verdonk met ‘de mensen in het land’ over het fileprobleem. 
Uit het oogpunt van democratie is dat een schijnvertoning. Zij zal luisteren naar wat ze wil horen en ongetwijfeld hoofdschuddend reageren op mensen die minder wegen en meer openbaar vervoer als alternatief aandragen voor háár ‘oplossing’ van het fileprobleem. Bovendien staan haar gesprekspartners als onmachtige individuen tegenover haar, bij gebrek aan een institutioneel verband waarin ze een tegenwicht kunnen vormen. Verdonk wil dat ook niet, zegt ze: ‘Uiteindelijk beslis ík.’ 
Om dezelfde reden piekert zij er niet over de macht in haar ‘beweging’ met anderen te delen. Zoals eerder Geert Wilders en Marco Pastors, kiest zij, wars van tijdrovend ‘gedoe’, voor een ledenloze organisatie. Gedurende haar politieke loopbaan gaf zij er blijk van tegenspraak te beschouwen als een belemmering van daadkracht, niet als een nuttig en onlosmakelijk deel van besluitvorming. Een partij met een ledenorganisatie en -democratie is daarom in haar ogen slechts een last. 
Het raadsel van Verdonks aantrekkingskracht is des te groter omdat zij naar objectieve maatstaven gemeten een slechte politica is. Zij mist de gave van het woord en formuleert beroerd, waardoor ze weinig overtuigingskracht heeft. In het debat maskeert zij haar onbeholpenheid in het argumenteren en redeneren met letterknechterij (‘regels zijn regels’) en het domweg herhalen van haar standpunt. Op argumenten reageert ze niet met tegenargumenten, maar verongelijkt. De ironie is dat deze eigenschappen tegelijkertijd het geheim van haar succes lijken. ‘Rita is zo’n stoere vrouw,’ zegt Hans Nieukerke, een van haar vertrouwelingen, als hem om Verdonks kwaliteiten wordt gevraagd. Op haar aanhangers komt haar onvermogen tot het compromis over als standvastigheid en haar eendimensionale uitleg van de wet als krachtdadigheid. Dat zijn eigenschappen die goed gedijen in een gepolariseerde maatschappelijke sfeer waarin de oude pacificatiepolitiek in een slecht licht is komen te staan, als traag en weinig doelmatig. 
Dat wijst op een blijvende behoefte aan autoritair leiderschap in de stijl van Verdonk en Wilders. De Nederlandse democratie heeft een fundamenteel veranderingsproces ondergaan, waarin het parlement en politieke partijen aan belang hebben ingeboet. Dat treft vooral de middenpartijen, de dragers van het oude bestel, die niet meer de stabiele factor van voorheen zijn. Daarmee is ruimte vrijgekomen voor onorthodoxe buitenstaanders die zich beroepen op de wil van het volk buiten ‘Den Haag’ en met expressief, theatraal leiderschap de concurrentie met de gevestigde orde aangaan. Liever de krachtpatserij van Verdonk en Wilders dan het gemodder van de polderpolitiek. Voor hen is de Tweede Kamer vooral een plek om stampij te maken, in de hoop de aantallen kiezers te trekken die de hoofdprijs, het premierschap, binnen handbereik moeten brengen.
De individualisering staat aan het begin van dat veranderingsproces. Daardoor ontberen politieke partijen tegenwoordig het houvast van duidelijk te identificeren groepen, die zij met een toekomstvisie of sociaal ideaal voor langere tijd aan zich weten te binden. In zo’n loyaliteitsverband, gedragen door een ideologie, konden partijen destijds een beroep op kiezers doen niet alles tegelijk te willen. De individualisering heeft daar een einde aan gemaakt. In plaats van als deelgenoten aan een gezamenlijk lot, staan kiezers nu veeleer als veeleisende individuen tegenover politici, van wie als het even kan prompte levering van welvaart, zorg en ruim baan op de snelweg wordt verwacht. Populisten als Verdonk en Wilders spiegelen de kiezers voor dat zij in die behoefte kunnen voorzien, als zij maar de ruimte krijgen. In hun voorstelling van zaken worden zij nu nog gehinderd door de traagheid die in ons bestel zit ingebakken.
D66 was de eerste partij die consequenties aan de andere verhouding tussen burgers en politiek verbond. Van meet af aan heeft zij niets willen weten van een ideologie. Partijen moeten vooral effectief opereren en praktische oplossingen bieden. In deze optiek zijn verkiezingen niet zozeer een strijd tussen partijen en programma’s, als wel tussen personen die concurreren om het vertrouwen van de kiezers.
Het populisme van Verdonk en Wilders is in een aantal opzichten de geperverteerde vorm van deze benadering. Anders dan D66 voeden zij het onbehagen over de parlementaire democratie zelf, door ‘een Haagse bestuurselite’ stelselmatig verantwoordelijk te stellen voor misstanden. En waar D66 in elk individu een eigen persoon met een eigen identiteit erkent, pretenderen populisten dat zij de gezamenlijke volkswil van de individuele Nederlanders kennen. Wilders beroept zich in Kamerdebatten uitentreuren op de ‘miljoenen buiten dit huis’, Verdonk op de ‘mensen in het land’. Politici van de oude stempel valt het zwaar overeind te blijven tegenover de heroïek die als vanzelf meekomt met de politicus die pretendeert namens het volk op te staan tegen een gesloten Haags establishment. Daar tegenover staat dat het een raadsel is hoe Verdonk denkt te kunnen functioneren als premier. Wat zal er van haar daadkracht overblijven in de weerbarstige werkelijkheid? Daarin zullen de buitenlanders en de files niet verdwijnen, tenzij zij de grenzen dichtgooit, Nederland uit de EU haalt en alle oude steden sloopt. Verdonk is, zo bezien, de gevangene van haar eigen imago. Een premierschap zal haar onherroepelijk haar aanhang kosten, want met elk compromis met een coalitiepartner zal de stoere vrouw verder ineenschrompelen. Regeren en populisme, dat gaat niet samen. 
</div>

Verdonk wil het alleen voor het zeggen hebben

Analyse / Het raadsel Rita
Het raadsel van Rita Verdonk is hoe een politica die zo opzichtig lak heeft aan de mores van de parlementaire democratie, zo’n aantrekkingskracht op kiezers uitoefent. Als minister gaf zij in december 2006 een uniek staaltje van minachting jegens de Tweede Kamer, door aan te blijven nadat een meerderheid het vertrouwen in haar had opgezegd. Hoewel nu zelf Kamerlid, heeft ze weinig op met de volksvertegenwoordiging. Al haar grote woorden over de ernst van het fileprobleem ten spijt, zal zij naar eigen zeggen afwezig zijn bij de behandeling van de begroting van Verkeer en Waterstaat. Liever praat Verdonk met ‘de mensen in het land’ over het fileprobleem.
Uit het oogpunt van democratie is dat een schijnvertoning. Zij zal luisteren naar wat ze wil horen en ongetwijfeld hoofdschuddend reageren op mensen die minder wegen en meer openbaar vervoer als alternatief aandragen voor háár ‘oplossing’ van het fileprobleem. Bovendien staan haar gesprekspartners als onmachtige individuen tegenover haar, bij gebrek aan een institutioneel verband waarin ze een tegenwicht kunnen vormen. Verdonk wil dat ook niet, zegt ze: ‘Uiteindelijk beslis ík.’
Om dezelfde reden piekert zij er niet over de macht in haar ‘beweging’ met anderen te delen. Zoals eerder Geert Wilders en Marco Pastors, kiest zij, wars van tijdrovend ‘gedoe’, voor een ledenloze organisatie. Gedurende haar politieke loopbaan gaf zij er blijk van tegenspraak te beschouwen als een belemmering van daadkracht, niet als een nuttig en onlosmakelijk deel van besluitvorming. Een partij met een ledenorganisatie en -democratie is daarom in haar ogen slechts een last.
Het raadsel van Verdonks aantrekkingskracht is des te groter omdat zij naar objectieve maatstaven gemeten een slechte politica is. Zij mist de gave van het woord en formuleert beroerd, waardoor ze weinig overtuigingskracht heeft. In het debat maskeert zij haar onbeholpenheid in het argumenteren en redeneren met letterknechterij (‘regels zijn regels’) en het domweg herhalen van haar standpunt. Op argumenten reageert ze niet met tegenargumenten, maar verongelijkt.
De ironie is dat deze eigenschappen tegelijkertijd het geheim van haar succes lijken. ‘Rita is zo’n stoere vrouw,’ zegt Hans Nieukerke, een van haar vertrouwelingen, als hem om Verdonks kwaliteiten wordt gevraagd. Op haar aanhangers komt haar onvermogen tot het compromis over als standvastigheid en haar eendimensionale uitleg van de wet als krachtdadigheid. Dat zijn eigenschappen die goed gedijen in een gepolariseerde maatschappelijke sfeer waarin de oude pacificatiepolitiek in een slecht licht is komen te staan, als traag en weinig doelmatig.
Dat wijst op een blijvende behoefte aan autoritair leiderschap in de stijl van Verdonk en Wilders. De Nederlandse democratie heeft een fundamenteel veranderingsproces ondergaan, waarin het parlement en politieke partijen aan belang hebben ingeboet. Dat treft vooral de middenpartijen, de dragers van het oude bestel, die niet meer de stabiele factor van voorheen zijn. Daarmee is ruimte vrijgekomen voor onorthodoxe buitenstaanders die zich beroepen op de wil van het volk buiten ‘Den Haag’ en met expressief, theatraal leiderschap de concurrentie met de gevestigde orde aangaan. Liever de krachtpatserij van Verdonk en Wilders dan het gemodder van de polderpolitiek. Voor hen is de Tweede Kamer vooral een plek om stampij te maken, in de hoop de aantallen kiezers te trekken die de hoofdprijs, het premierschap, binnen handbereik moeten brengen.
De individualisering staat aan het begin van dat veranderingsproces. Daardoor ontberen politieke partijen tegenwoordig het houvast van duidelijk te identificeren groepen, die zij met een toekomstvisie of sociaal ideaal voor langere tijd aan zich weten te binden. In zo’n loyaliteitsverband, gedragen door een ideologie, konden partijen destijds een beroep op kiezers doen niet alles tegelijk te willen. De individualisering heeft daar een einde aan gemaakt. In plaats van als deelgenoten aan een gezamenlijk lot, staan kiezers nu veeleer als veeleisende individuen tegenover politici, van wie als het even kan prompte levering van welvaart, zorg en ruim baan op de snelweg wordt verwacht. Populisten als Verdonk en Wilders spiegelen de kiezers voor dat zij in die behoefte kunnen voorzien, als zij maar de ruimte krijgen. In hun voorstelling van zaken worden zij nu nog gehinderd door de traagheid die in ons bestel zit ingebakken.
D66 was de eerste partij die consequenties aan de andere verhouding tussen burgers en politiek verbond. Van meet af aan heeft zij niets willen weten van een ideologie. Partijen moeten vooral effectief opereren en praktische oplossingen bieden. In deze optiek zijn verkiezingen niet zozeer een strijd tussen partijen en programma’s, als wel tussen personen die concurreren om het vertrouwen van de kiezers.
Het populisme van Verdonk en Wilders is in een aantal opzichten de geperverteerde vorm van deze benadering. Anders dan D66 voeden zij het onbehagen over de parlementaire democratie zelf, door ‘een Haagse bestuurselite’ stelselmatig verantwoordelijk te stellen voor misstanden. En waar D66 in elk individu een eigen persoon met een eigen identiteit erkent, pretenderen populisten dat zij de gezamenlijke volkswil van de individuele Nederlanders kennen. Wilders beroept zich in Kamerdebatten uitentreuren op de ‘miljoenen buiten dit huis’, Verdonk op de ‘mensen in het land’.
Politici van de oude stempel valt het zwaar overeind te blijven tegenover de heroïek die als vanzelf meekomt met de politicus die pretendeert namens het volk op te staan tegen een gesloten Haags establishment. Daar tegenover staat dat het een raadsel is hoe Verdonk denkt te kunnen functioneren als premier. Wat zal er van haar daadkracht overblijven in de weerbarstige werkelijkheid? Daarin zullen de buitenlanders en de files niet verdwijnen, tenzij zij de grenzen dichtgooit, Nederland uit de EU haalt en alle oude steden sloopt. Verdonk is, zo bezien, de gevangene van haar eigen imago. Een premierschap zal haar onherroepelijk haar aanhang kosten, want met elk compromis met een coalitiepartner zal de stoere vrouw verder ineenschrompelen. Regeren en populisme, dat gaat niet samen.

<div class="wpg-element paragraph">
In de kwestie-Máxima schitterde Jan Peter Balkenende lang door afwezigheid. Opnieuw blijkt dat het misgaat als hij liever de pet van CDA-leider dan die van premier opzet. De partijleider zweeg, terwijl de minister-president had moeten spreken.
De ondertekening van de CDA-advertentie bij het overlijden van oud-politicus Joop van der Reijden, februari vorig jaar, was wat merkwaardig: ‘Marja van Bijsterveldt, partijvoorzitter. Jan Peter Balkenende, partijleider.’ Het CDA bevestigde daarmee onbedoeld dat niet de voorzitter de partij leidt, maar de premier. De SP is de enige partij waarin een soortgelijke dubbelfunctie formeel bestaat, in de persoon van Jan Marijnissen, die sinds jaar en dag naast fractieleider ook partijvoorzitter is. Andere partijen laken die opeenhoping van macht in één hand en zien het als bewijs van het feit dat het in de SP droevig is gesteld met de partijdemocratie. Maar zelf zijn ze in de praktijk geen haar beter, hoe netjes de scheiding der machten in hun statuten ook mag zijn geregeld. Dat geldt voor het CDA net zo goed als voor de PvdA, waar Wouter Bos de lijnen in de partij strak aan zich wenst te houden.
Het aanvankelijke duikgedrag van Balken­ende in de kwestie-Máxima houdt verband met het vervaagde onderscheid tussen partijleiderschap en premierschap. Het is goed denkbaar dat Balkenende als CDA-leider liever zweeg over het gekrakeel rond de uitspraken van prinses Máxima over de Nederlandse identiteit, hoezeer hij als premier daarvoor ook de ministeriële verantwoordelijkheid draagt. 
Balkenende zelf zegt dat hij meer dan twee weken zijn mond hield omdat de kwestie niet eerder dan in het weekeinde van 6, 7 oktober een upswing kreeg, door aanvallen van De Telegraaf en publicist Paul Scheffer op de prinses. Máxima zelf heeft de werkelijkheid anders ervaren. Zij zag zich al vóór dat weekeinde, op donderdag 4 oktober, genoodzaakt tot de ongebruikelijke stap zelf verantwoording voor haar woorden af te leggen, nu de regering dat naliet. Ook de dag daarop, in zijn wekelijkse persconferentie, verkoos Balkenende te zwijgen, om daags daarna, in de uitzending van Buitenhof, PvdA-minister Ella Vogelaar de kastanjes uit het vuur te laten halen. Zij was de eerste uit de ministersploeg die het publiekelijk opnam voor Máxima.
Patroon Het was niet voor het eerst, en het zal niet voor het laatst zijn, dat Balkenende op cruciale ogenblikken duikgedrag vertoont. Dit is een patroon in zijn leiderschap: Balkenende is er niet op momenten dat hij er moet zijn. Veel politiek journalisten schrijven dat schitteren door afwezigheid toe aan persoonlijk falen van Balkenende, waarbij zij niet zelden het cliché van ‘het gebrek aan regie’ uit de kast halen. Wezenlijker is dat het duikgedrag ingebakken zit in een structuur waarin een minister tegelijkertijd partijleider is. Laat Balkenende die laatste hoedanigheid prevaleren, dan zal hij geneigd zijn het CDA-belang te beschermen en problemen af te schuiven naar een coalitiepartner. Opnieuw was de PvdA, in de persoon van Vogelaar, het slachtoffer, zoals eerder in de kwestie van de dubbele nationaliteit van de bewindslieden Aboutaleb en Albayrak. De ongekende aanval van Wilders op de persoonlijke integriteit van beide PvdA-staatssecretarissen kreeg van Balkenende allesbehalve een ondubbelzinnig weerwoord. In plaats van een klinkende verklaring waarin hij voor ‘zijn’ bewindslieden stond en Wilders terechtwees om zijn verdachtmakingen, behandelde hij de affaire als een willekeurig ‘dossier’, alsof de agitatie van de PVV-leider een trivialiteit was. 
Loyaliteitsconflict Het probleem is dat de tegengestelde verantwoordelijkheden van de partijleider en de premier hier in één politicus samenkomen. Een premier heeft de verantwoordelijkheid een succes te maken van het beleid van zijn kabinet. In een coalitiesysteem vergt dat collegiaal leiderschap, waarin de premier zoekt wat ministers en coalitiepartijen gemeen hebben en hoe hij tegengestelde belangen kan verzoenen. Een partijleider heeft als eerste verantwoordelijkheid het behoud, liever nog de vergroting, van de macht van zijn partij. Hij moet zijn partij profileren om zoveel mogelijk kiezers te trekken. Dat zal hem juist wegdrijven van het compromis en hem de neiging geven het onderscheid met andere partijen te accentueren of tegenstellingen zelfs aan te zetten. 
Zolang een kabinetscompromis in het belang van alle coalitiepartners is, is er niet veel aan de hand. Maar in omstreden kwesties zal een minister die ook partijleider is al gauw in een loyaliteitsconflict komen. Het is maar helemaal de vraag of Wouter Bos in soortgelijke gevallen niet vergelijkbaar zal handelen. Balkenende en Bos zien en behandelen hun partij, van de lagere regionen tot de Tweede Kamerfractie, als een monolithisch geheel onder hun leiding, dat ten dienste staat van het doel een succes te maken van de eigen regeringsdeelname. In beide partijen is dan ook menig voorbeeld van regel- en controledrift van de leider te noteren. In zo’n sfeer kan CDA-fractieleider Pieter van Geel tot de uitspraak komen dat Balkenende ‘zijn baas’ is, veeleer dan een lid van de regering waarop hij als Kamerlid controle moet uitoefenen, en duidt PvdA-fractievoorzitter Jacques Tichelaar de sociaal-democratische bewindspersonen, de partij en zijn fractie als ‘de ijzersterke as’ van de PvdA aan. 
Cynische politiek adviseurs en commentatoren verergeren die tendensen nog eens als ze beweren dat machtsevenwichten en gescheiden verantwoordelijkheden in een tv-democratie geen wezenlijke betekenis meer hebben omdat de kiezers snel resultaat willen zien. Tekenend is hoe de politiek commentator van de Volkskrant Tichelaar maande zich te schikken in zijn rol van ‘zetbaas’ van Bos en de PvdA opriep een voorbeeld te nemen aan de discipline van de SP en het CDA. Vijfendertig jaar geleden lagen de verhoudingen anders. In 1972, toen Willem Aantjes de ARP-fractie leidde en lijsttrekker Barend Biesheuvel premier was, kwam Biesheuvel na een Kamerdebat de koffiekamer ingelopen. Hij negeerde iedereen die op hem afliep. ‘Even wachten, eerst naar mijn politieke baas,’ zei hij. En liep op Aantjes af. Zó lag toen de verhouding tussen kabinet en Tweede Kamer.
</div>

Het duikgedrag van Balkenende

Analyse / Waarom de premier weer eens lang afwezig was
De ondertekening van de CDA-advertentie bij het overlijden van oud-politicus Joop van der Reijden, februari vorig jaar, was wat merkwaardig: ‘Marja van Bijsterveldt, partijvoorzitter. Jan Peter Balkenende, partijleider.’ Het CDA bevestigde daarmee onbedoeld dat niet de voorzitter de partij leidt, maar de premier. De SP is de enige partij waarin een soortgelijke dubbelfunctie formeel bestaat, in de persoon van Jan Marijnissen, die sinds jaar en dag naast fractieleider ook partijvoorzitter is. Andere partijen laken die opeenhoping van macht in één hand en zien het als bewijs van het feit dat het in de SP droevig is gesteld met de partijdemocratie. Maar zelf zijn ze in de praktijk geen haar beter, hoe netjes de scheiding der machten in hun statuten ook mag zijn geregeld. Dat geldt voor het CDA net zo goed als voor de PvdA, waar Wouter Bos de lijnen in de partij strak aan zich wenst te houden.
Het aanvankelijke duikgedrag van Balken­ende in de kwestie-Máxima houdt verband met het vervaagde onderscheid tussen partijleiderschap en premierschap. Het is goed denkbaar dat Balkenende als CDA-leider liever zweeg over het gekrakeel rond de uitspraken van prinses Máxima over de Nederlandse identiteit, hoezeer hij als premier daarvoor ook de ministeriële verantwoordelijkheid draagt.
Balkenende zelf zegt dat hij meer dan twee weken zijn mond hield omdat de kwestie niet eerder dan in het weekeinde van 6, 7 oktober een upswing kreeg, door aanvallen van De Telegraaf en publicist Paul Scheffer op de prinses. Máxima zelf heeft de werkelijkheid anders ervaren. Zij zag zich al vóór dat weekeinde, op donderdag 4 oktober, genoodzaakt tot de ongebruikelijke stap zelf verantwoording voor haar woorden af te leggen, nu de regering dat naliet. Ook de dag daarop, in zijn wekelijkse persconferentie, verkoos Balkenende te zwijgen, om daags daarna, in de uitzending van Buitenhof, PvdA-minister Ella Vogelaar de kastanjes uit het vuur te laten halen. Zij was de eerste uit de ministersploeg die het publiekelijk opnam voor Máxima.
Patroon
Het was niet voor het eerst, en het zal niet voor het laatst zijn, dat Balkenende op cruciale ogenblikken duikgedrag vertoont. Dit is een patroon in zijn leiderschap: Balkenende is er niet op momenten dat hij er moet zijn. Veel politiek journalisten schrijven dat schitteren door afwezigheid toe aan persoonlijk falen van Balkenende, waarbij zij niet zelden het cliché van ‘het gebrek aan regie’ uit de kast halen. Wezenlijker is dat het duikgedrag ingebakken zit in een structuur waarin een minister tegelijkertijd partijleider is. Laat Balkenende die laatste hoedanigheid prevaleren, dan zal hij geneigd zijn het CDA-belang te beschermen en problemen af te schuiven naar een coalitiepartner. Opnieuw was de PvdA, in de persoon van Vogelaar, het slachtoffer, zoals eerder in de kwestie van de dubbele nationaliteit van de bewindslieden Aboutaleb en Albayrak. De ongekende aanval van Wilders op de persoonlijke integriteit van beide PvdA-staatssecretarissen kreeg van Balkenende allesbehalve een ondubbelzinnig weerwoord. In plaats van een klinkende verklaring waarin hij voor ‘zijn’ bewindslieden stond en Wilders terechtwees om zijn verdachtmakingen, behandelde hij de affaire als een willekeurig ‘dossier’, alsof de agitatie van de PVV-leider een trivialiteit was.
Loyaliteitsconflict
Het probleem is dat de tegengestelde verantwoordelijkheden van de partijleider en de premier hier in één politicus samenkomen. Een premier heeft de verantwoordelijkheid een succes te maken van het beleid van zijn kabinet. In een coalitiesysteem vergt dat collegiaal leiderschap, waarin de premier zoekt wat ministers en coalitiepartijen gemeen hebben en hoe hij tegengestelde belangen kan verzoenen. Een partijleider heeft als eerste verantwoordelijkheid het behoud, liever nog de vergroting, van de macht van zijn partij. Hij moet zijn partij profileren om zoveel mogelijk kiezers te trekken. Dat zal hem juist wegdrijven van het compromis en hem de neiging geven het onderscheid met andere partijen te accentueren of tegenstellingen zelfs aan te zetten.
Zolang een kabinetscompromis in het belang van alle coalitiepartners is, is er niet veel aan de hand. Maar in omstreden kwesties zal een minister die ook partijleider is al gauw in een loyaliteitsconflict komen. Het is maar helemaal de vraag of Wouter Bos in soortgelijke gevallen niet vergelijkbaar zal handelen. Balkenende en Bos zien en behandelen hun partij, van de lagere regionen tot de Tweede Kamerfractie, als een monolithisch geheel onder hun leiding, dat ten dienste staat van het doel een succes te maken van de eigen regeringsdeelname. In beide partijen is dan ook menig voorbeeld van regel- en controledrift van de leider te noteren. In zo’n sfeer kan CDA-fractieleider Pieter van Geel tot de uitspraak komen dat Balkenende ‘zijn baas’ is, veeleer dan een lid van de regering waarop hij als Kamerlid controle moet uitoefenen, en duidt PvdA-fractievoorzitter Jacques Tichelaar de sociaal-democratische bewindspersonen, de partij en zijn fractie als ‘de ijzersterke as’ van de PvdA aan.
Cynische politiek adviseurs en commentatoren verergeren die tendensen nog eens als ze beweren dat machtsevenwichten en gescheiden verantwoordelijkheden in een tv-democratie geen wezenlijke betekenis meer hebben omdat de kiezers snel resultaat willen zien. Tekenend is hoe de politiek commentator van de Volkskrant Tichelaar maande zich te schikken in zijn rol van ‘zetbaas’ van Bos en de PvdA opriep een voorbeeld te nemen aan de discipline van de SP en het CDA.
Vijfendertig jaar geleden lagen de verhoudingen anders. In 1972, toen Willem Aantjes de ARP-fractie leidde en lijsttrekker Barend Biesheuvel premier was, kwam Biesheuvel na een Kamerdebat de koffiekamer ingelopen. Hij negeerde iedereen die op hem afliep. ‘Even wachten, eerst naar mijn politieke baas,’ zei hij. En liep op Aantjes af. Zó lag toen de verhouding tussen kabinet en Tweede Kamer.

‘De bedoeling was om gelukkig te worden’; SPECIAL GROEN GELD

Interview Alexander Pechtold
Alexander Pechtold is uitgegroeid tot de meester van de interruptiemicrofoon, in het krappe jaar dat hij D66 nu in de Tweede Kamer vertegenwoordigt. Hij heeft zijn techniek tot in de details verfijnd. Opvallend is dat hij meer dan andere Kamerleden niet de hand- maar de voetknop hanteert om de microfoon aan te zetten. Daardoor heeft hij de handen vrij om met gebaren zijn ondervraging van een minister kracht bij te zetten. Deze eigen techniek heeft meer voordelen in het theater dat het parlement óók is. Als het ware vanzelf helt zijn lichaam iets schuin naar voren, met het ene been in de aanslag om de knop in te drukken en het andere wat naar achteren om zich schrap te zetten. Dat geeft de indruk van een roofdier dat klaar staat om te springen. Zodra de minister is uitgesproken stampt Pechtold met zijn voet op de knop en hapt toe.
Hij heeft pret aan de interruptiemicrofoon, bevestigt hij desgevraagd. Maar belangrijker is dat hij daar, in het centrum van de vergaderzaal, tegenover de regering, heeft ontdekt hoeveel invloed een volksvertegenwoordiger kan ontplooien als hij het wapen van de interruptie slim aanwendt, op het juiste moment, met goed gekozen woorden en geslaagde beeldspraak. Eén interruptieronde staat hem in het bijzonder bij, als het moment waarop hij na een jaar vol ellende de knop omzette en gemotiveerd koos voor het Kamerlidmaatschap. Dat was in de nacht van Verdonk, het debat half december 2006, waarin de Kamer met een motie van afkeuring op het nippertje voorkwam dat de minister haar zin doordrukte en de uitzetting van uitgeprocedeerde asielzoekers voortzette.
‘Dat debat met Verdonk was doorslaggevend. Tegen de wil van een Kamermeerderheid wekte zij de indruk dat ze, direct na het debat, ’s nachts een vluchtelingengezin zou laten ophalen om uit te zetten. Ik kreeg van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet de ruimte om vijf interrupties af te vuren, wat ertoe heeft bijgedragen dat de ChristenUnie de onredelijkheid van de minister inzag. Toen ik in de kerstvakantie nog eens nadacht over dat moment, realiseerde ik me dat het me niet alleen te doen is om het terug veroveren van zetels voor D66. Ik wil zeker weten of mijn verhaal klopt, of mijn idee juist is, en of ik dat durf te brengen. Dan kun je als Kamerlid zeer effectief zijn.
Toen ik in Leiden wethouder was, zei men wel eens tegen mij: “Jij wilt vast wel de Tweede Kamer in.’’ Ik antwoordde dan dat ik niet wist of dat een promotie zou zijn. Ik dacht dat ik meer een man van de pragmatische oplossingen was. Een lantaarnpaal is niet GroenLinks of CDA, hij moet branden. Ik merk, nu ik hier zit, na enige aarzeling en schroom dat ik het vak van volksvertegenwoordiger uit volle overtuiging uitoefen. Geniet ik ervan? Ben ik een vis in het water? Dat vind ik niet helemaal passende woorden. Ik voel de verantwoordelijkheid zwaarder. Ik ervaar een enorme urgentie wat van D66 te maken, na het slechte jaar 2006. De strijd om het lijsttrekkerschap, de breuk met het kabinet, nul zetels in de peiling, dat alles gaf mij de gedachte, okay, Alexander, je bent nu veertig jaar. In tien jaar ben je wethouder en minister geweest, en nu lijsttrekker geworden van een respectabele partij die in een crisis verkeert. Er moet wat gebeuren. Er rust op mij, zo ervaar ik het, een langdurige verplichting om D66 weer op te bouwen, omwille van de herkenbaarheid, de nuance en de analyse in de politiek. Die Kamer is mijn arena, daar kan ik dat doen.’
Pechtold (1965) is een belofte. Hij kan dé oppositieleider worden, ondanks het schamele aantal van drie D66-zetels. Hij is scherp, argumenteert inhoudelijk en oogt ontspannen. Hij maakt de indruk zich van de ellende van een rampzalig jaar te hebben onthecht. Net als destijds zijn geestverwant Hans Gruijters die in 1975, op een ander dieptepunt in het bestaan van D66, op een vraag over de nul zetels in de peilingen antwoordde: ‘Het is wel gemakkelijk regeren, zo zonder achterban.’ In de concurrentie om het oppositieleiderschap heeft hij op Femke Halsema voor dat haar partij, GroenLinks, een excentrische positie in de politiek inneemt. Jan Marijnissen worstelt sinds de grote verkiezingszege met het dilemma dat de SP aan de ene kant nog een centraal geleide partij van actievoerders is, en aan de andere kant pretendeert de PvdA op te volgen als grote sociaal-democratische partij die in het bestuur praktische hervormingen nastreeft. En de VVD-fractie verkeert in een diepe crisis.
Het verschil tussen VVD en D66 in de bejegening van Wilders weerspiegelt de breuk tussen de liberale partijen in hun opvattingen over allochtonen en integratie. Na de elfde september, het Kamerlidmaatschap van Ayaan Hirsi Ali en de moord op Theo van Gogh is de VVD geradicaliseerd in haar opvattingen over moslims, en dat proces gaat onder Wilders’ druk voort. Pechtold daarentegen is een van de meest uitgesproken tegenstrevers van het rechtsradicalisme van Wilders.
‘Deze man smeekt om een cordon sanitaire,’ zegt hij. ‘Dat gun ik hem niet, dat krijgt hij van mij niet. Dat zou hem een martelaar maken, wat hij ook wil. Hij tegen de rest. Dan heeft hij definitief een vrijbrief niet te hoeven argumenteren, onderbouwen en te luisteren naar alternatieven. Daarom zal ik tegen hem in blijven gaan.’
Zal de VVD een andere partij worden na de breuk met Verdonk?
‘Ik ben bang dat het méér dan haar vertrek vergt voor de VVD weer een liberale partij is. De VVD eist dat predikaat voor zichzelf op en ontzegt het anderen, maar ik zou graag eens met Rutte debatteren of die claim terecht is met het oog op de échte grondbeginselen van het liberalisme. Die houden mijns inziens in dat je vrijheidsrechten als de vrijheid van godsdienst ook ultiem garandeert aan nieuwkomers, niet dat je van hen tweederangs burgers maakt.’
Nederland is anders sinds de elfde september en de moord op Van Gogh. Wat is daarop het antwoord van D66?
‘Dat het debat sindsdien over randverschijnselen van de integratie gaat, zoals de hoofddoek en de handdruk, gebruiken die eerder met cultuurverschillen dan met de islam hebben te maken. Dat leidt af van kwesties van werkelijk groot belang, in Nederland, in Europa, in de wereld. Het debat wordt gedomineerd door bijzaken en dat komt doordat Nederland zoekende is. Zoekende naar een richting. Hadden we eind vorige eeuw het idee dat het land af was, nadien zijn we in rap tempo ontnuchterd door tal van onzekerheden. We hebben gemerkt dat we zo maar weer in een economische crisis kunnen belanden. Terrorisme en de oorlog ertegen worden met andere wapens uitgevochten. De staat dringt diep het privéleven binnen. Dat zijn tal van zaken die mensen bang maken voor de eigen toekomst.?Daarop hoort een antwoord te komen van politici, maar ook van een culturele elite, die zegt: “Nu gaan we deze kant op.’’ En dat mis ik bij het kabinet. Dat laat zich meeslepen in debatten over kleine kwesties, pietepeuterige vragen zoals of nationaliteit iets heeft te maken met loyaliteit, en staakt ten onrechte de hervormingen die de eerste kabinetten-Balkenende mede dankzij de inbreng van D66 in gang zetten.’
Dit kabinet probeert met een stijl van verzoening tegenstellingen te overbruggen en een antwoord te geven op de radicalisering. Weg van de polarisatie.
‘Prachtig als het kwesties niet op de spits wil drijven, maar dat betekent nog niet dat het moet zwijgen of er omheen draaien als spreken geboden is. Wat heb ik me geërgerd aan dat debat over de dubbele nationaliteit van Albayrak en Aboutaleb. Toen ik Wilders kritiseerde omdat hij met zijn vergelijking met een tsunami een hele bevolkingsgroep stigmatiseerde, zei elke collega, van links tot rechts, tegen me dat ik dat niet moest doen. Den Haag werd pas wakker toen Wilders de eigen kaste aanviel, Aboutaleb en Albayrak. Dat zal op mensen met dezelfde achtergrond niet prettig overkomen. Ik had van het kabinet, en zeker van premier Balkenende, bij die gelegenheid willen horen: “Nationaliteit en loyaliteit hebben geen donder met elkaar te maken.’’ Balkenende deed dat niet, hoewel ik hem er een paar keer toe uitdaagde. Dat moet hij dan gewoon keihard zeggen. Bij zo’n kwestie mag met emotie worden gesproken, niet gedempt met een schuin oog naar de peiling waaruit blijkt dat vierenvijftig procent van de CDA-stemmers het met Wilders eens is.’
Sommige partijen buigen mee met Wilders, de een verder en radicaler dan de ander, of reageren schichtig op hem. In het laatste Kamerdebat over de islam, waarin Wilders als een kroegvechter om zich heen sloeg, zette het CDA een onervaren backbencher in die haar maiden speech hield. Fractievoorzitter Van Geel liet pas na het debat, op de eigen site, van zich horen.
‘Ik wil als Wilders zegt dat de Koran moet worden verboden, meteen de premier op tv zien en hem horen zeggen: ’’Dat doen we hier niet.’’ Dát is het moment, niet achteraf op een partijsite.
Mijn standpunt in het integratiedebat is onveranderd. Hoe geef je immigranten de kans Nederlander te worden? Door hen als individuen, niet als een geloofsgemeenschap te benaderen, en hun de grondrechten voor te houden die Nederlanders hebben, zoals de gelijkberechtiging van man, vrouw en homo, maar ook de vrijheid van godsdienst, van meningsuiting, van onderwijs. Dat is echt veel effectiever dan de ene repressiemaatregel na de andere te verzinnen.’
U spreekt van individuen. Is het toch niet beter van individuele moslims te spreken? Hun geloof maakt hen mede tot de persoon die zij zijn. Dan is het nogal wat als steeds meer politici en opiniemakers opstaan die zeggen dat hun geloof hét probleem is.
‘Dat moge duidelijk zijn. Door dat generaliseren, over één kam scheren, krijgen moslims het idee dat ze hier niet welkom zijn. Dat werkt averechts. Je kunt ook zeggen dat de islam een nakomertje is in onze ontzuilde maatschappij. Geef het een generatie of twee, duw waar nodig, druk waar het moet, en dan zullen de moslims allicht hetzelfde matigingsproces ondergaan als de katholieken en de protestanten. Mijn critici zullen nu ongetwijfeld wel weer “cultuurrelativist” naar mijn hoofd slingeren, maar ik blijf erbij dat we moslims een beetje hun eigen emancipatietempo moeten gunnen.
Wat ik gevaarlijk vind, is als anderen met Wilders meegaan in zijn antimoslimwaan. Met negen zetels krijgt hij geen spoeddebat, wat per definitie een debat zonder nuances is, alleen om de camera’s van beeld en de krant van een kop te voorzien. Wilders krijgt zijn spoeddebatten toch doordat andere partijen de benodigde stemmen leveren. Hadden we het wéér over de boerka.’
U zegt dat het kabinet ten onrechte is gestopt met het hervormingsprogramma van de eerdere kabinetten-Balkenende. Waar doelt u op?
‘Op het gebrek aan doortastendheid in vraagstukken als de vergrijzing, de verstarring op de woning- en arbeidsmarkt, duurzaamheid, de bestuurlijk vastgelopen Randstad. Neem de woningmarkt. Niet alleen de hypotheekrenteaftrek, ook de huursubsidie, de grondprijzen en de overdrachtsbelasting moeten drastisch worden hervormd, opdat de wijkagent die is getrouwd met een kassameisje, in verwachting van een baby, hier in Den Haag een huis kan kopen. Dat kunnen ze nu niet, door de verstarring op de woningmarkt. Dat is het gevolg van het prijsopdrijvende effect van subsidieregelingen als de hypotheekrenteaftrek en de huursubsidie. Ik pleit ervoor dat we die verstarring doorbreken en in vijftien jaar de woningmarkt hervormen tot een bestendig systeem waarvan de volgende generatie ook plezier heeft, uiteraard met behoud van de rechten van wie nu al een huis heeft. Dat vergt in de eerste plaats het doorbreken van het taboe op de hypotheekrenteaftrek. Want waarvoor was die aftrek bedoeld? Om het eigenwoningbezit te bevorderen. Doet het dat nog? Nee.’
U doelt ook op de kabinetsmaatregel om de liberalisering van de huurmarkt terug te draaien.
‘Ja. Fout. De woningmarkt moet voor volgende generaties toegankelijk zijn. En dat vergt ingrepen in zowel de koop- als de huurmarkt.
Dan de vergrijzing. Ik heb campagne gevoerd voor de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd tot zevenenzestig jaar in een kwart eeuw tijd. Ieder jaar komt er gewoon een maandje bij. Dat is niet omdat ik mensen hun pensioen niet gun, maar omdat ik vaststel dat toen Drees de AOW bedacht, we gemiddeld zesenzestig werden. Nu vijfentachtig. Met pensioen op je vijfenzestigste is niet meer verantwoord, nu we door de vergrijzing in de toekomst aanhikken tegen extra uitgaven van twintig miljard aan AOW en twintig miljard aan zorg. Daar is met geen ombuigoperatie aan tegemoet te komen.
Maar welke actie onderneemt het kabinet? Gedoe met de Bos-belasting, eerst in te voeren een jaar na hun vertrek, nu vervroegd tot het jaar van hun vertrek. Dat is heldhaftig, zeg! Kunt u mij die belasting uitleggen? Ik heb het idee dat we een paar honderd uitvoeringsambtenaren en een enorme administratieve last verder zijn, voor het werkt.
Vervolgens het ontslagrecht. Ook op de arbeidsmarkt dient hervorming plaats te vinden. Niet omdat werkgevers hun mensen per se gemakkelijker moeten kunnen ontslaan, maar omdat het ontslagrecht nog functioneert als in de tijd dat mensen hun hele leven bij één baas werkten en na veertig jaar een gouden klokje kregen. Dertigers en veertigers zitten nu vijf, zes jaar op dezelfde stek. Zij hebben dan liever een korte periode een redelijke uitkering, dan een langere periode een lage. Nu veranderen, dat ontslagrecht! Er is maar één reden waarom de bonden tegen zijn: ze zijn helemaal van de SP. De Ella Vogelaars en de Lodewijk de Waals zijn nu de uitzondering bij de FNV. Het wordt een SP-bolwerk. Ik zie op vakbondsdemonstraties meer rode tomaten en SP-vlaggen dan FNV-tekenen. En de SP is een conservatieve partij, gericht op behoud.
Dan duurzaamheid. Het Al Gore-effect gaat over. We dreigen ons toch weer gerust te stellen met de gedachte dat we er met een spaarlampje indraaien en glas en gft inzamelen wel zijn. Voor dit langetermijnprobleem mis ik een langetermijnvisie van het kabinet, met oordelen over de toekomst van de economie, het transport, de auto.’
Wat blijft er over van de verzorgingsstaat na uw hervormingen?
‘Als we niets doen, loopt de verzorgingsstaat zware averij op. Financieel loopt hij dan vast.’
Wat blijft er dan van de sociale rechtvaardigheid over, van de georganiseerde sociale rechtvaardigheid?
‘Daar blijft alles van over, mits je haar bestendig maakt voor het tijdperk waarin we leven.’
Hoe ziet de toekomst van D66 eruit?
‘Zeker sinds de nacht van Verdonk weet ik wat de urgentie van het Kamerlidmaatschap is. D66 moet terugkomen. Ik heb nauw contact met senator Gerard Schouw, europarlementariër Sophie in ’t Veld, partijvoorzitter Ingrid van Engelshoven. We bellen en sms’en dagelijks. We zijn het erover eens. D66 moet eerst stabiliseren. De achterban moet het gevoel krijgen dat de rust er weer is. Dan komt de herkenbaarheid vanzelf terug, dankzij de nuance, de analyse, de standvastigheid met standpunten die niet populair zijn. Dan volgt het herstel. Dat zal een paar jaar duren.’
Het is Jan Terlouw na het dieptepunt van 1975 gelukt in twee jaar van nul zetels in de peilingen, naar acht in de Tweede Kamer te komen. Hebt u nog van die streefcijfers?
‘Bij de volgende verkiezingen moet D66 terug zijn op minimaal zes zetels, bij de verkiezingen daarna moeten dubbele cijfers weer mogelijk zijn. We hebben nu 2006 achter de rug, we hebben alle ellende gehad. Ook mijn eigen falen. Nu gaan we beginnen. Ik merk een afwachtende houding bij mensen. Hun blik is van meewarig veranderd in taxerend. Het kan misschien toch nog wel wat worden, met D66.’

‘De Kamer is mijn arena’

Analyse / Ook zonder Verdonk blijft de VVD in crisis
Hoewel zijn ‘partij’ binnen de kortste keren in het niets verdween, trekt Pim Fortuyn vijf jaar na zijn dood nog altijd diepe sporen in de Nederland­se politiek. Het zwaarst getroffen slachtoffer is de VVD. Sinds Fortuyn de VVD genadeloos beroofde van het perspectief de grootste van Ne­der­land te worden, verkeert de partij in een permanente staat van wanorde. De ironie is dat deze is ontstaan doordat de VVD als geen andere partij heeft getracht het gedachtegoed van Fortuyn te kopiëren, tot aan, of misschien zelfs over de grens van zelfverloochening. De bange vraag voor de liberalen is of dat komt doordat ze zich onnodig het hoofd op hol hebben laten brengen, waarmee de crisis rond de breuk met Verdonk van incidentele aard kan zijn, of doordat de VVD zelf onvoldoende substantie heeft om een roofoverval door de populisten af te slaan. In dat geval kan de Verdonk-crisis een existentiële crisis zijn.
‘We zijn nog niet tot de bodem gegaan,’ zei toenmalig fractieleider Jozias van Aartsen in 2005 over het bezinningsproces dat Fortuyn in de VVD op gang had gebracht. Het was volgens hem een vergissing te denken dat de VVD klaar was met de herziening van haar gedachtegoed. Voordelig uitgelegd, waarschuwde Van Aartsen zijn partij niet opnieuw te vervallen in de zelfgenoegzaamheid die tijdens Paars van de VVD bezit had genomen, en attent te blijven voor signalen van onvrede bij de kiezers.
Van Aartsen zelf ging diep in zijn wil tot de bodem te gaan. In antwoord op diens kritiek op de traagheid van het politieke systeem, stond hij net als Fortuyn de introductie van allerlei vormen van directe democratie voor, óók in eigen gelederen. Dat was een vérgaande breuk met het eigen erfgoed. Vanouds was de VVD een geharnaste tegenstander van het referendum, de gekozen minister-president en andere vormen van directe democratie, vanwege de wispelturigheid en de nadruk op personen die inherent zijn aan dat systeem. De liberalen koesterden de vertegenwoordigende democratie zoals zij vorm heeft gekregen sinds de liberaal Thorbecke er de grondslagen voor legde, met als kerngedachte dat afstand tussen burgers en politici is vereist om de besluitvorming enige bescherming tegen de waan van de dag te bieden. En uitgerekend deze partij haalde de gevreesde nadelen van de directe democratie in eigen huis, door de leden direct de lijsttrekker te laten kiezen.
Het is geen wilde gok dat in het oude kiessysteem, waarin de partijtop de keuze van de nieuwe leider informeel bedisselde, de doorknede politicus Henk Kamp, nu gedoodverfd opvolger van Rutte, de VVD allang zou hebben aangevoerd. Of misschien was het wel Van Aartsen zelf geweest. Maar de lijsttrekkersverkiezing in de VVD had nooit zo’n explosieve lading gekregen als de partij alleen deze noviteit uit het ranseltje van Fortuyn had geplukt. In het rechts-populistische deel van de VVD, gerepresenteerd door Verdonk, is de drift om zijn denkbeelden te kopiëren echter verder gegaan en kregen ook Fortuyns agressieve taal over moslims en diens onbehagen over het opengrenzenbeleid een ruime ingang. Het voorwerk was al eerder gedaan, door de toenmalige VVD-Kamerleden Hirsi Ali en Wilders. In naam van de ‘liberale jihad’ die zij wilden uitroepen, bepleitte dat duo onder meer de ‘tijdelijke’ opschorting van burgerlijke vrijheden, zoals de vrijheid van onderwijs en van godsdienst, voor radicale moslims.
Daarmee was de vrijheid zelf, het liberale grondbeginsel, een spanningsbron in de VVD geworden. Dat verklaart waarom de aloude vleugelstrijd in de VVD, tussen behoudzuchtigen en liberalen, van een beheersbaar bijverschijnsel veranderde in een grimmige bron van conflict. Behoudzuchtigen en liberalen konden in de VVD lange tijd met elkaar door één deur. Hun gezamenlijke afkeer van sociaal- en christen-democratische beheerspolitiek was groter dan hun onderlinge verschillen. Dat is veranderd nu de mondialisering met haar migratiestromen en culturele botsingen het brandpunt van de politiek vormt. Li­be­ra­len met een sterk vooruitgangsgeloof en optimisme over de weldaad van de mon­di­a­li­se­ring, staan tegenover conservatieven die de wereld waaraan zij gewend zijn bedreigd zien. Als een van de oudste partijen van Ne­derland, loopt de VVD daarmee aan tegen het fenomeen dat geschillen in de samenleving over de grote kwesties van deze tijd, zoals de immigratie, niet meer parallel lopen met de scheidslijnen tussen politieke partijen.
Elders in deze VN legt D66-leider Alexander Pechtold, concurrent op de links-liberale vleugel, de vinger op de pijnlijke plek, als hij in reactie op de breuk met Verdonk constateert dat de VVD pas weer in het liberale kamp kan worden verwelkomd als zij vrijheidsrechten aan iedere burger garandeert, ongedacht diens afkomst of geloof. Tot voor kort plachten VVD’ers conflicten in eigen kring gekscherend te relativeren door te zeggen dat ze alleen over personen gaan. Inhoudelijk hebben ze niet veel met elkaar te verhapstukken, wilden ze daarmee zeggen. Maar dat gaat niet meer op, nu in de VVD keer op keer het debat over de liberale grondwaarde vrijheid oplaait. De uitkomst van die discussies maakt op het eerste gezicht een wispelturige indruk, waarbij de VVD dan het ene vrijheidsrecht het zwaarst laat wegen en vervolgens het andere. Achter die wispelturigheid blijkt bij nadere beschouwing echter een constante lijn schuil te gaan. In het algemeen bepleit de VVD om gelovigen en hun gemeenschappen in hun vrijheidsrechten te beperken en gunt zij hun tegenstanders juist méér bewegingsvrijheid.
Zo blijkt de tolerantie van de VVD jegens gelovigen die een mening uiten op basis van de Bijbel of de Koran, minder ver te gaan dan jegens bestrijders van religie. De waarde die zij hecht aan de vrijheid van meningsuiting beweegt met die schuivende tolerantiegrens mee. Na kwetsende uitspraken van imam El Moumni (‘Homo’s zijn minder dan varkens’) en RPF-politicus Leen van Dijke (‘Een praktiserend homo is voor mij even zondig als een dief’) relativeerde toenmalig VVD-politicus Zalm de vrijheid van meningsuiting en stelde hij het verbod van discriminatie voorop. Na de moord op cineast Theo van Gogh (‘Moslims zijn geitenneukers’) plaatste de VVD evenwel de vrijheid van meningsuiting op de voorgrond en vroeg ze van gelovigen kwetsende opmerkingen te incasseren. ‘We moeten niet met zijn allen naar het lagere incasseringsvermogen van de moslims,’ zei Verdonk toen.
Al met al wreekt zich dat de VVD het aarzelend begonnen partijdebat over de grenzen van de vrijheid in 1996 abrupt heeft stopgezet. Par­tij­leider Bolkestein, bijgestaan door conservatieve denkers als Andreas Kinne­ging, entameerde destijds een discussie of de publieke moraal beperkingen oplegt aan de individuele vrijheid, en zo ja welke. Maar de VVD wilde er niets van weten. Tekenend voor de wrevel die zich meester had gemaakt van de partijraad, was de opmerking dat elke VVD’er die nog een keer het woord ‘moraliseren’ in de mond durfde te nemen, het pand ‘besmeurd met pek en veren’ zou verlaten. Later, bij zijn afscheid als partijleider, verweet Bol­ke­stein zichzelf dat hij toen niet intervenieerde. Hij bleef zitten en zweeg. ‘Dat is een van de fouten die ik als VVD-leider heb gemaakt.’
Achteraf bezien is het partijdebat in 1996 een van de laatste pogingen tot inhoudelijke verdieping in de VVD geweest, afgezien van de discussie over het Liberaal Manifest van 2005, een nieuwe verkenning van de liberale beginselen. Bij gebrek aan doorwerking in de dagelijkse VVD-politiek heeft dat manifest evenmin veel bijgedragen aan ideologische stevigheid. Daarmee lijkt de vraag beantwoord of de VVD voldoende substantie heeft om na de breuk met Verdonk een nieuwe aanval van de populisten, in welke vorm dan ook, af te slaan. V

De bodem is nog niet in zicht

Interview SGP-fractieleider Bas van der Vlies
De avond vóór het zomerreces was voor Bas van der Vlies een avond om snel te vergeten. Niet voor het eerst sloeg de SGP-fractieleider gade hoe de Tweede Kamer er een stortvloed van moties doorheen joeg en zo een van haar wapens ontkrachtte. De tijd dat een minister nog sidderde bij zo’n Kameruitspraak over zijn beleid is allang voorbij. Bij sommige Kamerleden sloeg de meligheid toe. Voor het oog van de camera maakten ze er een vrolijke boel van, waarmee hun werkzaamheden eerder een speeltje voor de late avond leken dan een zaak van landsbelang.
Van der Vlies: ‘Sommige Kamerleden kunnen zich in woordkeuze of verschijning potsierlijk gedragen, een beetje jolig. Dan vraag ik me af hoe burgers ons werk nog serieus kunnen nemen. De Kamer spreekt doorgaans over wezenlijke dingen, ethisch zwaar geladen of met financiële gevolgen. Kwesties die mensen direct kunnen raken. Als dan een sfeer ontstaat van gegniffel, dan denk ik, hoe komt dat over?’
Het debat, vorige week, waarin Geert Wilders minister Vogelaar ‘knettergek’ noemde, is voor Van der Vlies’ een ander dieptepunt. Het parlement moet in aanzien staan om gezagvol te kunnen opereren. Het moet zich daarom verre houden van het spraakgebruik van straatvechters. Van der Vlies: ‘Al direct sloeg de vlam in de pan en ging een aantal collega’s mijns inziens in de fout met taalgebruik dat niet de benaming parlementair verdient. Ik weet zeker dat een aantal gebezigde krachttermen en betitelingen een jaar of wat geleden nog buiten de orde waren verklaard en verwezen naar het parlementaire lijkenregister. Juist deze bewoordingen zijn uitvergroot in de media terechtgekomen. Ik betwijfel of we onszelf als parlement daarmee een dienst bewijzen. Je kunt wel zeggen dat je alles moet kunnen zeggen, maar ik denk dat de overgrote meerderheid van het Nederlandse volk als het erop aankomt van Kamerleden andere taal verwacht. Juist instellingen die zich zorgvuldig en beheerst uitdrukken, scoren dikwijls het hoogst in onderzoeken naar het vertrouwen bij de burgers.’
Staatkundige zuiverheid
Van der Vlies (65), lid sinds 1981, is de nestor van het parlement. Door de jaren heen heeft hij een reputatie opgebouwd als bewaker van de integriteit van de Tweede Kamer in het verkeer met de regering. Hij zit op het vinkentouw als ministers het parlement niet in zijn waarde laten, of wanneer de Kamer zelf haar taak als controleur van de macht verwaarloost.
Aan het begin van het parlementaire jaar signaleert Van der Vlies opnieuw een verontrustend gebrek aan onafhankelijkheid van de coalitiefracties CDA, PvdA en ChristenUnie tegenover het nieuwe kabinet. De uitspraak van CDA-fractieleider Van Geel dat premier Balkenende zijn ‘baas’ is, weerspiegelt een onderhorige attitude die meer Kamerleden van de coalitie aannemen.
Dat is een hardnekkig verschijnsel bij partijen die aan de macht komen. Bevangen door de angst die positie kwijt te raken, plooit zo’n partij zich naar het streven naar machtsbehoud, duldt van de eigen mensen weinig of geen tegenspraak, verlangt gehoorzaamheid aan de leiding en onderscheidt in de buitenwereld nog slechts vrienden of vijanden. Het gevolg is dat de tegenstelling in de Nederlandse politiek niet zozeer die tussen de regering en de volksvertegenwoordiging is, zoals het hoort in een dualistisch bestel, maar tussen coalitie en oppositie.
Van der Vlies: ‘Het zit kennelijk in ons systeem ingebakken. Na alle mooie woorden en goede voornemens zie je dat de regerende partijen toch weer de neiging tot disciplinering in eigen kring vertonen. Nogal wat coalities, ook deze weer, steunen op een nipte meerderheid, wat de fracties van die coalities schichtig maakt voor Kamerleden die buitenboord hangen. Een voorbeeld is het zelf opgelegde taboe in de coalitie op een onderzoek naar de Nederlandse steun aan de inval in Irak. En als je een groot aantal CDA’ers in het hart zou kunnen kijken, denk ik dat zij grote moeite met de pardonregeling voor uitgeprocedeerde asielzoekers hebben.’
Krakkemikkig
Voor een keer ten goede moet de Kamer in de eerste plaats naar haar eigen functioneren kijken, meent Van der Vlies. ‘Alleen een Kamer met gezag zal bij de burgers vertrouwen wekken dat zij haar werk goed doet. We hebben nu géén gezaghebbend parlement, vrees ik. Het zou een eer voor de Kamer moeten zijn om de kiezers het beeld te geven van volksvertegenwoordigers die staan voor hun zaak, weten wat ze doen en zich ook goed verantwoorden. En dat met gezag doen. Een Kamer die krakkemikkig opereert, slaat een kloof met de kiezers. Zij geeft het kabinet bovendien argumenten zijn steun ergens anders te werven, bij de Sociaal Economische Raad of de Stichting van de Arbeid. Durf als Kamerlid maar eens nee te zeggen tegen een dichtgetimmerd akkoord met de SER. Toch hoort het zo niet. Voor een kabinet zou het enige mandaat een stem van een Kamermeerderheid moeten zijn.’
De Kamer kan volgens Van der Vlies veel winnen bij een herstel van haar gezag. ‘Dat begint met de selectie van kandidaat-Kamerleden die doorgronden wat de functie van volksvertegenwoordiger inhoudt. Op pleidooien voor de staatsrechtelijk zuivere lijn reageren sommige praktisch ingestelde Kamerleden met opmerkingen als: “Doe niet zo muggezifterig, wat is dat voor letterknechterij?” Terwijl de werkwijze van het parlement in de historie gestolde wijsheid is, met waarborgen voor een zuiver opereren van macht en tegenmacht. Wij, Kamerleden, zijn deze wijsheid diep respect verschuldigd. Staatsrecht is veelal ongeschreven, levend recht, maar de grondstructuren zijn beproefd. Die moet je respecteren.’
Het herstelproces kan volgens Van der Vlies beginnen met de vraag of de hausse aan spoeddebatten nu wel zo verstandig is. ‘Laten we stoppen met spoeddebatten waarvan de uitkomst van tevoren vaststaat. Over de misstanden in de thuis- en jeugdzorg, bijvoorbeeld. Iedereen die bestuurlijk Nederland kent, weet dat de aanpak van dat probleem enige tijd vergt. Het is niet meer dan een vertoon van machteloosheid om dan elke veertien dagen de katheder te beklimmen voor een spoeddebat. De burgers zien dan een Kamerlid dat fel uithaalt en een minister die sputtert, maar de emotie wel deelt. En verder gebeurt er in hun beleving niks. Dat ontkracht het wapen van het spoeddebat. Een show voor de bühne. Ik pleit niet voor apathie, wel voor het kiezen van de goede momenten. Een Kamerlid heeft de verantwoordelijkheid zijn wapens scherp te houden.’

‘We hebben géén gezaghebbend parlement’

<div class="wpg-element paragraph">
In de Singelkerk in Amsterdam ging schrijver Joost Zwagerman in debat met Wouter Bos en andere PvdA’ers over zijn stelling dat de linkse partijen moeten fuseren. Maar hoe zou dat kunnen gebeuren, als er zo verschillend wordt gedacht over de vrijheid van het individu?
Wouter Bos heeft een ontnuchterend antwoord op de grootse visoenen die schrijver Joost Zwagerman in zijn pamflet De schaamte voor links koestert over een fusie van PvdA, SP en GroenLinks. ‘Nooit eerder in de parlementaire geschiedenis heeft een samengaan van geestverwante partijen winst opgeleverd. Dus dat kan nooit een argument zijn voor de Sociaal-Democratische Volkspartij die Zwagerman bepleit.’
Bos zei dat in het debat dat Vrij Nederland en uitgeverij Querido naar aanleiding van Zwagermans pamflet organiseerden. In een volle Singelkerk in Amsterdam gingen Bos en vier andere PvdA-politici op een warme woensdagavond in discussie met Zwagerman, onder leiding van VN-columnist Max van Weezel. 
Feitelijk heeft Bos het niet bij het rechte eind. De eerste verkiezingen waaraan het CDA deelnam, in 1977, leverden de fusiepartijen KVP, ARP en CHU wel degelijk winst op, zij het niet meer dan één zeteltje. En GroenLinks kwam in 1989 met zes zetels in de Tweede Kamer, een winst van drie ten opzichte van wat de afzonderlijke partijen daarvoor gezamenlijk hadden. Maar Bos heeft wel gelijk als hij hooggespannen electorale verwachtingen over partijfusies relativeert. Bij haar eerste verkiezingen, in 2002, ging de ChristenUnie, een fusie van GPV en RPF, er zelfs een zetel op achteruit.
In het slothoofdstukje van De schaamte voor links schetst Zwagerman hoe linkse kiezers weer ‘met gezwinde spoed en enthousiast’ naar de stembus zullen gaan als PvdA, SP en GroenLinks de krachten bundelen. Het CDA is voor hem hét voorbeeld van hoe partijen een malaisestemming dankzij een fusie kunnen ombuigen: ‘Het CDA vormde de onderling verschillende handicaps van de drie confessionele partijen om tot een grote krachts- en machtsfactor.’
Maar hij gaat in die redenering aan een aantal verschillen voorbij. In de eerste plaats werden de geesten in KVP, ARP, CHU pas rijp voor een samengaan nadat de drie partijen in een neergaande spiraal waren beland, als gevolg van de secularisatie. De ervaring leert dat zolang politici voor hun eigen partij een rooskleurige toekomst verwachten, zij van een fusie niets willen weten. In 1973 kapte de PvdA verkennende besprekingen met de PPR en D66 over de vorming van een Progressieve Volkspartij subiet af, na de gewonnen verkiezingen en de vorming van het kabinet-Den Uyl. Nu toont de SP zich immuun voor Zwagermans fusiekoorts. ‘Met links gaat het goed, want het gaat goed met de SP,’ zo vatte Zwagerman in de Singelkerk de reactie van de SP op zijn ideeën over een Sociaal-Democratische Volkspartij samen.
Bos wees bovendien op de grote verschillen tussen PvdA en SP in de opvattingen over defensie en buitenlands beleid. In het interview in het zomernummer van VN zette Bos zich af tegen het isolationisme van de SP: ‘Ik zie niet in waarom het links is “nee” tegen vredesmissies te zeggen, of landen buiten de EU onze welvaart en ons type rechtsstaat te misgunnen.’
Hersenspinsel De <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Politiek/Artikel-Politiek/Wouter-Bos-Het-pluche-dat-is-de-oppositie.htm" class="normal" title="Wouter Bos: &lsquo;Het pluche, dat is de oppositie&rsquo;">interviews in VN met Wouter Bos </a>en Femke Halsema (elders in deze Vrij Nederland) tonen meer verschillen in het linkse kamp die een fusie vooralsnog tot een hersenspinsel maken. Tot de kern teruggebracht gaan al die verschillen over één onderwerp. En dat is vrijheid, het eeuwige zorgenkindje van links, dat een geschiedenis met zich meedraagt waarin de vrijheid leed onder de gelijkheidsutopie, of juist van elke grens werd ontdaan onder de druk van het ideaal van zelfontplooiing. De val van de Muur heeft het socialisme weliswaar verlost van zijn totalitaire variant, maar dat wil niet zeggen dat de linkse worsteling met de vrijheid voorbij is.
Morele verdooldheid Ook de onderwerpen in Zwagermans pamflet zijn alle terug te voeren op het probleem dat links met de grenzen van de vrijheid heeft. ‘Onze vrijheden hebben te lang liggen weken in een onwelriekend badje van onverschilligheid en eigenrichting,’ schrijft hij. In de onderwijshervorming van het Nieuwe Leren, dat er volgens Zwagerman op neerkomt dat een docent op vragen van leerlingen antwoordt: ‘Wat vind je er zelf van?’, ziet Zwagerman de onbegrensde vrijheid van het ‘doorgeschoten zelfontplooiingsevangelisme’ terug. In zijn zienswijze op de multiculturele samenleving verwarde links lange tijd elke begrenzing van de zeden, gewoonten en gedragingen van allochtonen met discriminatie of racisme. En in het waarden- en normendebat verklaarde links volgens hem elk moralisme tot een onaanvaardbare beperking van de vrijheid van het individu. ‘Ik voel een hardnekkige schaamte voor de morele verdooldheid op links,’ zei Zwagerman in de Singelkerk.
Het geschil in links weerspiegelt zich in uiteenlopende opvattingen van PvdA, GroenLinks en SP over de vrijheid van het individu en de mate waarin staat en gemeenschappen daaraan grenzen mogen stellen. Dat komt ook naar voren in het tweeluik met Bos en Halsema, waarin de GroenLinks-leidster met afschuw reageert op Bos’ uitspraak dat politici weer moeten durven moraliseren en daarbij ook voor paternalisme niet moeten terugschrikken. Wellicht indachtig de uitspraak van wijlen Bart Tromp dat de ‘rooie haan zonder ideologische veren in zijn blote kont staat’, zoekt Bos in de oude ideologie naar aanknopingspunten voor zijn nieuwe koers. ‘Paternalisme past heel goed in de verheffingstraditie van de sociaal-democratie,’ zei hij in het debat over Zwagermans pamflet. ‘Zonder paternalisme was de strijd voor de achturige werkdag bijvoorbeeld nooit gelukt.’
In de ogen van Halsema is deze wending van de PvdA, evenals de regeringssamenwerking van de sociaal-democraten met CDA en ChristenUnie, niets anders dan een antimoderne reactie op de individualisering. Toch komt ook bij Halsema het maakbaarheidsdenken boven als zij consequent spreekt over het ‘individualiseringsproject’, alsof individualisering doelbewust overheidsbeleid is geweest en niet, zoals D66-leider Hans van Mierlo steevast zei, iets wat even beïnvloedbaar is als het weer.
Bezielend verband In het debat binnen links over de grenzen van de vrijheid is niets nieuws onder zon. Het vertoont opvallende parallellen met de discussie die tien jaar geleden plaatsvond in de VVD. Op aandrang van Frits Bolkestein en zijn conservatieve kompaan Andreas Kinneging bezonnen de liberalen zich toen op de vraag of de overheid omwille van de maatschappelijke orde mag moraliseren en grenzen stellen aan de vrijheid van het individu. De plichten van een verantwoordelijk burgerschap legden volgens Bolkestein beperkingen op aan deze vrijheid. Om die reden gruwde hij van de verkiezingsleuze van zijn voorganger, Ed Nijpels: ‘Gewoon jezelf kunnen zijn.’ Zoals Zwagerman in de Singelkerk links opriep de noodzaak van ‘zelfdiscipline en zelfbeperking’ te onderkennen, zo brak Bolkestein een lans voor de klassieke morele opvoeding in ‘zelfoverstijging en zelfbeheersing’.
Wat er volgens Bolkestein ontbrak in de liberale ideologie was een ‘bezielend verband’ van christelijke en klassiek-humanistische waarden. Op de vraag of het liberalisme met zijn ideaal van het autonome individu niet tekortschoot in het bijeenhouden van de maatschappij, antwoordde hij: ‘Met recht en reden kunt u die vraag stellen.’
Het CDA hoeft zichzelf dit soort vragen niet te stellen, dankzij een bezielend verband van tweeduizend jaar oud. Op grond daarvan legde het direct na zijn vorming in 1980 een stevige ideologische basis. Of men de christen-democratie nu positief beoordeelt of verafschuwt, vriend en vijand zijn het erover eens dat het CDA op de been blijft dankzij die ideologische consistentie. Dat is een ander verschil met links waaraan Zwagerman in zijn fusiedroom over de Sociaal-Democratische Volkspartij voorbijgaat.
</div>
<div style="width:140px; height:14px;" class="wpg-element image clear"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2007/07/9d32e1ab-3182-41ce-887f-237623d31e00_1185273145104-zieook1.gif" width="140" height="14" alt="" /></div>

Het zorgenkindje van links

‘Ik heb nog geen alternatief voor mezelf gezien’

Analyse / De moeilijke afweging tussen vrijheid en gemeenschap
Wouter Bos heeft een ontnuchterend antwoord op de grootse visoenen die schrijver Joost Zwagerman in zijn pamflet De schaamte voor links koestert over een fusie van PvdA, SP en GroenLinks. ‘Nooit eerder in de parlementaire geschiedenis heeft een samengaan van geestverwante partijen winst opgeleverd. Dus dat kan nooit een argument zijn voor de Sociaal-Democratische Volkspartij die Zwagerman bepleit.’
Bos zei dat in het debat dat Vrij Nederland en uitgeverij Querido naar aanleiding van Zwagermans pamflet organiseerden. In een volle Singelkerk in Amsterdam gingen Bos en vier andere PvdA-politici op een warme woensdagavond in discussie met Zwagerman, onder leiding van VN-columnist Max van Weezel.
Feitelijk heeft Bos het niet bij het rechte eind. De eerste verkiezingen waaraan het CDA deelnam, in 1977, leverden de fusiepartijen KVP, ARP en CHU wel degelijk winst op, zij het niet meer dan één zeteltje. En GroenLinks kwam in 1989 met zes zetels in de Tweede Kamer, een winst van drie ten opzichte van wat de afzonderlijke partijen daarvoor gezamenlijk hadden. Maar Bos heeft wel gelijk als hij hooggespannen electorale verwachtingen over partijfusies relativeert. Bij haar eerste verkiezingen, in 2002, ging de ChristenUnie, een fusie van GPV en RPF, er zelfs een zetel op achteruit.
In het slothoofdstukje van De schaamte voor links schetst Zwagerman hoe linkse kiezers weer ‘met gezwinde spoed en enthousiast’ naar de stembus zullen gaan als PvdA, SP en GroenLinks de krachten bundelen. Het CDA is voor hem hét voorbeeld van hoe partijen een malaisestemming dankzij een fusie kunnen ombuigen: ‘Het CDA vormde de onderling verschillende handicaps van de drie confessionele partijen om tot een grote krachts- en machtsfactor.’
Maar hij gaat in die redenering aan een aantal verschillen voorbij. In de eerste plaats werden de geesten in KVP, ARP, CHU pas rijp voor een samengaan nadat de drie partijen in een neergaande spiraal waren beland, als gevolg van de secularisatie. De ervaring leert dat zolang politici voor hun eigen partij een rooskleurige toekomst verwachten, zij van een fusie niets willen weten. In 1973 kapte de PvdA verkennende besprekingen met de PPR en D66 over de vorming van een Progressieve Volkspartij subiet af, na de gewonnen verkiezingen en de vorming van het kabinet-Den Uyl. Nu toont de SP zich immuun voor Zwagermans fusiekoorts. ‘Met links gaat het goed, want het gaat goed met de SP,’ zo vatte Zwagerman in de
Singelkerk de reactie van de SP op zijn ideeën over een Sociaal-Democratische Volkspartij samen.
Bos wees bovendien op de grote verschillen tussen PvdA en SP in de opvattingen over defensie en buitenlands beleid. In het interview in het zomernummer van VN zette Bos zich af tegen het isolationisme van de SP: ‘Ik zie niet in waarom het links is “nee” tegen vredesmissies te zeggen, of landen buiten de EU onze welvaart en ons type rechtsstaat te misgunnen.’
Hersenspinsel
De interviews in VN met Wouter Bos (zie VN nummer 28/29 en www.vn.nl) en Femke Halsema (zie pagina 44 van dit nummer) tonen meer verschillen in het linkse kamp die een fusie vooralsnog tot een hersenspinsel maken. Tot de kern teruggebracht gaan al die verschillen over één onderwerp. En dat is vrijheid, het eeuwige zorgenkindje van links, dat een geschiedenis met zich meedraagt waarin de vrijheid leed onder de gelijkheidsutopie, of juist van elke grens werd ontdaan onder de druk van het ideaal van zelfontplooiing. De val van de Muur heeft het socialisme weliswaar verlost van zijn totalitaire variant, maar dat wil niet zeggen dat de linkse worsteling met de vrijheid voorbij is.
Morele verdooldheid
Ook de onderwerpen in Zwagermans pamflet zijn alle terug te voeren op het probleem dat links met de grenzen van de vrijheid heeft.
‘Onze vrijheden hebben te lang liggen weken in een onwelriekend badje van onverschilligheid en eigenrichting,’ schrijft hij. In de onderwijshervorming van het Nieuwe Leren, dat er volgens Zwagerman op neerkomt dat een docent op vragen van leerlingen antwoordt: ‘Wat vind je er zelf van?’, ziet Zwagerman de onbegrensde vrijheid van het ‘doorgeschoten zelfontplooiingsevangelisme’ terug. In zijn zienswijze op de multiculturele samenleving verwarde links lange tijd elke begrenzing van de zeden, gewoonten en gedragingen van allochtonen met discriminatie of racisme. En in het waarden- en normendebat verklaarde links volgens hem elk moralisme tot een onaanvaardbare beperking van de vrijheid van het individu. ‘Ik voel een hardnekkige schaamte voor de morele verdooldheid op links,’ zei Zwagerman in de Singelkerk.
Het geschil in links weerspiegelt zich in uiteenlopende opvattingen van PvdA, GroenLinks en SP over de vrijheid van het individu en de mate waarin staat en gemeenschappen daaraan grenzen mogen stellen. Dat komt ook naar voren in het tweeluik met Bos en Halsema, waarin de GroenLinks-leidster met afschuw reageert op Bos’ uitspraak dat politici weer moeten durven moraliseren en daarbij ook voor paternalisme niet moeten terugschrikken. Wellicht indachtig de uitspraak van wijlen Bart Tromp dat de ‘rooie haan zonder ideologische veren in zijn blote kont staat’, zoekt Bos in de oude ideologie naar aanknopingspunten voor zijn nieuwe koers. ‘Paternalisme past heel goed in de verheffingstraditie van de sociaal-democratie,’ zei hij in het debat over Zwagermans pamflet. ‘Zonder paternalisme was de strijd voor de achturige werkdag bijvoorbeeld nooit gelukt.’
In de ogen van Halsema is deze wending van de PvdA, evenals de regeringssamenwerking van de sociaal-democraten met CDA en ChristenUnie, niets anders dan een antimoderne reactie op de individualisering. Toch komt ook bij Halsema het maakbaarheidsdenken boven als zij consequent spreekt over het ‘individualiseringsproject’, alsof individualisering doelbewust overheidsbeleid is geweest en niet, zoals D66-leider Hans van Mierlo steevast zei, iets wat even beïnvloedbaar is als het weer.
Bezielend verband
In het debat binnen links over de grenzen van de vrijheid is niets nieuws onder zon. Het vertoont opvallende parallellen met de discussie die tien jaar geleden plaatsvond in de VVD. Op aandrang van Frits Bolkestein en zijn conservatieve kompaan Andreas Kinneging bezonnen de liberalen zich toen op de vraag of de overheid omwille van de maatschappelijke orde mag moraliseren en grenzen stellen aan de vrijheid van het individu. De plichten van een verantwoordelijk burgerschap legden volgens Bolkestein beperkingen op aan deze vrijheid. Om die reden gruwde hij van de verkiezingsleuze van zijn voorganger, Ed Nijpels: ‘Gewoon jezelf kunnen zijn.’ Zoals Zwagerman in de Singelkerk links opriep de noodzaak van ‘zelfdiscipline en zelfbeperking’ te onderkennen, zo brak Bolkestein een lans voor de klassieke morele opvoeding in ‘zelfoverstijging en zelfbeheersing’.
Wat er volgens Bolkestein ontbrak in de liberale ideologie was een ‘bezielend verband’ van christelijke en klassiek-humanistische waarden. Op de vraag of het liberalisme met zijn ideaal van het autonome individu niet tekortschoot in het bijeenhouden van de maatschappij, antwoordde hij: ‘Met recht en reden kunt u die vraag stellen.’
Het CDA hoeft zichzelf dit soort vragen niet te stellen, dankzij een bezielend verband van tweeduizend jaar oud. Op grond daarvan legde het direct na zijn vorming in 1980 een stevige ideologische basis. Of men de christen-democratie nu positief beoordeelt of verafschuwt, vriend en vijand zijn het erover eens dat het CDA op de been blijft dankzij die ideologische consistentie. Dat is een ander verschil met links waaraan Zwagerman in zijn fusiedroom over de Sociaal-Democratische Volkspartij voorbijgaat.

Wouter Bos: ‘Het pluche, dat is de oppositie’

‘Het pluche, dat is de oppositie’

Interview Onno Ruding
Halverwege het gesprek over het Nederlandse Euro­pabeleid zegt Onno Ruding: ‘Ik geloof dat ik mij nu ga opwinden!’ Het is goed dat hij dat aankondigt, want zijn uiterlijk verraadt niets van enige opwinding. Het is zijn manier om grote ergernis te ventileren over het optreden van de Nederlandse regering na het ‘nee’ tegen het Europese grondwettelijk verdrag bij het referendum van juni 2005. Van voortrekker in de Europese eenwording is Nederland dwarsligger geworden.
Ruding, oud-minister van Financiën en oud-topbankier: ‘Wat mij zorgen baart, is dat de regering, destijds Ben Bot voorop, sinds het referendum beweert dat Nederland niet geïsoleerd staat in Europa. Dat de andere lidstaten begrip hebben voor onze positie. Dat is tegen beter weten in gezegd. Ik hoor voortdurend om mij heen: “Wat is er met jullie aan de hand? Jullie plaatsen je buiten het debat!” Dat het referendum een negatieve uitslag bracht, dat kan gebeuren, maar probeer de schade dan te herstellen. In plaats daarvan is het kabinet verlamd, bang om een standpunt in te nemen dat het eigenlijk graag zou innemen. Maar met zwijgen is het probleem niet opgelost. De discussie over een nieuw Europees verdrag gaat door, zeker sinds Frankrijk dankzij president Sarkozy het initiatief naar zich toe heeft getrokken. Als het kabinet denkt dat het geen probleem heeft omdat Nederland altijd in het centrum van Europa zat, als een van de founding fathers, dan vergist het zich.’
We spreken Ruding in zijn Haagse pied-à-terre, aan de vooravond van de Europese top. Onder het Duitse voorzitterschap proberen de regeringsleiders en staatshoofden van de EU deze week in Brussel de impasse te doorbreken in de onderhandelingen over een nieuw Europees samenwerkingsverdrag. Dat verdrag is onontbeerlijk om de EU, met nu zevenentwintig lidstaten, slagvaardig en bestuurbaar te houden. Ruding, minister van Financiën in de kabinetten-Lubbers I en II (1982-1989) en daarna topman van de Amerikaanse Citibank, woont tegenwoordig in Brussel, waar hij zich als voorzitter van het centrum voor Europese politieke studies CEPS in het Europadebat heeft gemengd. De CDA’er is net als zijn geestverwante oud-collega’s Frans Andriessen en Hans van den Broek zeer kritisch over het Nederlandse optreden, óók over dat van premier Balkenende.
De kritiek op Balkenende is dat hij na het referendum heeft verzuimd namens het kabinet het initiatief te nemen. Hij heeft ook geen poging ondernomen de valse indruk weg te nemen dat het grondwettelijk verdrag de basis van een Europese superstaat moest leggen.
‘Ik ben het eens met die kritiek. Hij is, samen met Bot, passief geworden. Het is goed dat de regering met het referendum heeft geluisterd naar de burgers. Het probleem is dat aan het luisteren geen einde is gekomen. De taak van een regering is te zeggen: “Ik heb geluisterd en ik trek de volgende conclusies.” In plaats daarvan maakt zij nu de Eurosceptische boodschap van de oppositie tot de hare. Ik geloof dat ik mij nu ga opwinden! Laten we er geen doekjes om winden dat het kabinet, zowel het vorige als het huidige, bang is voor de oppositie in de Tweede Kamer. Het wordt beheerst door angst. Nu weet ik ook wel dat een kabinet rekening moet houden met de oppositie, maar dat betekent toch niet dat het bij voorbaat moet capituleren. De oppositie heeft wel vaker bezwaren.’
U zegt ‘oppositie’, maar u bedoelt de SP?
‘Ja, vooral de SP. Van de VVD is het tegenwoordig überhaupt niet duidelijk meer welke lijn zij inzet. De SP, en ook die partij van Wilders. Die staat aan de andere kant te blaten. Ook een grote rol speelt de angst van de PvdA voor de SP, angst voor stemmenverlies. Tja, in mijn jaren als minister wisten we wel dat we door onze hervormingsmaatregelen wat stemmen zouden kwijtraken. We hoopten de kiezers alsnog te kunnen overtuigen. Bij voorbaat onderuitgaan, dat noem ik angst.’
Op zich deelt Ruding de Nederlandse bezwaren tegen de ‘grondwettelijke poespas’ in het oorspronkelijke document, zoals een Europese vlag, volkslied en andere elementen die de indruk wekken dat het verdrag de constitutie van een Europese staat is. ‘Andriessen, Van den Broek en ik, wij zijn geen eurozeloten. Men mag best kritisch zijn, maar constructief kritisch. Nederland heeft gelijk dat het zich verzet tegen dat grondwettelijke symbolisme in het verdrag. Dat halen we deze week op de Europese top ook wel binnen, verwacht ik. Maar stop daar dan, overvraag niet, neem niet het risico dat Europa in een impasse raakt. Nederland draagt bij aan dat risico door de eis van een vetorecht voor nationale parlementen zwaar aan te zetten, wat anderen wel de ‘rode kaart’ noemen. In een EU van zevenentwintig landen is het op straffe van volledige bewegingsloosheid ondoenlijk elk land het recht te geven Europese wetgeving te blokkeren. Dat heeft Nederland in naam van de Europese gedachte nooit gewild, waarom dan nu opeens wel? Nederland staat met die eis helemaal alleen.
‘Ik zou het toejuichen als de regering aan de burgers duidelijk zou maken hoever Europa kan gaan. Laat haar nu eens klip en klaar zeggen dat Europa goed is voor het concurrentiebeleid, het handelsbeleid, de monetaire unie, maar zich beter niet kan bemoeien met cultuur. Dat wil ik ook niet. Zeg dat dan tegen de bevolking, neem die zorg weg, maar zeg ook dat we op andere terreinen juist behoefte hebben aan méér Europa. Ook de nee-stemmers zullen willen dat die oude mevrouw in Crooswijk die een klap op d’r kop krijgt als ze ’s avonds buiten loopt, meer veiligheid krijgt. Het staat voor mij als een paal boven water dat de Europese landen meer gezamenlijk beleid moeten voeren op het terrein van immigratie, asiel, terrorisme, misdaad. De Spanjaarden hebben een miljoen illegalen gelegaliseerd. Die kunnen morgen ook zomaar Nederland binnenlopen. Daarover kunnen we boos zijn, maar dat helpt niet. Beter is dat de EU-landen in deze kwesties één lijn trekken.’
Wat opvalt is dat het kabinet zijn inzet voor de Europese top tot in detail beargumenteert met een beroep op dé zorgen achter het ‘nee’ bij het referendum. Het beroept zich op de volkswil, maar niemand kan toch weten wat écht de motieven van de nee-stemmers zijn geweest?
‘U hoort mij die interpretatie van wat het volk wil of niet wil ook zeker niet verdedigen. Wat willen we nu? Nederland zal van een aanhoudende impasse over een nieuw Europees verdrag veel meer last ondervinden dan Spanje of zo, alleen al omdat wij een grote internationale handel hebben. De kans bestaat dat de tweeëntwintig voorstanders van het verdrag Nederland straks in de hoek deponeren waar Engeland al jaren zit. We zijn dan nog wel lid, maar dan als het vijfde wiel aan de wagen, met de status van een land als Polen. Deerniswekkend. Zonder invloed. In die categorie moet Nederland niet verzeild willen raken.’
Een pijnlijke scène bij het bezoek van Balkenende aan het Europees Parlement was dat hij aanvankelijk alleen instemming kreeg van het Vlaams Blok, de Poolse liga van gezinnen en andere eurovijandige groepen, zoals de SP. Balkenende zit in het kamp van een bende negativisten, zei voormalig CDA-Europarlementariër Arie Oostlander.
‘Dat is een goede kenschets. En dat willen we toch niet, tot dat kamp behoren. Tegen de mensen die tegen hebben gestemd, zou ik willen zeggen: “U vergeet dat u als persoon of als bedrijf dagelijks voordeel hebt van de EU.” Dat is niet de bankier of oud-minister van Financiën die dat zegt. Vergeet ook niet dat de EU met dit verdrag straks buiten de Unie met één mond kan spreken en zo grotere invloed in de wereld kan verwerven. Als een land tegen Amerika is, dan kan het veel lawaai maken, maar het komt niet ver als het dat in zijn eentje doet. Dit moet toch juist voor de mensen van de linkse kant een argument zijn, zij die zo kritisch zijn over dit Europese verdrag en ook over Amerika.
U wordt op uw wenken bediend, zou ik zo zeggen.’

De slag om Leuven

De primitieve democratie van Wilders en Verdonk

Verdonk wil het alleen voor het zeggen hebben

Verdonk wil het alleen voor het zeggen hebben

Het duikgedrag van Balkenende

Het duikgedrag van Balkenende

‘De bedoeling was om gelukkig te worden’; SPECIAL GROEN GELD

‘De Kamer is mijn arena’

De bodem is nog niet in zicht

‘We hebben géén gezaghebbend parlement’

Het zorgenkindje van links

‘Ik heb nog geen alternatief voor mezelf gezien’

Het zorgenkindje van links

Wouter Bos: ‘Het pluche, dat is de oppositie’

‘Het pluche, dat is de oppositie’

‘Angst voor SP dicteert Nederlands Europabeleid’