VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Begin jaren negentig stonden Nederlanders, Fransen en Duitsers nog volop achter verregaande Europese samenwerking. Tegelijkertijd keken de meeste Oost-Europeanen reikhalzend uit naar het EU-lidmaatschap. Hoe anders is de situatie vandaag. Na de Brexit is er gegronde vrees voor een Frexit, een Italeave, een Bye-gium, een Departugal, een Finish, een Czech-out of andere vormen van EU-thenasie.
Volgens econoom Peter Rodenburg zit de EU in een klassieke catch-22 situatie. ‘Om populairder te worden, moet Europa sociaal beleid ontwikkelen, maar dat kan alleen door middel van verregaande politieke integratie. Juist daarvoor bestaat geen draagvlak.’ Steeds meer Europese burgers hebben volgens hem last van de gevolgen van globalisering en de Europese interne markt. ‘Landen beconcurreren elkaar.
Dat leidt tot een erosie van arbeidsvoorwaarden en een verschuiving van belastingheffing op kapitaal naar arbeid. Kijk maar hoe de verzorgingsstaat de afgelopen 35 jaar steeds verder is uitgekleed.’ Volgens Rodenburg wint de EU weer aan populariteit als ze ‘burgers goed weet te beschermen tegen de toevalligheden in het leven. Een sterke verzorgingsstaat en een goed functionerende democratie vormen de kern van de Europese way of life.’
In de woorden aan van voormalig commissievoorzitter Jacques Delors: people do not fall in love with a single market. Rodenburg: ‘De EU moet sociaal zijn of de EU zal niet zijn. Maar het zal niet eenvoudig worden sociaal beleid op Europees niveau te ontwikkelen.&#8217;
<blockquote>‘De EU moet sociaal zijn of de EU zal niet zijn.</blockquote>
Hoogleraar politicologie Ben Crum meent dat de communicatie tussen Europese beslissers en kiezers moet verbeteren. ‘Politici moeten terugpraten tegen de kiezers en niet wegduiken.’ Volgens Crum ontbreekt het aan effectieve kanalen voor dat contact: bij nationale verkiezingen wordt nauwelijks over Europa gesproken en de verkiezingscampagnes voor het Europarlement komen na 36 jaar nog altijd niet van de grond. Crum: ‘Het gat wordt nu gevuld met referenda. Dat gaat met vallen en opstaan, en met veel weerstand van het politieke establishment.’
Volgens Crum moeten we ‘moedig voorwaarts’. Ervaringen in Denemarken en Ierland tonen volgens hem aan dat ‘hoe vaker je een referendum hebt, des te waarschijnlijker het wordt dat de kiezer zin van onzin weet te scheiden.’ Naast meer referenda pleit Crum voor het openen van ‘een nieuw politiek kanaal’: ‘Als je aanvaardt dat Brussel politieke macht heeft, vind ik veel te zeggen voor directe verkiezingen voor de voorzitter van de Europese Commissie, compleet met nationale primaries geïnspireerd op het Amerikaanse model.’
Communicatiewetenschapster Katjana Gattermann denkt eveneens dat Europese politici zichtbaarder moeten worden. ‘De media beschrijven Europese besluitvorming nu meestal als onderhandelingsproces tussen landen. Voor elke top interviewen tv-zenders “hun” staatshoofd of minister en beschrijven ze de uitkomst in termen van de consequenties voor de inwoners van hun land. Het Europa-brede perspectief ontbreekt.’
Gattermann denkt dat een deel van de oplossing zou zijn dat nationale politici minder en Europese politici meer aandacht in de media krijgen als het gaat over Europees beleid. ‘En dan niet alleen commissievoorzitter Jean-Claude Juncker of parlementsvoorzitter Martin Schulz, maar ook de individuele Europarlementariërs, aangezien zij direct worden gekozen door de bevolking.’ Bijkomend voordeel: kiezers krijgen dan herkenbare mikpunten voor kritiek of lof, in plaats van het abstracte concept van de ‘Europese Unie’.
<blockquote><q class="pull-right">Een week op de hei voor Europese premiers.</q></blockquote>
Hoogleraar sociale psychologie Paul van Lange denkt dat de Europese samenwerking op twee manieren kan worden versterkt. ‘Allereerst komen landen dichter bij elkaar door lotsverbondenheid. Dreiging van buitenaf is daartoe een probaat middel. Het helpt om samen effectief op te trekken tegen IS, milieuproblemen of de economische crisis.’ Europese burgers ervaren deze lotsverbondenheid nu onvoldoende. ‘Europese politici hoeven natuurlijk geen angst te zaaien, maar het besef dat je als geïsoleerd land kwetsbaar en zwak bent, kan beter en concreter worden gecommuniceerd.’
In de tweede plaats kan de gemeenschappelijke Europese identiteit worden versterkt doordat Europese regeringsleiders onderling meer vertrouwen in elkaar uitstralen. ‘Nu laten ze alleen zien dat ze haast hebben en het oneens zijn,’ zegt Van Lange. ‘Het tonen van onderlinge vriendschap, eenheid en vertrouwen tussen Europese leiders zou een belangrijke prioriteit moeten worden.’ Hij adviseert de Europese premiers een ‘week op de hei’ met elkaar door te brengen, in vrijetijdskleding en zonder al te veel camera’s, maar met professionele begeleiders. ‘Leiders zijn ook maar mensen. Onder tijdsdruk hou je nu eenmaal vast aan nationale belangen en staat het onderhandelen voorop. Pas als je de tijd hebt, geef je vertrouwen, vriendschap en gezamenlijke oplossingen een oprechte kans.’
Europees letterkundige Menno Spiering, schrijver van A Cultural History of British Euroscepticism, denkt dat de Britten de afgelopen weken onbewust al een succesvolle campagne hebben gevoerd om de EU geliefder te maken. ‘Heel wat Britten die voor een Brexit kozen, en nu geconfronteerd worden met een imploderend politiek bestel, een exploderend staatsbestel en grote economische onzekerheid, lijken zich te bedenken.’
Zo interviewde de BBC een geëmotioneerde Brexiteer die verklaarde dat hij alleen maar tegen Europa had willen stemmen, maar er natuurlijk niet echt wilde uitstappen. ‘De Brexit maakt plaats voor de Regrexit. Kortom: als je weer verliefd wilt worden op Europa, stoot haar dan van je weg. Laat maar komen die Nexit en whateverexit.’ Volgens Spiering heeft De Dijk het ooit treffend verwoord: ‘Een man weet niet wat hij mist / maar als ze er niet is / weet een man pas wat hij mist.’
<div class="info-box">
De oplossers 
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op <a href="http://www.deoplossers.nl" target="_blank" rel="noopener">www.deoplossers.nl</a> voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.
</div>

Esther de Roos

Michiel Hulshof

Zo wordt de Europese Unie weer geliefd

<div class="lead">Door klimaatverandering en extreem weer mislukken oogsten steeds vaker in Nederland. Wat kunnen we daaraan doen?</div>
Landbouwmagazine Boerderij luidde deze zomer de noodklok: het extreme weer in Nederland heeft de oogst van doperwten, wortelen en andere zomergroente grotendeels vernietigd. Bovendien konden sperziebonen niet worden ingezaaid in de drassige grond. ‘Als onze oogst mislukt, hoort u te schrikken,’ schreef boer Piet Hermus in NRC. Hij weet de gewasschade aan klimaatverandering. ‘Onze sector is zogezegd de kanarie in de kolenmijn.’ Hoe redden we de Hollandse groente?
Volgens hoogleraar archeologie Vladimir Stissi hebben Nederlandse boeren al eerder te maken gehad met klimaatverandering. ‘Gedurende een groot deel van de Middeleeuwen werd het in Nederland relatief warm. Toen werd er in het zuiden van ons land veel wijn verbouwd.’ De huidige klimaatverandering is wel anders, omdat deze door de mens wordt veroorzaakt en sneller verloopt, zegt Stissi. Maar kennis uit de Middeleeuwen kan boeren van nu toch van pas komen. ‘Als het klimaat warmer en natter wordt, kan je kijken naar landen waar het al warmer en natter is. Dan weet je wat je moet verbouwen.’
Hoogleraar computationele geo-ecologie Willem Bouten wijst erop dat Nederlandse boeren uit concurrentieoverwegingen steeds meer aan schaalvergroting en specialisatie doen. ‘In de ecologie geldt: als de omstandigheden wijzigen, hebben generalisten meer kans op overleving dan specialisten. Boeren die maar één soort groente verbouwen, nemen dus een doelbewust risico dat hun hele oogst mislukt. Zeker als ze, om kosten te besparen, geen verzekering afsluiten.’ Daarnaast is de ene akker de andere niet. ‘Nederland heeft veel vlakke, homogene kleibodems waarin regenwater niet gemakkelijk infiltreert. Deze zomer zag je in de Flevopolder overal water op de velden staan. Dan staan de gewassen gewoon letterlijk weg te rotten.’ Wat Bouten betreft moeten we een einde maken aan het idee dat boeren zo goedkoop mogelijk zoveel mogelijk moeten produceren. ‘De overheid kan daarover voorlichting geven en subsidies stoppen die deze grootschalige monocultuur stimuleren. In plaats daarvan zou de staat boeren moeten subsidiëren die met grotere diversiteit willen boeren.’
Ook politicoloog Robin Pistorius wijst op de keiharde wereldwijde concurrentie waarmee Nederlandse boeren te maken hebben. ‘Bij de Albert Heijn zie je ook sperziebonen uit Kenia liggen.’ In de onderhandelingen met de machtige supermarktconcerns delven boeren vaak het onderspit. ‘Supermarkten en groothandelaren spreken al ver van tevoren een prijs af. Als een deel van de oogst dan mislukt, kunnen boeren niet meer geld krijgen voor hun product. Het klimaatrisico komt daardoor volledig bij hen te liggen.’ Pistorius denkt dat het mogelijk moet zijn het risico beter te spreiden over de landbouwketen en ook voor een deel bij de consument te leggen. ‘Nergens anders in West-Europa besteden consumenten zo’n klein deel van hun inkomen aan voedsel als in Nederland. Je kunt je dus best voorstellen dat supermarkten een bordje ophangen: de bonen zijn deze week iets duurder door de hevige regen.’
Volgens hoogleraar bioinformatica Willem Stiekema begon de mens tienduizend jaar geleden al met de selectie van zaden van de beste planten. Daarna volgden gerichte kruising (honderd jaar geleden) en genetische modificatie (dertig jaar geleden), waarbij gewassen worden geoptimaliseerd door er genen van bijvoorbeeld bacteriën aan toe te voegen. ‘Dat laatste wordt tot nu toe vooral toegepast op soja, katoen, maïs en koolzaad.’ Sinds tien jaar is daar breeding by design bijgekomen: door het hele genoom van een plant in kaart te brengen, kan de traditionele kruising en selectie optimaal verlopen. Sinds vorig jaar is er een nieuwe, veelbelovende techniek op de markt waarmee het genetisch materiaal van planten tot op het kleinste niveau kan worden aangepast: CRISPR (Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats). ‘Deze techniek is veel preciezer en eenvoudiger dan genetische modificatie, en laat bovendien geen “vreemd DNA” achter in de plant.’ Wetenschappers zetten de nieuwe veredelingstechnieken momenteel in om gewassen droogte- en hittetolerant te maken. ‘Zo kunnen we inspelen op klimaatverandering om onze groente te redden.’ Ander voordeel: de verbeterde akkerbouwgewassen kunnen ook smaakvoller, ziekte-bestendiger en minder afhankelijk van kunstmest worden gemaakt.
Een andere technologische oplossing komt van politicoloog Marcel Hanegraaff. ‘Ook al hebben we in Parijs een klimaatakkoord gesloten, het weer kunnen we niet snel veranderen. Maar we kunnen het wel nabootsen om niet meer afhankelijk te zijn van zon, wind of regen.’ Nederlandse bedrijven zoals Plantlab en Philips lopen wereldwijd voorop in het nabootsen van het ideale klimaat in fabriekshallen om daarin planten te kweken. ‘Dat is een enorme groeimarkt, waarin Nederland behoorlijk voorop loopt. De overheid zou dat beter moeten erkennen. De technieken zijn nu nog duur, maar de prijs kan omlaag door veel onderzoek te doen. Stimuleer boeren en telers om deze technieken volop te testen en te implementeren.’
Organisatiewetenschapper Christine Moser meent dat we zelf ook iets kunnen bijdragen aan het redden van de groenteoogsten. ‘Voedsel wordt te veel en te vaak gezien als handelswaar, terwijl het ook iets is wat we nodig hebben om te overleven. We zouden daarom kunnen bedenken dat het slim is om een deel van onze groente zelf te kweken. In de tuin of op de vensterbank. Zo’n mini-kwekerij is veel minder gevoelig voor extreem weer en ook veel makkelijker te beschermen. Daarnaast leidt meer kennis en ervaring met telen ertoe dat mensen minder voedsel zullen verspillen.’
<div class="info-box">
<h5 class="kader">De Oplossers</h5>
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan honderden wetenschappers van VU en UvA. Zelf een complex maatschappelijk probleem aandragen? Mail naar science@tertium.nl
</div>

Hoe redden we onze groente?

<div class="lead">Nederland is nog altijd het land van doe-maar-gewoon-dan-doe-je-al-gek-genoeg. Hoe kan in Nederland een cultuur ontstaan die excellentie beloont? Wetenschappers dragen oplossingen aan.</div>
Nederlands onderwijs behoort tot het beste ter wereld, maar richt zich met name op de middenmoot. Dat concludeerde de OESO in een onlangs verschenen rapport. De onderzoekers wekten de indruk dat het Nederlandse onderwijs een bron van verveling vormt voor betere leerlingen. Ook zouden docenten vaak niet in staat zijn om niveauverschillen binnen de klas te onderkennen en te bespelen. Hoe krijgt het Nederlands onderwijs een excellentiecultuur?
Communicatiewetenschapper Saar Mollen wijst op het belang van sociale normen voor het gedrag van leerlingen. ‘We laten ons gedrag vaak afhangen van anderen. Hoe de meerderheid zich in een bepaalde situatie gedraagt, geeft ons snel inzicht in wat waarschijnlijk de juiste keuze is.’ Deze volgzaamheid heeft ook een duidelijke functie, zegt Mollen. ‘Het helpt in het opbouwen en behouden van relaties met andere mensen. En het voorkomt negatieve reacties van anderen.’ Dus: als middelmaat de norm is, zullen de meeste mensen zich niet vanzelf inspannen om te excelleren. Als we meer strebers willen creëren, moeten we zorgen dat mensen juist willen afwijken van de norm. ‘De deviance regulation theory stelt dat mensen best bereid zijn af te wijken van de groep als dat positieve reacties oproept, maar niet als ze daardoor in een negatief daglicht komen te staan.’ Als je dat vertaalt naar de klas, dan zouden docenten kinderen mogelijk kunnen aanzetten tot excellent gedrag door ‘de nadruk te leggen op positieve kwaliteiten die geassocieerd worden met uitblinken, zoals doorzettingsvermogen en toewijding. Dan zullen meer leerlingen hun best willen doen om ergens goed in te worden’.
<q class="pull-left">We laten leerlingen maar zelden systematisch terugkijken op hun schoolcarrière.</q>Volgens hoogleraar onderwijskunde Femke Geijsel moeten we niet denken dat scholen zomaar een excellentie-cultuur kunnen implementeren. ‘Dat kan je niet zomaar in een programma gieten. Het vraagt om professionele betrokkenheid en nieuwe routines in de schoolorganisatie.’ Bovendien, vindt Geijssel, moeten we niet de fout maken een excellentiecultuur heilig te verklaren ‘en daarmee andere kinderen met het badwater weg te spoelen’. Om de onderwijskwaliteit te verbeteren, zouden scholen veel beter moeten luisteren naar de grootste ervaringsdeskundigen: de leerlingen zelf. ‘Scholen voeren maar zeer beperkt een inhoudelijk gesprek met hun leerlingen over het onderwijs. We laten leerlingen maar zelden systematisch terugkijken op hun schoolcarrière. En dat terwijl schoolverlaters, met of zonder diploma, waardevolle feedback kunnen geven op hoe zij het onderwijs en de school hebben ervaren. Die schat aan informatie gebruiken we nu niet.’ Door leerlingen regelmatig te bevragen, kunnen scholen leren van ‘successen en pijnlijke fouten’, zegt Geijsel. ‘Niet om pasklare oplossingen te vinden, maar om onderliggende principes te begrijpen van waar het goed gaat en waar niet.’ Geijsel pleit ervoor dat docenten niet alleen leren onderwijzen, maar ook leren opvoeden: ‘In de nascholing van leraren moet meer aandacht komen voor het open observeren en bevragen van leerlingen.’
Neurobioloog Sicco de Knecht gaf onlangs een college over excellentie in het onderwijs aan een groep honours-studenten in Groningen. Zijn boodschap aan de bollebozen: we moeten onze aandacht niet uitsluitend vestigen op de excellente student, maar juist de ambitie hebben het gemiddelde te verbeteren. De Knecht: ‘Veel studenten in de zaal waren het met me eens.’ Volgens hem ligt de nadruk in het onderwijs te veel op snelheid en doelmatigheid. Tegelijkertijd investeert de overheid minder in onderwijs en groeit de werkdruk voor docenten, die daardoor minder goed in staat zijn met leerlingen om te gaan. ‘Het excellentiebeleid lijkt een zoethoudertje voor docenten en studenten die klagen over het niveau.’ Hoog tijd om eens kritisch te kijken naar de definitie van het begrip ‘excellent’, vindt De Knecht. ‘De minister heeft als doel geformuleerd dat 10 procent van de studenten excellent onderwijs volgt. Op die manier is excellentie natuurlijk altijd relatief.’ In de Verenigde Staten is dit gebruikelijk: leerlingen krijgen een ‘A’ als ze tot de besten van de klas behoren – dat verschilt dus per vak en per jaar. ‘Een systeem met zoveel aandacht voor de beste leerlingen houdt vaak in dat de slechtste leerlingen buiten de boot vallen. Ze raken ontevreden of verdrietig en zullen op termijn niet meer het beste uit zichzelf halen.’ Het Nederlandse onderwijs hanteert meestal een absolute definitie van het niveau: ‘In principe kan de hele klas een tien halen.’ Volgens De Knecht is dat helemaal niet zo’n slecht systeem. ‘Als we het onderwijs willen verbeteren, moeten we ernaar streven het gemiddelde niveau te verhogen. Daarvoor moeten we op alle niveaus investeren, niet alleen in de top.
<q class="pull-right">Of je nu bankier bent of wetenschapper, je moet de kern van de zaak verzorgen, de ziel.</q> Volgens filosoof Jelle van Baardewijk vereist excelleren ‘training, herhaling en studie’. Een goede werkomgeving biedt volgens hem een structuur met ‘feedback, inspiratie, ruimte om fouten te maken en leraarschap’. Dat moeten scholen en universiteiten beter beseffen, zegt Van Baardewijk. ‘In Nederland ligt de nadruk nogal snel op vrijheid: doe gewoon waar je zin in hebt. Maar te veel vrijheid is ook een vorm van verwaarlozing. Een zesjescultuur komt mede doordat docenten geen tijd krijgen of nemen voor hun studenten en niet meer bezielend kunnen spreken over hun vakgebied.’ Volgens Van Baardewijk moeten we ook anders kijken naar de vraag wat excellentie is. ‘Te vaak zien we dat tegenwoordig als iets dat je kan uitdrukken in cijfers: hoe meer hoe beter, hoe hoger hoe beter. Kortom: outputgericht. Maar excelleren kan niet door alleen een kwaliteitsstandaard te volgen. Die standaarden zijn vaak verwaterd, zoals AAA-publicaties in de wetenschap of de triple A-status van banken.’ Volgens de filosoof heeft excellentie veel meer te maken met de inhoud. ‘Of je nu bankier bent of wetenschapper, je moet de kern van de zaak verzorgen, de ziel. Als je geen bezieling stopt in je bezigheden, dan kan je het best goed doen. Maar excellentie gaat een stap verder. Het is betekenisvol: de vaardigheid om te doen wat je wilt doen, en daarbij hoge eisen stellen.’
<div class="info-box">
De oplossers 
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op <a href="http://www.deoplossers.nl" target="_blank">www.deoplossers.nl</a> voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.
</div>

Excellent onderwijs? Focus op het gemiddelde, niet op de top

<div class="lead">Het aantal dodelijke slachtoffers in het autoverkeer loopt sinds lange tijd weer op. Wat kunnen we daar tegen doen?  Wetenschappers dragen oplossingen aan. &#8216;Bermmonumentjes creëren bewustwording.&#8217;</div>
Hoewel het aantal verkeersdoden in Nederland de afgelopen vijftien jaar bijna is gehalveerd, meldde het CBS het afgelopen jaar ineens een onverwachte stijging: in 2015 vielen maar liefst 9 procent meer verkeersslachtoffers dan in 2014. Hoewel het aantal dodelijke ongevallen op alle wegen toenam, spitste de discussie zich vooral toe op snelwegen waar 130 kilometer per uur gereden mag worden: 10 doden in 2014 tegen 32 doden in 2015. Hoe zorgen we dat het aantal dodelijke slachtoffers op de wegen weer gaat dalen?
Hoogleraar visuele cognitie Chris Olivers vermoedt dat de toename vooral te wijten is aan het feit dat het bij hogere snelheden langer duurt om af te remmen. De afstand die de bestuurder aflegt totdat hij stilstaat, hangt samen met twee dingen. Ten eerste: de remweg. Een gemiddelde personenauto kan elke seconde ongeveer 8 meter aan snelheid verliezen. ‘Omgerekend leg je bij een snelheid van 120 kilometer per uur nog 69 meter af voordat je stilstaat. Bij 130 kilometer per uur gaat het om 82 meter.’ Ten tweede: de reactieweg, de afstand die de auto aflegt voordat het rempedaal wordt ingedrukt. Een alerte bestuurder doet hierover ongeveer een seconde. ‘Bij 120 kilometer per uur heb je dan al 33 meter afgelegd. Bij 130 kilometer per uur zelfs 36 meter.’ Als je de rem- en reactieweg bij elkaar optelt, leidt dat tot de volgende uitkomst: ‘Een snelheidsverhoging van 120 naar 130 zorgt ervoor dat je 15 meter langer doorrijdt totdat je stilstaat. Dat betekent meer en hardere botsingen.’ Volgens Olivers moet de maximumsnelheid daarom weer terug naar 120 kilometer per uur. ‘Bovendien moet duidelijk zijn hoe hard je nu eigenlijk mag rijden. Onduidelijkheid daarover leidt eveneens tot gevaarlijke situaties, al weet ik niet of dat rechtstreeks terug te zien is in de ongevallencijfers.’
<q class="pull-left">Verlaag de maximumsnelheid weer naar 120 km/u.</q> Een andere gevaarlijke ontwikkeling is het gebruik van smartphones. ‘Dat zorgt voor ongeveer een extra halve seconde reactietijd. We moeten mensen aanspreken op hun morele verantwoordelijkheid: je kan het niet maken om met andere dingen bezig te zijn achter het stuur.’
Bedrijfskundige Inge Wolsink is het ermee eens dat rijden met 130 gevaarlijker is dan rijden met 120 kilometer per uur. Toch vindt ze niet dat de CBS-cijfers onomstotelijk aantonen dat de verhoging van de maximumsnelheid de belangrijkste oorzaak is van de stijging van het aantal verkeersdoden. ‘Je ziet een toename van het totaal aantal verkeersdoden op snelwegen waar 130 kilometer per uur mag worden gereden, maar het aantal kilometers snelweg waar dat mag, is ook flink gestegen. De kans dat een dodelijk ongeval plaatsvindt op een snelweg waar die maximumsnelheid geldt, is dus ook groter geworden.’ Net als Olivers meent zij dat onze smartphoneverslaving een rol kan spelen. Opvallend genoeg laten de CBS-cijfers een daling zien van het aantal dodelijke ongelukken onder twintigers, dertigers en veertigers. De stijging zit met name bij zeventigplussers.
Wolsink haalt een Amerikaans onderzoek aan, waarbij proefpersonen plaatsnamen in een simulator. Tijdens het besturen van de auto moesten ze verschillende soorten telefoongesprekken voeren. Resultaat: door de telefoon raakten bestuurders van alle leeftijden afgeleid. Maar dat gold in veel extremere name voor vijftigplussers dan voor jongeren. Wolsink: ‘Het kan zijn dat voor oudere automobilisten het gebruik van mobiele telefoons ernstigere gevolgen heeft.’ Maar ook de toename van bellende ouderen kan volgens haar niet de enige verklaring zijn voor de plotselinge stijging van het aantal verkeersdoden. 
Wellicht speelt de toename van de verkeersdrukte een grotere rol: sinds mei 2014 stijgt het aantal voertuigkilometers weer. ‘Dat lijkt me als verklaring plausibeler.’ Wat Wolsink betreft is de oplossing hiervoor niet het aanleggen van meer wegen. ‘Dan pakken meer mensen de auto en wordt het automatisch weer drukker.’ Beter kan de overheid investeren in alternatieven. ‘Zorg voor een sneller en betaalbaarder openbaar vervoer.’
<q class="pull-right">Bermmonumentjes creëren bewustwording</q> 
Emeritus hoogleraar communicatiewetenschappen Cees Hamelink ziet maar één oplossing tegen verkeersdoden: de zelfrijdende auto. ‘De snelheid en complexiteit van het moderne verkeer gaan onze biologische hersencapaciteit te boven. De alerte reactie, het overzicht en de intelligentie die nodig zijn om onverwachte problemen op te lossen en daarmee het aantal verkeersdoden te verminderen, kunnen alleen geleverd worden door intelligente sociale robots.’ Volgens Hamelink moeten we daarom meer investeren in onderzoek naar de perfectionering van kunstmatige intelligentie in het verkeer. Maar dat niet alleen: ‘Ook moeten we psychologisch onderzoek doen om erachter te komen hoe we mensen kunnen bewegen zich niet met het besturen van die intelligente auto’s te bemoeien. Het grootste gevaar voor verkeersongelukken met zelfrijdende autos is de mens, die wil ingrijpen wanneer hij denkt dat de robot het zelf niet kan!’
Minder sciencefiction-achtig is de oplossing van hoogleraar Europese etnologie Peter Jan Margry. Hij denkt dat we als samenleving al jaren een eigen grassroots-instrument hebben om te waarschuwen tegen de gevaren van onverantwoord rijgedrag: bermmonumentjes. ‘Deze privémonumenten langs de wegen zijn niet alleen uitingen van verdriet en rouw, maar confronteren tegelijk andere weggebruikers en de overheden met de gevolgen van zulk gedrag.’ Volgens Margry zijn de meeste verkeersdoden het gevolg van ‘persoonlijke taxatiefouten’ van uiteenlopende aard. ‘Deze monumenten hebben dus ook het doel om individuele chauffeurs moreel aan te spreken op hun rijgedrag.’ Of het plaatsen van meer bermmonumenten het aantal verkeersslachtoffers ook daadwerkelijk omlaag krijgt, durft Margry niet te beloven. ‘Maar ze creëren hoe dan ook een sterkere bewustwording voor de gevaren op de weg en dat kan weer leiden tot aanpassing van rijgedrag, of tot veiligheidsbevorderende maatregelen van de overheid.’
<div class="info-box">
De oplossers 
In De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan ruim 500 wetenschappers van VU en UvA. Op 1 juni kunt u live bijwonen: wetenschappers over de Nederlandse militaire missie in Mali. Stadsschouwburg in Amsterdam, entree gratis.
</div>

Zo brengen we het aantal verkeersdoden naar beneden

<div class="lead">Het zal velen zijn ontgaan, maar in 2010 spraken de EU-lidstaten af om het aantal arme Europeanen met 20 miljoen te verminderen. Zes jaar later is dat niet gelukt. Integendeel. Volgens een rapport van 21 hulporganisaties heeft Europa er in die periode juist 5 miljoen armen bij gekregen. Hoe keren we de trend?</div>
<h5 class="p_1">&#8216;Richt je vooral op de echte armen&#8217;</h5>
Politiek econoom Paul Teule wijst allereerst op de Europese definitie van armoede. De officiële cijfers spreken van 123 miljoen armen. Dat gaat om (1) Mensen die geen geld hebben voor noodzakelijke uitgaven zoals warme maaltijden, verwarming, woning of wasmachine; of (2) Mensen met een inkomen van minder dan 60% modaal; of (3) Gezinnen waarin minder dan 20% van de tijd wordt gewerkt. Volgens Teule moeten we vooral aandacht besteden aan de eerste categorie. ‘Onder die andere groepen vallen ook mensen die bijvoorbeeld een rijke partner hebben, of een grote erfenis hebben gekregen. Echte armoede zit bij mensen die daadwerkelijk materially deprived zijn. Dat gaat om 50 miljoen Europeanen. Laat politici en beleidsmakers zich vooral daarop richten.’ Het huidige armoedebeleid heeft volgens Teule te weinig focus. ‘In theorie kan je het aantal Europese armen statistisch verminderen, terwijl die groep van 50 miljoen alleen maar groeit.’
<h5 class="p_1">&#8216;Voorkom belastingontduiking door multinationals&#8217;</h5>
Volgens bestuurskundige Nicky Pouw is armoede in het relatief welvarende Europa geen economisch probleem, maar een kwestie van ongelijke kansen. Haar oplossing: ‘Bestrijd discriminatie van minderheden en de uitsluiting van kwetsbare bevolkingsgroepen.’ Ook de Europese vluchtelingencrisis zorgt voor een sterke groei van armoede. Pouw: ‘Versnel de integratie van migranten en vluchtelingen. Kijk naar hun inzetbaarheid en potentieel en beschouw ze niet alleen als hulpbehoevend.’
<h5 class="p_1">&#8216;Bestrijd discriminatie en uitsluiting&#8217;</h5>
Econoom Peter Rodenburg meent dat de EU weliswaar een begin heeft gemaakt met dergelijk sociaal beleid tegen uitsluiting op de arbeidsmarkt, maar dat het lang niet voldoende is om armoede te bestrijden. ‘Het zijn allemaal marktgebaseerde oplossingen. Dat wil zeggen: de EU zoekt de oplossing in het creëren van meer werk. Dat is natuurlijk leuk voor wie een baan vindt, maar een oudere werkloze die niet meer kan meekomen op de arbeidsmarkt belandt nog altijd in de armoede.’ Rodenburg denkt dat armoede het beste kan worden aangepakt via de belastingen. Europa moet voorkomen dat multinationals via handige constructies in Panama, de Maagdeneilanden of Nederland hun belastingverplichtingen ontlopen. ‘Volgens betrouwbare schattingen lopen Europese landen hierdoor jaarlijks 1000 miljard euro mis. Om dat bedrag in perspectief te plaatsen: dat is drie keer de totale staatsschuld van Griekenland. Per jaar! Dat geld kan gebruikt worden voor collectieve uitgaven om armoede te bestrijden.’ Daarnaast zouden Europese landen hun vennootschapsbelasting moeten harmoniseren. ‘Vrijwel overal is de vennootschapsbelasting de afgelopen jaren aanzienlijk verlaagd. Landen steken elkaar de loef af door steeds meer belastingvoordelen te bieden aan internationaal opererende bedrijven. Zo komt er steeds minder geld voor de financiering van de verzorgingsstaat. Deze daling van de vennootschapsbelasting is een klassiek prisoner’s dilemma: door gebrek aan samenwerking is elk land slechter af.’
<h5 class="p_1">&#8216;Durf te zeggen dat we meer belasting moeten betalen&#8217;</h5>
De oude Grieken hadden zo hun eigen oplossingen voor armoede, zegt hoogleraar archeologie Vladimir Stissi. ‘Slavernij bijvoorbeeld. Dat zorgde voor een bestaansminimum en maakte tegelijkertijd economische groei mogelijk. Maar ja, dat kan nu natuurlijk niet meer.’ We weten verder relatief weinig over armen in de Europese oudheid. ‘Zij zijn onzichtbaar omdat ze geen huizen of graven hebben achtergelaten. Sommigen zullen een volledig zelfvoorzienend bestaan op het platteland hebben geleid.’ Dat laatste is in het moderne Europa evenmin een oplossing. Ook Stissi denkt dat belastingen de oplossing bieden. ‘We hebben iemand nodig die durft te zeggen dat we meer belasting moeten betalen voor betere zorg en onderwijs en die tegelijkertijd pleit voor lastenverlichting voor de zwakkeren. Realiseer je goed dat belastingverlaging vaak ten koste gaat van de armen.’ Die boodschap is wellicht impopulair. ‘Mensen willen graag minder belasting betalen, maar klagen tegelijkertijd over slecht onderwijs en zorg.’ Dat paradoxale denken is volgens Stissi redelijk nieuw. ‘In de jaren vijftig, zestig en zeventig waren de belastingtarieven hoog en de economische groei ook. Daar kunnen we van leren.’
<h5 class="p_1">&#8216;Stimuleer hergebruik van reststromen&#8217;</h5>
Hoogleraar science, business and innovation Bart Bossink denkt aan een heel andere strategie, waarbij bedrijven een positieve rol kunnen spelen. Hij kijkt naar de rest- en afvalstromen uit het bedrijfsleven, die nu nog worden gedumpt. ‘Dat is milieuonvriendelijk of sociaal onwenselijk. Bedrijven vragen zich te weinig af of hun reststromen of afval nog gebruikswaarde heeft buiten de commerciële paden.’ Neem de kledingindustrie. ‘Als een partij kleding uit de mode is, kan je hem weggooien maar ook aanbieden aan een organisatie die zorgt dat het bij de armste bevolkingsgroepen terechtkomt.’ Hetzelfde geldt voor de voedselindustrie. ‘Als de houdbaarheidsdatum van een product is verlopen, betekent dat voor veel producten niet automatisch dat het niet meer bruikbaar is.’ Deze vormen van hergebruik of alternatief gebruik hoeven niet duurder te zijn dan vernietigen. ‘De bespaarde afvalkosten zouden de transportkosten kunnen dekken. Maar dat is iets dat overheid en bedrijfsleven goed zouden moeten bekijken.’
Bossink heeft nog een oplossing: ‘Opleidingsfilantropie.’ Nu al doceren veel wetenschappers op Afrikaanse universiteiten om te helpen bij het opleiden van mensen. ‘Dat zouden ze ook kunnen doen in de armste regio’s van Europa. En dit kan ook op het basisopleidingsniveau worden gedaan. Dan neem je een oorzaak van armoede weg.’
<div class="info-box">
<h5 class="kader">De Oplossers</h5>
In De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan ruim 500 wetenschappers uit verschillende vakgebieden. Wilt u zelf een complex probleem aandragen? Mail naar science@tertium.nl
</div>

Hoe helpen we de armoede Europa uit?

<div class="lead">Een op de zeven Nederlandse werknemers is overspannen en meer dan de helft werkt regelmatig onder te hoge tijdsdruk. Hoe zorgen we ervoor dat het aantal burn-outs afneemt?</div>
Uit een recente studie van vakbond FNV blijkt dat zestig procent van de werknemers regelmatig onder te hoge tijdsdruk werkt. De burn-out is inmiddels een heuse volksziekte, zo concludeerden onderzoekers van het CBS en TNO vorig jaar: een op de zeven Nederlanders lijdt aan overspannenheid. In het onderwijs kampt zelfs een op vijf docenten met burn-outklachten.
<q class="pull-right">Laat jonge en oude medewerkers samenwerken.</q>
Volgens bedrijfskundige en psychologe Inge Wolsink schort het in veel organisaties aan het maken van een realistische inschatting van tijd. ‘Banen worden complexer: het takenpakket wordt steeds uitgebreider. Dat vereist energie en flexibiliteit.’ Ze noemt de gezondheidszorg als voorbeeld. ‘Huisartsen en fysiotherapeuten moeten de laatste jaren allemaal extra administratieve zaken regelen, maar wel graag binnen dezelfde tijd. Daarvan raken mensen overspannen.’ Organisaties hebben behoefte aan zowel ‘vloeiende denkkracht’ (snelheid) als ‘vaststaande denkkracht’ (ervaring en strategie). Ze zouden daarom beter moeten kijken naar de persoonlijke capaciteiten van hun medewerkers. ‘Jonge mensen missen soms skills en ervaring waardoor ze het overzicht kwijtraken. Ouderen missen soms vaak flexibiliteit om zich snel aan nieuwe systemen aan te passen.’
Volgens Wolsink moet de werksituatie daarop worden ingesteld. ‘Laat jonge en oude werknemers effectief samenwerken bij taken waarvoor zowel vernieuwend denken als ervaring belangrijk zijn.’ Sowieso zouden organisaties meer duo-banen moeten creëren, ook in hogere posities. ‘Een mens heeft maar één brein en kan niet overal goed in zijn, terwijl we dat wel eisen. Laat liever twee mensen 32 uur per week werken in plaats van iemand die wanhopig probeert binnen 60 uur alle ballen in de lucht te houden.’ Bijkomstig voordeel: het is goed voor de werkgelegenheid en zorgt voor meer vrouwen in topposities.
<q class="pull-left">Zet je telefoon uit en hef je Facebook account op.</q>
Cultureel en sociaal antropologe Sandra Evers wijt veel burn-outs aan de verkapte bezuinigingsoperaties die onder het mom van ‘het nieuwe werken’ overal worden geïntroduceerd. Haar eigen universiteit onderging onlangs een digitaliseringsoperatie. ‘Hierdoor zouden we zogenaamd efficiënter gaan werken. In werkelijkheid brengen medewerkers nu urenlang gefrustreerd achter de computer door om de nieuwe systemen te doorgronden.’ De omslag ging gepaard met de introductie van flexplekken. ‘Elke dag moet je maar afwachten of je plaats hebt om rustig en ongestoord te werken. Meestal kan dat niet. Dan ga je ’s avonds met stapels werk naar huis.’ Het leven van de moderne werknemer wordt verder gecompliceerd doordat we permanent via e-mail en telefoon bereikbaar zijn en de grens tussen privé en werk vervaagt. ‘De constante druk zorgt ervoor dat het er thuis niet gezelliger op wordt.’ Bovendien worden we via onze smartphone en online media constant herinnerd aan het feit dat de wereld in chaos verkeert. ‘Mensen staan onder permanente spanning die van vele kanten binnen dendert. Slapen lijkt langzamerhand een luxe te worden: maar liefst 1 op de 3 Nederlanders slaapt slecht.’
Evers’ oplossing om aan deze vicieuze cirkel te ontsnappen: ‘Leg jezelf verstilling op! Je hoeft heus niet meteen in retraite te gaan, maar zet die telefoon uit en hef je Facebookaccount op! Dat zijn mooie manieren om jezelf wat rust cadeau te doen.’
<q class="pull-right">Zet de smartphone in als meetinstrument.</q>
Volgens informaticus Michel Klein kan diezelfde smartphone ook juist dienen als hulpmiddel om burn-outs te voorkomen. ‘Mensen die tegen een burn-out aanlopen herkennen de verschijnselen vaak zelf niet.’ In zijn onderzoek maakt hij gebruik van zogenoemde ecological momentary assessments: vragen over je gemoedstoestand die aan je worden gesteld via een app. ‘Door mensen op willekeurige momenten te vragen naar hun stemming of het plezier in hun werk kunnen we inzichtelijk maken wanneer ze tegen hun grenzen oplopen.’
De smartphone zou nog veel meer kunnen meten. ‘Denk aan het aantal sociale contacten via app of mail, hoe lang mensen op bepaalde plekken zijn, hoeveel ze bewegen, of ze buiten of binnen zijn en wie ze ontmoeten.’ Op basis hiervan ontwikkelen onderzoekers modellen die kunnen voorspellen wanneer een burn-out dreigt. ‘Zo’n voorspelling kunnen we vervolgens gebruiken om mensen via de telefoon persoonlijke, goed-getimede adviezen te geven: bij de ene persoon zal de nadruk liggen op het stellen van realistische eisen aan zichzelf, bij de ander ligt de focus op meer lichaamsbeweging.’
<q class="pull-left">Stuur die opgejaagde collega eerder naar huis.</q>
Hoogleraar bedrijfspsychologie Paul Jansen vergelijkt het moderne leven met topsport. ‘We willen steeds meer excelleren op alle gebieden: werk, privé, hobby’s, enzovoorts. Dat gaat ten koste van de hersteltijd.’ Net als bij topsport kan een gezonde levensstijl ervoor zorgen dat we beter kunnen presteren. Dus: goed eten, veel bewegen, niet roken, minder drinken en vaker ontspannen. Ook Jansen wijst erop dat overspannen personen de symptomen zelf vaak niet tijdig herkennen. ‘De omgeving moet aan de bel trekken. Als iemand constant opgejaagd is, snel praat, te veel dingen tegelijk doet en regelmatig dingen laat vallen, wijs hem daar dan op.’ Volgens Jansen heeft in zo’n geval enkel autoritair optreden zin. ‘Schroom niet om je partner, vriend of collega dan met klem te verzoeken eerder naar huis te gaan.’
<q class="pull-right">Ga regelmatig bij jezelf te rade: volg je wel je hart?</q>
Volgens filosoof Jelle van Baardewijk moeten we burn-outs niet alleen wijten aan ons werk. Soms ligt de oorzaak dieper. ‘Toen de Griekse filosoof Harekleitos in de put zat, ging hij bij zichzelf te rade wat hij nou echt wilde van het leven. Dat zouden wij ook moeten doen: regelmatig de tijd nemen om te reflecteren op wie we zijn, wat we doen en wat we zouden willen. Volg je wel je hart? Zit je niet te lanterfanten, steek je tijd in je echte vrienden, ontwikkel je jezelf?’ Met die zelfreflectie keert volgens Van Baardewijk het gevoel van regie over het eigen leven terug, waardoor stress en knagende ontevredenheid verminderen. ‘Misschien vraagt je baas inderdaad te veel of juist te weinig. Maar zit de kern van het probleem niet verborgen in jezelf?’
<div class="info-box">
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op www.deoplossers.nl voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.
</div>

Rosa Hofgärtner

Sam Bakker

Hoe verminderen we het aantal burn-outs?

<div class="lead">Volgens minister-president Mark Rutte ‘moeten we waakzaam zijn’ na de aanslagen in Brussel. Met in het achterhoofd John F. Kennedy’s beroemde uitspraak ‘Ask not what your country can do for you – ask what you can do for your country’ daarom de vraag: wat kunnen we zelf doen om aanslagen te voorkomen? De Oplossers lossen het op.</div>
Bestuurskundige Willem-Jan Kortleven is sceptisch. ‘Ik kan me vooral situaties voorstellen waarin mensen met goede bedoelingen de politie voor de voeten lopen.’ Opletten is natuurlijk prima, maar we moeten het niet overdrijven. ‘Waakzaamheid wordt al snel paniek, en dat is juist wat terroristen willen: angst aanjagen, de maatschappij ontwrichten. Terwijl de kans dat je als gewone burger in aanraking komt met een terreuraanslag bijzonder klein blijft.’ Iets anders geldt voor de directe omgeving van terroristen. ‘De kring rondom Abdeslam had een rol kunnen spelen in het voorkomen van aanslagen.’ Probleem: zij hadden die behoefte waarschijnlijk niet. ‘Ze hebben hem juist geholpen onder te duiken.’
<q class="pull-left">Ga stigmatisering en vervreemding van moslims in onze samenleving tegen.</q>
Wie toch behoefte voelt om terreur tegen te gaan, kan volgens Kortleven ‘een piepklein steentje bijdragen’ door de stigmatisering en vervreemding van moslims in onze samenleving tegen te gaan. ‘Mensen die zich door de samenleving geaccepteerd voelen, reizen niet af naar IS-gebied en plegen geen aanslagen.’ Zijn advies: ‘Zwicht niet voor de verleiding om vanwege religieus gemotiveerd terrorisme alle moslims in een hoek te plaatsen. Na Anders Breivik zien we toch ook niet alle rechtse blanke mannen als potentiële terroristen?’
Internationaal juriste Nienke van der Have is het roerend met hem eens. Hoewel het internationaal recht niets zegt over de plicht die individuen hebben om mee te helpen aanslagen te voorkomen, zou je wel kunnen betogen dat discriminatie vaak aan de basis ligt van de meest grove mensenrechtenschendingen. ‘Overheden zouden actief beleid moeten voeren om discriminatie tegen te gaan. Als individu moeten we daaraan bijdragen.’
<q class="pull-right">Retweet hun boodschap niet. Organiseer een online tegenbeweging.</q>
Volgens brigadier-generaal Paul Ducheine, hoogleraar cyberoperaties en militair recht, kunnen we méér doen om aanslagen te voorkomen. Hij ziet een speciale rol voor journalisten, bloggers, vloggers en iedereen met een Facebook- of Twitteraccount. ‘Terroristen misbruiken onze open maatschappij om hun boodschap via de media te verspreiden. Geef ze geen podium! Zorg dat je hun boodschap niet integraal retweet. Deel alleen nieuws, geen propaganda.’ Daarnaast zouden meer mensen ongepaste tweets of blogs moeten melden, bijvoorbeeld met de dit-vind-ik-niet-oké-knop. Volgens Ducheine kunnen we een online tegenbeweging organiseren. ‘Terroristen willen angst zaaien. Laat ze die niet oogsten. Op Twitter en Facebook kan je kort treuren om een aanslag, maar daarna moet je laten zien dat IS ons er niet onder krijgt. Werk dus niet mee aan het zaaien van tweespalt. Gebruik humor, wees creatief!’
<q class="pull-left">Bied thrillseekers de kans om op een andere manier hun sensatiezucht te bevredigen.</q>
Voordat iemand besluit zichzelf op te blazen op een vliegveld, ondergaat hij een uitgebreide psychologische verandering. Volgens hoogleraar radicalisering Bertjan Doosje moeten we juist in die periode ingrijpen om erger te voorkomen. ‘Radicalisering is een lang proces waarin mensen steeds meer bereid zijn om geweld te gebruiken om hun doel te bereiken. Niemand wordt van vandaag op morgen terrorist.’ Volgens Doosje moeten we ons afvragen waarom vooral jonge mannen tussen veertien en vierentwintig jaar oud fantaseren over een trip naar Raqqa. Op basis van onderzoek onderscheidt hij drie typen potentiële terroristen: 1) de spanning- en sensatiezoeker, 2) de ideoloog, en 3) de bekeerling die op zoek naar zingeving radicaal wil breken met zijn ‘zondige’ verleden vol criminaliteit, drank en drugs. In de eerste categorie plaatst Doosje een pubermeisje dat hij interviewde. Ze wilde als ‘jihadbruid’ naar Syrië afreizen. Voornaamste drijfveer: ze wilde seks, wat niet mocht van haar ouders. ‘Uiteindelijk heeft haar moeder gezegd: doe het dan maar stiekem hier. Maar ga niet naar Syrië.’ Op dezelfde manier moeten andere thrillseekers de kans krijgen hun zucht naar sensatie te bevredigen met een baan bij de politie of veiligheidsdiensten. ‘Maar je kan ook reisleider worden naar gevaarlijke gebieden, zoals oerwouden of het hooggebergte.’
Ook voor ideologen of bekeerlingen op zoek naar zingeving zou Nederland mogelijkheden moeten bieden. Doosje wijst op een interessant gegeven: ‘We hebben in Nederland een paar islamitische scholen die inspelen op de behoefte aan ideologie. Van die scholen komen geen radicalen. Dat komt omdat ze een gematigde ideologie aanbieden: een goede moslim houdt van zijn medemens.’ Bij de zoektocht naar zingeving ziet Doosje een cruciale rol voor werk. ‘Moslimjongeren worden te vaak afgewezen bij sollicitaties. Sommigen van hen radicaliseren.’ Advies van Doosje aan het werkgevende deel van Nederland: ‘Als je daar zelf iets tegen wil doen, geef ze dan een stage of een baan.’
<q class="pull-right">Geloof niet in inperking van vrijheden voor de veiligheid. Koester de rechtsstaat.</q>
Rechtsfilosofe Hadassa Noorda waarschuwt dat juist onze reactie op terreuraanslagen een gevaar kan zijn voor de vrijheid: ‘Als een terreurdaad gepresenteerd wordt als aanval op onze vrijheden, is het ironisch genoeg verleidelijk om met allerlei veiligheidsmaatregelen de rechtsstaat op het spel te zetten.’ Politici staan maar wat snel klaar met plannen voor preventieve opsluiting, meer controles of de inperking van de vrijheid van meningsuiting. Volgens Noorda moeten we blijven vasthouden aan onze vrijheden. ‘We moeten als individuen vooral niet geloven in een zogenaamde veiligheid als die ten koste gaat van de vrijheid die de rechtsstaat biedt.’
<div class="info-box">
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op <a href="http://www.deoplossers.nl/" target="_blank">deoplossers.nl</a> voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.
</div>

Hoe kunt u helpen aanslagen te voorkomen?

<div class="lead">Steeds meer van onze persoonlijke informatie valt in handen van een paar Amerikaanse internetgiganten zoals Google. Hoe voorkomen we dat web-bedrijven alle macht in handen krijgen?</div>
Technologiebedrijven beschikken over steeds meer van onze privégegevens. Onlangs besliste het Europarlement dat internetdiensten toegang krijgen tot onze bankgegevens – mits we daarvoor toestemming geven natuurlijk. De ervaring leert dat we waarschijnlijk massaal, en achteloos, op ‘akkoord’ klikken zodra de iTunes- of Playstore ons daarom vraagt. Hoe kunnen we profiteren van de zegeningen van big data zonder de macht uit handen te geven aan een paar bedrijven?
<h5 class="p_1">&#8216;Iedereen moet recht hebben zijn gegevens te wissen.&#8217;</h5>
Misschien kent u het wel: u hebt een keer in een webwinkel naar rode schoenen gezocht, en een half jaar later verschijnen de pumps waar u op klikte nog steeds op uw Facebookpagina. Volgens bedrijfseconoom Han Gerrits horen die persoonlijke advertenties bij het verdienmodel van het bedrijf: adverteerders betalen Facebook in ruil voor customized advertenties. Hoe meer gebruikers, hoe hoger de advertentiewaarde van het bedrijf. ‘Als we van die customized advertenties af willen, zou Facebook een betaalde dienst moeten worden,’ zegt Gerrits. ‘Dan zijn ze niet meer afhankelijk van advertentie-inkomsten.’ Facebook hoeft haar klantgegevens dan niet meer aan anderen te verkopen, maar zelf houdt het bedrijf nog steeds de beschikking over onze gegevens. Dat laatste is volgens Gerrits een probleem: ‘Je online data zijn voor altijd beschikbaar op de servers. Je weet niet wat er in de toekomst mee gebeurt.’ Gerrits pleit voor een individueel recht om privégegevens te mogen verwijderen. ‘Je hebt nu wel de optie om je Facebook-profiel te verwijderen, maar niet om zelf te bepalen wat wel en niet mag worden bewaard. De partijen die de gegevens hebben, zouden die optie moeten aanbieden.’
<h5 class="p_1">&#8216;Splits de grootste internetbedrijven zoals Google op.&#8217;</h5>
Ook Sander Klous, hoogleraar big data en ecosystems, noemt het van belang om zelf te bepalen welke informatie je wel en niet met anderen deelt. ‘Er zijn al diensten die je helpen om de toegang tot je gegevens te beperken, zoals de Nederlandse stichting QIY. Zij beheren je online gegevens, en daarbij kan je zelf aangeven wie gebruik mag maken van je gegevens, en voor welke doeleinden.’ Dit zijn relevante, maar kleine initiatieven. Het zet meer zoden aan de dijk als de macht van de grootste internetbedrijven wordt gebroken. Klous stelt voor om bedrijven zoals Google te splitsen. Het wordt dan transparanter hoe informatie tussen verschillende diensten wordt gekoppeld. Zie het zo: je wil ook niet dat de politie en de belastingdienst zomaar al jouw gegevens delen. Het zijn dan ook twee aparte overheidsinstanties, die verantwoording af moeten leggen over welke informatie ze aan elkaar beschikbaar stellen. Zo zou het ook bij Google moeten werken: ‘De gegevens die Gmail, Google Play en de Google zoekmachine over je hebben, hoeven niet per se onderling uitgewisseld te worden. Als zo’n bedrijf is opgesplitst, is die uitwisseling van gegevens veel beter te controleren.’
<h5 class="p_1">&#8216;De boetes voor privacy-schending moeten omhoog.&#8217;</h5>
De verantwoordelijkheid voor de inperking van de macht van de grote internetspelers ligt bij Europa, meent hoogleraar informatierecht Nico van Eijk. De Europese privacywetgeving wordt momenteel gemoderniseerd om beter aan te sluiten bij de huidige praktijk van internet en ‘big data’. Het toezicht op naleving is niet toereikend en als er al boetes worden uitgedeeld, zijn ze in veel landen laag: ‘In Frankrijk is door de privacywaakhond dit jaar de maximale boete uitgedeeld voor privacyschending. Dat ging om slechts honderdvijftigduizend euro. In Amerika zijn de boetes voor het schenden van privacy al vele malen hoger.’ Het komt ook voor dat de toezichthouder iets opmerkt dat niet in orde is, maar dat er nog geen bevoegdheid is om op te treden. ‘Dat moet veranderen. Europa moet inzetten op handhaafbare regelgeving en beter toezicht.’
<h5 class="p_1">&#8216;Investeer in een publieke zoekmachine.&#8217;</h5>
Naast het toezicht op commerciële spelers, zouden er meer publieke diensten kunnen komen. Informaticus Anne Schuth pleit voor de introductie van publieke zoekmachines, naar analogie van publieke omroepen zoals de NOS of de BBC. Schuth deed onderzoek bij de zoekmachine Bing en het Russische Yandex. ‘Ik ben ervan overtuigd dat het niet hun primaire doel is om onze privacy te schenden. Ze hebben gewoon veel gegevens over ons nodig om de juiste informatie voor ons te kunnen zoeken.’ Dat laatste betekent ook dat zoekmachines steeds beter worden naarmate je vaker dezelfde gebruikt. Dat leidt tot de kartelvorming die de zoekmachinemarkt kenmerkt.
Schuth ervaart nog een ander probleem in zijn onderzoek: ‘Als wetenschapper kom je er niet achter hoe de Google zoekmachine precies werkt en waar gebruikers op klikken.’ Met een publieke zoekmachine zouden we wél kunnen controleren hoe de uitkomsten van de zoekopdrachten tot stand komen en welke commerciële belangen daarmee gemoeid zijn. Zelf is Schuth intensief betrokken bij de oplossing van de toekomst, OpenSearch: een publieke zoekmachine die door wetenschappers wordt ontwikkeld. ‘Om succesvol te kunnen zijn, hebben we wel andere partijen nodig die onze algoritmes nodig hebben om hun zoekopdrachten goed uit te kunnen voeren. Wikipedia heeft nu bijvoorbeeld een behoorlijk slechte zoekmachine.’
<h5 class="tekst">&#8216;Besteed in de media meer aandacht aan datamisbruik.&#8217;</h5>
Volgens onderzoeker ontwikkelingsstudies Linnet Taylor zijn we als internetgebruikers zo geprogrammeerd dat we ons niet bewust zijn van de gevaren van het delen van informatie. Taylor: ‘Het gebruik van persoonlijke data moet veel vaker geproblematiseerd worden. Er moet meer bekend worden over wat er met je data gebeurt.’ De media spelen hierin de hoofdrol: ‘Als je in de krant kunt lezen wat bedrijven precies met jouw persoonlijke data kunnen doen, wordt het onderdeel van je dagelijks leven en zijn mensen zich meer bewust van de risico’s.’ Let ook goed op: ‘Als je een app downloadt en het is niet duidelijk waarom je je gegevens moet afstaan, doe het dan ook gewoon niet.’
<div class="info-box">
De oplossers 
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op <a href="http://www.deoplossers.nl" target="_blank">hun site</a> voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.
</div>

Menno van der Veen

Marjolein Swart

Hoe voorkomen we dat web-bedrijven alle macht in handen krijgen?

<div class="lead">
Volgens de laatste peilingen liggen de naysayers aan kop: 43 procent van de Britten wil dat hun land uit de EU stapt, terwijl slechts 36 procent wil dat het Verenigd Koninkrijk blijft. De rest heeft nog geen keuze gemaakt.
</div>
Volgens hoogleraar evolutionaire biologie Nico van Straalen kunnen we het Britse lidmaatschap van de EU vergelijken met het probleem van een symbiose in de biologie. Daarbij leven twee organismen van verschillende soorten langdurig met elkaar samen. ‘Waarom zouden twee soorten een relatie aangaan als ze ieder afzonderlijk ook kunnen leven?,’ vraagt Van Straalen. Hij geeft zelf het antwoord: ‘Voor een stabiele symbiose moet je de ander iets geven. Er moet sprake zijn van wederzijds voordeel.’ Uiteindelijk kunnen twee soorten soms niet meer zonder elkaar. Zie bijvoorbeeld koraal en algen. ‘Koraalpoliepen kunnen beschikken over de organische stoffen die algen produceren, terwijl de algen zich voeden met de afvalproducten van het koraal. Als de algen verdwijnen, gaan de koraalpoliepen ook dood.’ Zo innig is de relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie nog niet. ‘Misschien geldt dat wel voor de kernlanden zoals de Benelux, Frankrijk en Duitsland, maar nog niet voor de EU als geheel.’ Hij raadt Brussel aan goed na te denken over zowel de voordelen die Groot-Brittannië heeft van het EU-lidmaatschap, als de voordelen voor continentaal Europa.
Literair historicus Menno Spiering, auteur van A Cultural History of British Euroscepticism, voorspelt dat Europese politici inderdaad alles op alles zullen zetten om die voordelen te benadrukken. ‘David Cameron moet een politieke deal krijgen. Dus komt er een deal. Daar steek ik mijn hand voor in het vuur.’ Of dat voldoende is, betwijfelt hij. ‘We moeten ook naar de sociale aspecten kijken. Veel Britten voelen zich geen Europeaan. Afscheid nemen van de EU kost ze geen enkele moeite.’ De vluchtelingencrisis vormt momenteel de grootste reden om voor een Brexit te stemmen, zegt Spiering. ‘Britten hebben de indruk dat de EU de crisis verergert, waardoor meer vluchtelingen naar Groot-Brittannië komen om gebruik te maken van de sociale voorzieningen.’ Om een Brexit te voorkomen, zou Brussel de vluchtelingencrisis kunnen oplossen – ‘maar dat gaat natuurlijk niet gebeuren’. Een andere strategie is het voeren van een angstcampagne, waarbij Brussel de Britten voorspelt dat een vertrek hen miljarden kost. Geen goed idee, denkt Spiering. In dat geval herleeft de spirit of Dunkirk: ‘Dan zeggen de Britten: in de oorlog hebben we onszelf prima kunnen redden. Ook nu kunnen wij die Duitsers verslaan.’ De specialist in Brits euroscepticisme ziet eigenlijk maar één oplossing: ‘Een We Love The Brits-campagne. Europeanen zouden een open brief kunnen schrijven: wij houden van jullie! Wij hebben het Britse tegenwicht tegen Duitsland en Frankrijk nodig. Blijf bij ons!’ Spiering denkt dat een dergelijke campagne van Europese burgers kan helpen. ‘Dat zag je ook bij het Schotse referendum voor onafhankelijkheid. Je vangt meer vliegen met stroop dan met azijn.’
Uit onderzoek van communicatiewetenschapper Katjana Gattermann blijkt dat Britse kwaliteitskranten weinig aandacht besteden aan Europese politici vergeleken met kranten in Nederland, Frankrijk en Duitsland. ‘Hun eigen Europarlementariërs komen zelden in het nieuws, behalve de meest eurosceptische: Nigel Farage.’ Volgens Gattermann zouden Britse journalisten het nieuws over Europa minder institutioneel en meer persoonlijk moeten maken. ‘Mijn hypothese is dat meer media-aandacht voor individuele Britse Europarlementariërs een positief effect zou hebben op de houding van de bevolking ten opzichte van Europa. Maar ik moet hier nog onderzoek naar doen.’
Maarten Hillebrandt, jurist op het gebied van Europees recht, meent dat we weinig of niets hoeven te doen om een Brexit te voorkomen. Hij heeft de polling data geanalyseerd. Britten die jonger dan vijftig, hoogopgeleid of welvarender zijn, zijn overwegend vóór een EU-lidmaatschap. Oudere, lager opgeleide of armere Britten zijn in kleine meerderheid tegen. Ook Londenaren en Schotten, samen goed voor een vijfde van de stemmen, zijn overwegend pro-EU. ‘Wanneer de bevolkingssamenstelling van de twee kampen wordt afgezet tegen de kans dat ze naar de stembus gaan, komt het pro-EU kamp op meerderheid.’
Merkwaardig genoeg dreigt juist Zuid-Engeland, dat het meest afhankelijk is van de Europese handel, voor een Brexit te stemmen. ‘Het ligt voor de hand dat ook zij straks tot inkeer komen.’ De rest van Europa moet zich niet te veel roeren, zegt Hillebrandt. Sterker nog: dat werkt averechts. ‘Het zal door de nationalisten worden uitgelegd als ongewenste beïnvloeding. Dat kan passieve pro-Brexit’ers mobiliseren alsnog tegen te gaan stemmen.’
Hoogleraar big data ecosystems Sander Klous vraagt zich af of we een Brexit überhaupt moeten willen voorkomen. ‘De laatste jaren blijkt dat de Europese economie een complex beest is, een systeem dat we nog maar nauwelijks begrijpen. Als andere systemen te complex worden, proberen we ze over het algemeen ook in losse stukjes te hakken om de beheersbaarheid te vergroten. Denk bijvoorbeeld aan softwareontwikkeling, waarin grote complexe applicatielandschappen bestaan uit allemaal kleine modules die relatief onafhankelijk van elkaar opereren.’ Klous memoreert ook fijntjes de maatschappelijke roep om banken die “te groot zijn om te falen” op te knippen.
In de tweede plaats, zegt Klous, is de wens wel of geen onderdeel van de Europese Unie uit te maken niet gebaseerd op enkel financiële belangen. ‘Met behulp van big data analyses kunnen we meer inzicht verkrijgen in gedrag. Het zou interessant zijn om eens vanuit een holistische benadering te kijken naar de wenselijkheid van een Brexit. Wellicht blijkt dat het weliswaar financieel onaantrekkelijk is, maar vanuit culturele, sociale of logistieke overwegingen en risicomanagement een briljant idee.’ Niet dat hij per se voor een Brexit is, zegt Klous, ‘maar ik zou de gevolgen van die beslissing wel eerst beter willen begrijpen’.
<div class="info-box">
De Oplossers 
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op <a href="http://www.deoplossers.nl" target="_blank">deoplossers.nl</a> voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.
</div>

Zo voorkomen we een Brexit

<div class="lead">We herinneren ons Oranje (vrouw vs. dikke dienstauto), Steenbergen (‘Daar moet een piemel in’), Enschede (afgehakte varkenskoppen), Woerden (vuurwerk), Heesch (eieren en vuurwerk) en Geldermalsen (stenen en vuurwerk). De komst van asielzoekerscentra stuit op geweld van burgers. Maar hoe moet het dan wel?</div>
In de eerste plaats moeten gemeenten hun bestuursstijl aanpassen, zegt hoogleraar beleidswetenschap Hans van den Heuvel. ‘In een mondige, geïnformeerde en assertieve samenleving willen burgers niet worden overvallen door een beslissing van de gemeente.’ Want dat gebeurt nu veel te vaak. De opening van een nieuw azc is dan letterlijk ‘een bestuurlijke overval die met behulp van de ME moet worden beslecht.’
Dat kan ook anders, zegt Van den Heuvel. ‘Houd eerst een enquête waarin de bewoners worden geïnformeerd over de voorgenomen plannen en vraag of ze een groep asielzoekers in hun midden willen opnemen, voor hoe lang en op welke plekken.’
Die aanpak zal hoogstwaarschijnlijk leiden tot kleinere asielzoekerscentra. Goed plan, vindt hoogleraar internationaal vluchtelingenrecht Marjoleine Zieck. Volgens haar lopen veel boze bewoners niet te hoop tegen de komst van asielzoekers, maar wel tegen de enorme aantallen.
Zieck wijst op een recente opiniepeiling in Geldermalsen (na de rellen) waarin 80% van de ondervraagden voorstander bleek te zijn van een asielzoekerscentrum. Daarvan wilde 65% dan wel een kleiner centrum dan de voorgestelde 1500 opvangplekken. ‘De menselijke maat is verdwenen,’ meent Zieck. ‘Illustratief was het dorp Oranje met 140 bewoners dat 1400 vluchtelingen zou moeten opvangen.’
Volgens de hoogleraar lijkt deze aanpak vooral ingegeven door efficieny. &#8216; Het is natuurlijk gemakkelijker en ongetwijfeld goedkoper om vluchtelingen in grote groepen op te vangen. Maar de onbedoelde kosten van deze efficiency worden niet verdisconteerd: het verlies van goodwill en een bijzonder ongastvrije indruk die wordt gewekt in binnen- en buitenland.’ Ook voor vluchtelingen zelf is de ‘massale opvang in afgelegen gebieden’ verre van een ideale kennismaking met een land waar velen nog lang zullen blijven. Zieck pleit voor kleinschalige opvang. Als goede voorbeelden noemt ze het azc in Scheerwolde (opvang voor 35 asielzoekers), Den Haag Loosduinen (40), Deventer Het Vlier (50).
Plaats die kleinschalige asielzoekerscentra dan ook meteen in het stadscentrum, zegt bestuurswetenschapper Duco Bannink, ‘op schoot bij het stadsbestuur. Zo straalt de bestuurlijke elite uit dat ook zij willen delen in het dragen van de mogelijke lasten.’ Nu verrijzen azc’s vaak in buitenwijken, waardoor bewoners het gevoel bekruipt dat zij worden opgezadeld met de problemen. ‘Er bestaat nu geen overkoepelend idee over hoe we moeten omgaan met de grote aantallen asielzoekers. In zo’n geval moet je als bestuurder visie ontwikkelen en de vlucht vooruit kiezen. Dan kan je uit de impasse geraken.’ Een azc in het stadscentrum is niet alleen een krachtig signaal, zegt Bannink. ‘Het is vaak ook het meest diverse deel van de gemeente, waar asielzoekers het gemakkelijkst kunnen opgaan in de samenleving.’
<q class="pull-right">Als ik in hun schoenen zou staan, zou ik ook zeggen: waarom moeten wij die vluchtelingen allemaal opvangen?</q>
De sleutel ligt bij rijk Nederland, denkt politiek econoom Paul Teule. Nu komen azc’s juist in de armste wijken en dorpen terecht. ‘De antivluchteling-stem wil dat we zo weinig mogelijk geld aan opvang uitgeven. Dan kom je zonder het te willen vanzelf op goedkope locaties uit, waar vooral arme mensen wonen. Als ik in hun schoenen zou staan, zou ik ook zeggen: waarom moeten wij die vluchtelingen allemaal opvangen?’ Teule pleit voor een herverdeling. ‘Rijke mensen moeten hun verantwoordelijkheid nemen. Het zou goed zijn als ook Wassenaar een azc zou krijgen.’ Teule denkt dat met name de VVD het tij kan keren. ‘Het echt rijke deel van Nederland stemt VVD. Er zou een VVD’er met lef moeten opstaan die zegt dat we de armste delen van Nederland moeten ontlasten door meer geld te steken in het bouwen van opvanglocaties in de welvarendste gemeenten van Nederland. Daardoor zal de bereidheid om asielzoekers op te vangen ook in andere delen van Nederland toenemen.’
Om meer gemeentebesturen over te halen een asielzoekerscentrum te huisvesten, moet het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers (COA) veel transparanter zijn over de voordelen van een centrum. Dat zegt arbeidseconoom Aslan Zorlu. ‘Elk asielzoekerscentrum brengt economische voordelen met zich mee. Allereerst gaat het gepaard met investeringen van de landelijke overheid. Daarnaast geven asielzoekers hun geld uit in de directe omgeving van de opvanglocatie, wat goed is voor lokale ondernemers.’ Bovendien, zegt Zorlu, blijkt uit onderzoek onder omwonenden van azc’s dat ze nauwelijks overlast hebben. ‘De eerste reacties zijn vaak heftig, maar later zien buurtbewoners ook de voordelen van het azc in.’ Volgens hem is het azc in Oude Pekela de enige negatieve uitzondering op deze regel. Daar komen de problemen steeds terug.
Het is jammer dat we zo weinig positieve verhalen kunnen vertellen over de integratie van asielzoekers. Zorlu: ‘Slechts de helft van alle vluchtelingen die al tien jaar een status heeft, heeft een baan. Dat komt door falend beleid. We hebben gezonde, weldenkende mensen jarenlang in een centrum laten zitten zonder dat ze iets mochten doen.’ Hij vreest dat de overheid daar nog altijd te weinig van heeft geleerd. ‘De bureaucratie reageert nog altijd blijkbaar veel te sloom.’ Zorlu pleit ervoor asielzoekers al cursussen te laten volgen terwijl ze nog in de procedure zitten. Dat geeft ze meer kans op een baan. En mochten ze uiteindelijk geen vluchtelingenstatus krijgen en terug moeten naar het land van herkomst, dan hebben ze iets geleerd. ‘Zulke cursussen hoeven niet per se veel geld te kosten. Gemeenten kunnen hiervoor lokale vrijwilligers inzetten, al die mensen die dolgraag iets voor vluchtelingen willen betekenen.’
<div class="info-box">
<h5 class="kader">De Oplossers</h5>
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op <a href="http://deoplossers.nl" target="_blank">deoplossers.nl</a> voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.
</div>

Natasja van den Berg

Hoe vinden we de juiste plaats voor een asielzoekerscentrum?

<div class="lead">Ruim 400.000 Nederlandse huishoudens wonen in een sociale huurwoning terwijl ze te veel verdienen om daar recht op te hebben. Vooral problematisch in de randstad, waar toch al een woningschaarste is. Wetenschappers onderzochten voor ons hoe we dit op kunnen lossen.</div>
Het kabinetsbeleid om mensen met een gezinsinkomen van meer dan 39.000 euro uit hun sociale huurwoning te krijgen, komt nog niet van de grond. Intussen groeien de wachtlijsten. Politici en belangengroeperingen komen met het ene na het andere voorstel om de verdeling van wonen rechtvaardiger te doen verlopen. Welke oplossingen dragen wetenschappers aan om scheefwonen tegen te gaan?
Volgens antropoloog Jan Abbink is het ‘sociaal, moreel en politiek onredelijk’ dat mensen met een riant inkomen nog in sociale huurwoningen wonen. ‘Er is nu wel een maximaal inkomen om een sociale huurwoning te kunnen krijgen, maar er is geen wettelijk vastgesteld maximuminkomen waarboven men niet in zo’n sociale huurwoning mag wonen.’ Hij stelt voor om een wettelijke pay to stay-regel in te voeren: ‘Mensen die ruim boven de wettelijke norm verdienen, zouden een marktconforme huur moeten betalen als ze in hun woning willen blijven.’ Vanuit sociologisch oogpunt vindt Abbink het logisch dat mensen hun woning niet zomaar verlaten. ‘Velen zijn op die plek gaan wonen toen ze jonger waren en nog een laag inkomen hadden. Ze zijn vaak sociaal-cultureel geworteld en verwant met hun buren.’ Eén oplossing volgens Abbink is dan om mensen hun woning te laten kopen: ‘Bied degenen die de hogere huur niet willen betalen en ook niet willen verhuizen aan om hun woning te kopen. Dat wil zeggen, als zij die hogere huur niet willen betalen. Met die opbrengst kan de woningbouwvereniging meer sociale huurwoningen bouwen op andere plaatsen.’
Juist dat laatste zou problemen kunnen opleveren, denkt architectuurhistorica Petra Brouwer. ‘De verkoop van woningen levert weliswaar geld op om op andere plekken sociale huurwoningen te realiseren, maar het leidt uiteindelijk tot segregatie.’ Oftewel: wijken voor de rijken in de binnensteden en wijken voor de armen aan de stadsranden.
Scheefwonen is volgens Brouwer een relatief nieuw fenomeen. De oorsprong ligt in de stadsvernieuwingsprojecten uit de jaren zeventig en tachtig, toen miljoenen aan subsidies beschikbaar kwamen voor de bouw van goede huurwoningen in oude wijken. Zo moest de stad weer aantrekkelijk worden voor middeninkomens. Dat is gelukt. Veel scheefwoners van vandaag hebben destijds een sociale woning gehuurd in slechte wijken zoals de Amsterdamse Jordaan of Pijp. Nu deze buurten verhipt zijn, willen velen in hun goedkope woning blijven zitten.
Het echte probleem van scheefwonen is volgens Brouwer dan ook vooral dat mensen met een laag inkomen geen woning kunnen krijgen op een gewilde locatie. Om dat probleem op te lossen, zou je inderdaad de huur kunnen verhogen als het inkomen van de huurder stijgt. ‘Als mensen steeds meer huur moeten betalen, zullen ze vaker zullen willen verhuizen. Maar dan moeten de woningcorporaties die woningen daarna niet verkopen. Om gemengde wijken te garanderen, zouden woningcorporaties hun hele woningvoorraad beschikbaar moeten houden voor het sociale huursegment.’ 
<q class="pull-right">‘Er zijn te weinig woningen op plekken waar mensen willen wonen.&#8217;</q>
Volgens archeoloog Vladimir Stissi vergeten veel mensen dat scheefwoners ook nuttig kunnen zijn. ‘Scheefhuurders zijn een non-probleem dat helemaal niet opgelost zou moeten worden: we hebben er eerder te weinig dan te veel.’ Volgens Stissi zijn scheefhuurders grotendeels ‘een administratieve schepping’, die is ontstaan door de inkomensgrenzen voor sociale huurwoningen te verlagen. Maar voor veel middeninkomensgezinnen geldt dat ze simpelweg niet kunnen verhuizen omdat betaalbare huur- of koopwoningen in hun gemeente ontbreken. Stissi ziet vooral voordelen van scheefhuurders. ‘Ze hebben, dankzij de lage huur, een relatief hoog besteedbaar inkomen dat ze voor een flink deel lokaal uitgeven. En ze zorgen voor een gemengde buurt. Kortom: leve de scheefhuurder!’ Om te voorkomen dat scheefwoners onterecht profiteren van een lage huur, zou de overheid verder kunnen experimenteren met vormen van inkomensafhankelijke huur. ‘Maar zolang mensen met een koopwoning via de hypotheekrenteaftrek nog veel meer subsidie krijgen op hun woonlasten, vind ik het niet veel prioriteit hebben om onschadelijke en onschuldige scheefwoners extra te laten betalen.’
Volgens hoogleraar economie Barbara Baarsma ontstaat scheefhuur vooral door een schrijnend gebrek aan woningen voor de hogere en middeninkomens, met name in Amsterdam. De hoofdstad kent nauwelijks betaalbare koopwoningen en heeft een ‘bizar laag’ aantal huurwoningen in de vrije sector (minder dan 10 procent). Volgens Baarsma creëert de slecht functionerende woningmarkt zelfs werkloosheid. ‘Mensen kunnen niet wonen op de plaats waar ze het meest productief kunnen werken.’ Ook files zijn het gevolg. ‘Mensen met een hoog of middeninkomen kunnen geen woning vinden in Amsterdam. Zij werken daar wel, en dus staan ze elke ochtend en elke avond in de file. Tegelijkertijd werken veel laagopgeleide Amsterdammers buiten de stad, maar wonen zij in een sociale huurwoning in Amsterdam. De eenzijdig samengestelde woningvoorraad is een molensteen om de nek van de dynamische Amsterdamse economie. De overheid zou ervoor moeten zorgen dat er meer grote huurwoningen van hoge kwaliteit in de stad worden gebouwd. ‘Bovendien moet de hypotheekrenteaftrek versneld worden afgeschaft, zodat huren aantrekkelijker wordt.’
Sociaal geograaf Wouter van Gent ziet eveneens een schaarsteprobleem in de Randstad: ‘Er zijn te weinig woningen op plekken waar mensen willen wonen. De overheid heeft lang gedacht dat de markt de krapte op de woningmarkt wel zou oplossen, maar dat blijkt niet het geval. Het is voor marktpartijen blijkbaar niet aantrekkelijk om in betaalbare nieuwbouw te investeren.’ Dat betekent dat de overheid het heft in handen moet nemen. Wat Van Gent betreft moet de overheid investeren in stadswoningen in hoge dichtheid, oftewel flats. ‘Je zal de hoogte in moeten. Alleen zo garandeer je een sociale en diverse stad.’
<div class="info-box">
In De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan ruim 500 wetenschappers van VU en UvA. Wilt u zelf een complex probleem aandragen? Mail naar <a href="mailto:science@tertium.nl" target="_blank">science@tertium.nl</a>
</div>

Zo krijgen we minder scheefhuurders

<div class="lead">Terreurgroepering IS heeft een gelikt media-apparaat met een eigen glossy, talloze websites, Twitter-accounts en filmpjes. Hoe stoppen we deze propagandamachine?</div>
Vorige week berichtte de New York Times over de Nederlandse IS-strijder Israfil Yilmaz, die via Tumblr vragen beantwoordde over het leven in het kalifaat. De Nederlandse oud-militair kon kennelijk gewoon zijn gang gaan bij het online rekruteren van nieuwe jihadisten.
Het risico van online beïnvloeding moeten we niet onderschatten, zegt hoogleraar evolutionaire psychologie Mark van Vugt. Hij verplaatst zich in een jonge moslim die overweegt zich bij IS aan te sluiten. ‘Het is een risicoafweging. Welke kans op arrestatie of overlijden accepteer je om daadwerkelijk naar Syrië te vertrekken?’ Hierbij speelt een opmerkelijk psychologisch fenomeen dat groepspolarisatie heet: mensen willen grotere risico’s nemen nadat ze hun dilemma hebben besproken met eensgezinden. ‘Als de meerderheid van de mensen met wie je communiceert bereid is een risico te nemen, dan wil je hen overtreffen. Zo word je na elk gesprek een beetje extremer.’ Het is daarom van essentieel belang dat potentiele jihadisten ook tegengeluiden horen. ‘Geef een podium aan jonge moslims die goede redenen hebben om zich niet aan te sluiten bij IS. Of nog beter: waarom horen we niet vaker van voormalige Syriëgangers die teleurgesteld zijn geraakt?’
Hoogleraar Big Data Sander Klous vindt dat we voorzichtig moeten zijn met het verbieden van propaganda. ‘Wie bepaalt wat propaganda is, en waar ligt de grens?’ Volgens Klous leven we in het Westen in een zogenaamde filter bubble: we denken dat we vrijelijk en gevarieerde informatie krijgen, maar in feite worden we net zo goed gemanipuleerd. Dat gebeurt door allerlei filters waarover we geen controle hebben: ons Google-profiel, Facebook-algoritmes en websites zoals Nu.nl. Klous: ‘Als we IS-propaganda uitschakelen, versterken we daarmee onze eigen propagandamachine. Dat is niet wenselijk. We hebben kritiek op de Chinese internetcensuur, maar in feite doen we dan hetzelfde.’
Ook volgens criminoloog Fiore Geelhoed kan het blokkeren van IS-propaganda contraproductief zijn. ‘Dat is een vorm van olie op het vuur gooien. Het is precies wat IS wil. Het voedt hun discours en werkt polarisatie van de samenleving in de hand.’ Volgens haar moeten we juist het tegenovergestelde doen. ‘We zouden moeten erkennen dat wij soms met twee maten meten, hypocriet overkomen en moslims discrimineren, en bespreekbaar maken waarom we dat doen.’ De afgelopen tijd vroegen verschillende Nederlandse kranten en tv-programma’s zich hardop af waarom ze meer aandacht besteedden aan de aanslagen in Parijs dan aan die in Libanon, eerder die week. ‘Zo’n hand in eigen boezem is talloze malen sterker dan de oorlogsretoriek van Hollande en de bommen die Frankrijk nu op Syrië gooit.’
‘De effectiviteit van gewelddadige propaganda is veel kleiner dan mensen denken,’ zegt politicologe Saskia Baas. Uit haar onderzoek blijkt dat propaganda voornamelijk effect heeft door de positieve elementen. IS wint vooral zieltjes met filmpjes waarin Raqqa wordt afgebeeld als een gezellige stad waar je prima kan wonen. ‘Die hoopvolle boodschap van het kalifaat als het beloofde land voor moslims, is veel aantrekkelijker dan een onthoofding.’ Volgens haar weten we nog te weinig over de precieze effecten van propaganda en de vraag waarom de ene jongere daar wel en de ander niet gevoelig voor is. Baas: ‘We moeten meer onderzoek doen, te beginnen met een experiment waarin we jongeren naar IS-propaganda laten kijken en ze vragen wat ze zien en wat ze voelen.’
Hoogleraar Computational Science Peter Sloot pleit voor Manhattan Project 2.0, vernoemd naar het beroemde onderzoeksproject waarin topwetenschappers in de jaren veertig de atoombom ontwikkelden. Volgens Sloot voert IS op een radicaal nieuwe manier oorlog door via het internet te radicaliseren en te rekruteren. ‘Ze creëren zo een eindeloze stroom aan potentiële aanhangers.’ Westerse landen reageren volgens hem ‘verrassend traag en half serieus’ met een ‘primitieve strategie van platgooien en afslachten’. Hij pleit voor een aanpak waarin de wetenschap het voortouw neemt. Manhattan 2.0 moet grote denkers, innovators uit de ICT en complexe systemen samenbrengen met sociologen en psychologen die een ‘intelligentiefusiebom’ ontwikkelen tegen gedragsbeïnvloeding via het internet. Volgens Sloot heeft die digitale oorlogsvoering meer zin dan de miljarden die nu in wapens gaan zitten. Zelf wil hij graag bijdragen door in kaart te brengen hoe negatieve ideeën zich als een virus over het internet kunnen verspreiden.
Hoogleraar Herbert Bos en onderzoeker Victor van der Veen houden zich bezig met systeem- en netwerkbeveiliging. Momenteel worden sociale media-accounts van IS aangevallen door hackerscollectief Anonymous, dat ook IS-websites vervangt door Prozac-advertenties. ‘Niet erg indrukwekkend,’ vindt Bos. Bovendien is er veel collateral damage: onlangs waarschuwde GhostSec, de Anonymous-groep die de cyberaanvallen coördineert, dat enthousiaste hackers moeten oppassen niet elk Arabisch bericht als propaganda te bestempelen. En voor elk verwijderd Twitteraccount komen er zo twee nieuwe in de lucht. ‘Indammen van informatie is ingewikkeld, vraag dat maar aan de muziekindustrie.’ Bos en Van der Veen denken dat het meer oplevert om de websites intact te laten en te gebruiken om IS-aanhangers in de gaten te houden. ‘Alles wat je aan internet hangt kan gehackt worden. Dus ook laptops en telefoons van IS-aanhangers.’ Van der Veen: ‘Je kunt via een backdoor een stukje malware op de server plaatsen dat alle bezoekers traceert en zelfs probeert hun mobiele apparaten over te nemen. Ook het PDF-bestand van het IS-magazine Dabiq kan mogelijk zo worden geïnfecteerd. Zo kan je controle krijgen over telefoons en computers van IS en mogelijk veel meer schade aanrichten.’ De wetenschappers waarschuwen dat het wel gaat om draconische maatregelen met het gevaar dat onschuldige bezoekers getroffen worden. Wellicht werken geheime diensten nu al op deze manier. Volgens Bos en Van der Veen zou dat betekenen dat de acties van Anonymous contraproductief zijn. ‘Zorgvuldig overgenomen servers worden dan offline gehaald door een brute actie van Anonymous.’

Zo stoppen we de propaganda van IS

<div class="lead">Staatssecretaris Jetta Klijnsma wil dat duizenden mensen met een arbeidsbeperking een baan krijgen. Hoe zorgen we dat dit lukt?</div>
Staatssecretaris Jetta Klijnsma wil in 2026 maar liefst 125.000 mensen met een arbeidsbeperking aan een baan hebben geholpen. Deze zogenoemde ‘garantiebanen’ zijn bestemd voor mensen die wel kunnen werken maar vanwege een beperking niet in staat zijn het wettelijk minimumloon te verdienen. Het bedrijfsleven moet 100.000 banen realiseren, de overheid de rest. Werkgevers krijgen hiervoor een loonkostensubsidie. Afgelopen maand uitte koepelorganisatie Ieder(in) voor mensen met een beperking of chronische zieke, snoeiharde kritiek op het plan. Het zou uitgaan van wishful thinking. Hoe zorgen we ervoor dat de garantiebanen een gegarandeerd succes worden?
Bestuurswetenschapper Duco Bannink pleit voor een soepeler relatie tussen uitkering en werk. ‘Het probleem is dat de vaste banen die staatssecretaris Klijnsma zoekt, niet meer bestaan. Bedrijven denken tegenwoordig niet meer in banen maar in taken die moeten worden uitgevoerd. Daarvoor zoeken ze flexibele mensen die ze maar voor een korte periode aanstellen en die ze in deeltijd een bepaalde taak laten uitvoeren.’ Om daarop in te spelen, moeten overheidsinstanties in de leer bij uitzendbureaus, vindt Bannink: ‘Uitzendbureaus werken flexibel en betalen per week uit. Dat is noodzakelijk voor mensen op het minimumloon die niet lang op hun geld kunnen wachten. Maak het mogelijk dat mensen op maandag betaald werken en dan dinsdag weer een uitkering ontvangen.’ 
<q class="pull-right">Stel duizenden ICT&#8217;ers aan.</q>
Bart Bossink, hoogleraar science, business and innovation aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, pleit voor de instelling van een loket dat MKB-bedrijven koppelt aan mensen met een arbeidsbeperking. Bossink: ‘Uiteindelijk gaat het erom dat bedrijven zich bewust zijn van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Van multinationals zoals Philips en DSM kun je verwachten dat zij dit uit zichzelf doen en beleid maken om die garantiebanen te vullen. Maar MKB-bedrijven vormen verreweg de meerderheid. Zij hebben hierbij hulp nodig.’ Bij dit MKB-participatieloket kunnen ondernemers met vragen terecht. Ook pleit Bossink voor demonstratieprojecten waarin overheden en bedrijven samenwerken. De beste voorbeelden die hieruit voortkomen, moeten leiden tot een betere praktijk en beter beleid. De overheid moet MKB’ers vervolgens ondersteunen om deze ‘best practices’ te implementeren.
Iedereen zou het moeten kunnen zien als een bedrijf rekening houdt met mensen met een arbeidsbeperking, vindt hoogleraar arbeids- en socialezekerheidsrecht Evert Verhulp. Zijn voorstel: ‘Beloon de goede voorbeelden. Hang bij hen bij wijze van spreken een bordje op de deur.’
Volgens Verhulp moeten we anders naar arbeid gaan kijken. ‘Bedrijven richten zich vooral op omzet en winst. Aandeelhouders zouden niet alleen naar de winstgevendheid van een bedrijf moeten kijken, maar ook naar wat het doet voor de samenleving.’ De verantwoordelijkheid daarvoor ligt uiteindelijk bij onszelf. Verhulp bezocht met zijn dochter een museum in de VS waar de kaartjes werden gescheurd door een vrouw met reumatische handen. ‘Mijn dochter vond dat zielig, maar die vrouw was waarschijnlijk juist blij dat ze nog kon werken.’ Dat moeten we als samenleving beter beseffen.
Wat voor werk moeten de ‘garantiebaners’ eigenlijk gaan doen? Neurowetenschapper Sicco de Knecht pleit ervoor een deel van hen om te scholen tot ICT’er. ‘Veel mensen associëren automatisering en robotisering met verlies van laagbetaalde banen. Maar automatisering biedt ook kansen. In een bedrijf hoor je vaak geklaag over niet-werkend intranet, websites of de airconditioning. Het testen en bijhouden van dit soort systemen hoeft geen hogere wiskunde te zijn. Het kost alleen veel tijd en mankracht.’ De Knecht: ‘Organisaties zouden een stuk beter functioneren als er letterlijk duizenden nieuwe ICT’ers werden aangesteld.’ 
<q class="pull-right">Maak een soort linkedin voor arbeidsbeperkten.</q>
Hoogleraar computational science aan de Universiteit van Amsterdam Peter Sloot benadrukt de meerwaarde van het samenwerken met mensen met een beperking. ‘Mijn onderzoeksgroep heeft hiermee veel ervaring en ik heb het altijd als positief ervaren. Zo lang de wederzijdse verwachtingen maar duidelijk zijn.’ Sloot pleit juist voor wishful thinking: ‘Als we alleen maar praten over de hobbels in de weg, vertrekken we niet eens.’
De kwaliteiten van de garantiebaners moeten beter in kaart worden gebracht, meent bedrijfskundige en psychologe Inge Wolsink (UvA). Zij pleit voor onderzoek naar de verschillende subgroepen die er binnen de grote groep bestaan. ‘Nu worden te veel mensen over één kam geschoren.’ Werkgevers zouden daarna kunnen aangeven bij welke subgroep hun vacature past. Wetenschappers zouden dit onderzoek in samenwerking met praktijkdeskundigen moeten uitvoeren. ‘Een deel van het geld dat Klijnsma wil besteden aan loonkostensubsidies, zou ze beter in onderzoek kunnen stoppen. De ambitie zal namelijk nooit worden gehaald als je de mensen niet meteen op de juiste plek zet.’
Informaticus Anne Schuth pleit voor een nieuw type sociaal platform. ‘Je zou moeten onderzoeken hoe HR-personeel in het bedrijfsleven normaliter kandidaten voor vacatures zoekt. Daarop kan je inspelen door een LinkedIn-platform voor arbeidsbeperkten te maken. Zo kunnen bedrijven makkelijk mensen vinden bij het werk dat ze beschikbaar hebben.’ Volgens Schuth is het eigenlijk heel eenvoudig. ‘Als je onvindbaar bent, krijg je ook geen baan aangeboden.’

Zo worden garantiebanen een succes

<div class="lead">
Steeds meer kinderen stoppen zich vol met slecht eten. Wat moeten we doen om de Nederlandse jeugd gezonde eetgewoontes bij te brengen? Wetenschappers dragen oplossingen aan.
</div>
In Amsterdam heeft het probleem inmiddels maatje XXXL bereikt: maar liefst een op de vijf kinderen en jongeren in de hoofdstad lijdt aan overgewicht. Als eerste Nederlandse gemeente heeft de stad zich aangesloten bij de Alliantie Stop Kindermarketing, die pleit voor een strenge aanpak van voedingsbedrijven die misbruik maken van kwetsbare kinderen om snoeprepen, frisdranken en chips te slijten. Hoe krijgen we kinderen van hun slechte eetgewoontes af?
Volgens evolutiebioloog Nico van Straaten zit de neiging tot het eten van zoetigheid ‘zwaar in onze hersenen verankerd’ om ervoor te zorgen dat we voldoende calorieën binnenkrijgen. ‘Dat was voor de oermens enorm belangrijk.’ Elke oplossing begint volgens hem met de constatering dat de neiging tot zoet eten niet makkelijk verdwijnt. ‘Je kan ook niet zeggen: je mag geen zin in seks meer hebben.’ Volgens Van Straaten kunnen we kinderen wel leren om hun natuurlijke neiging te beheersen. ‘Vaak krijgen kinderen een snoepje als ze zich rot voelen. Daarmee wakker je hun verlangen naar snoep aan. Je zou eigenlijk moeten zeggen: je huilt, maar je krijgt toch geen snoepje. Dat is voor veel ouders lastig.’
Ook voedingswetenschapper Coosje Dijkstra noemt de voorkeur voor zoet een aangeboren overlevingsmechanisme. ‘Vooral tijdens de kindertijd heeft het groeiende lichaam behoefte aan koolhydraten. Niet voor niets heeft borstvoeding een zoete smaak. Je kan van kinderen dan ook niet verwachten dat ze na het eten van een stroopwafel uit zichzelf zeggen: dank, ik heb genoeg gehad.’ Dijkstra pleit voor een aanpak waarbij kinderen eenvoudig toegang krijgen tot gezonde alternatieven. ‘Thuis en op school zouden eigenlijk schalen met snoeptomaten en komkommers moeten staan, waaruit kinderen altijd kunnen eten.’ Ze wijst op een experiment in Amsterdam waarbij schoolkinderen een hippe plastic drinkbeker krijgen, waarmee ze tijdens de les naar de kraan mogen lopen om water te pakken. ‘Dat stimuleert voldoende drinken.’ De bekers vormen een belangrijk onderdeel van het succes. ‘Een kraan alleen is veel minder uitnodigend.’
Volgens neurobioloog Susanne la Fleur zijn slechte eetgewoontes niet alleen aangeboren, maar ook vaak aangeleerd. De voedselindustrie maakt gretig gebruik van specifieke cues waarmee de trek in snoep wordt aangewakkerd. ‘Niet voor niets staan er bekende tekenfilmfiguren op snoep. Kinderen worden daar wild enthousiast van.’ Zet Kung Fu Panda op een Happy Meal en kinderen krijgen meteen zin in een hamburger. La Fleur: ‘Het brein reageert nu eenmaal snel op plaatjes, en legt een link met hoe lekker iets is. Diezelfde tactiek zouden we kunnen inzetten voor het promoten van gezonde alternatieven.’
Onderzoek van de Nijmeegse hoogleraar Moniek Buijzen toonde aan dat er wel een relatie moet bestaan tussen het icoon en de desbetreffende groentes of vruchten. ‘Een plaatje van Bugs Bunny op een zakje wortels werkt dus beter dan SpongeBob,’ zegt La Fleur. ‘Maar we moeten nog veel onderzoek doen in die richting.’
<q class="pull-left">Een plaatje van Bugs Bunny op een zakje wortels werkt beter dan SpongeBob.</q> 
‘Het zien van lekker voedsel leidt tot craving – het krijgen van extreme trek,’ zegt gedragsonderzoeker Sanne de Wit. ‘In die zin zijn mensen niet anders dan de kwijlende honden van Pavlov.’ Dat effect is heel sterk, blijkt uit onderzoek met hersenscans. ‘Mensen die een foto zien van lekker eten, activeren hetzelfde hersengebied als een verslaafde die een foto ziet van zijn favoriete drugs.’ De Wit kent een experiment van onderzoekers uit Amsterdam en Nijmegen die kinderen computerspelletjes lieten spelen. In een deel daarvan zaten advertenties voor snacks verstopt. Na het spelen mochten ze zo veel eten als ze wilden. Kinderen die de snackadvertenties hadden gezien, aten meer snacks. Zelf deed De Wit een experiment dat nog een stapje verder ging. Ze liet kinderen een computerspel spelen waarbij ze leerden dat een paars monster bij smarties hoorde en een rood monster bij komkommer. Vervolgens kregen ze in het spel de kans om deze snacks te verdienen door knoppen in te drukken. Resultaat: kinderen die in het spel paarse monsters te zien kregen, drukten veel vaker voor smarties dan wanneer ze het rode monster zagen. ‘Dit effect noemen we response priming. Dat is precies waar de snoepindustrie op uit is.’ Volgens De Wit kan response priming ook worden gebruikt om gezond eten te stimuleren. ‘Uit ons onderzoek bleek dat het kan, al is dat wel lastiger.’ Wat de overheid vooral niet moet doen, is een campagne starten tegen ongezond eten. ‘Dat kan averechtse effecten hebben, omdat het de aandacht juist op ongezonde snacks richt in plaats van op de gezonde alternatieven. Dat triggert het ongewenste gedrag.’ Anders gezegd: een foto van een diepvriespizza leidt automatisch tot trek in een diepvriespizza, wat de begeleidende boodschap ook zegt.
Scheikundige Jan van Maarseveen benadert het probleem op een andere manier. ‘Het schrikbarend grote aantal dikke kinderen in Amsterdam komt in eerste instantie door te weinig beweging in combinatie met het eten van te veel suiker.’ Als scheikundige houdt hij zich niet met bewegingsadviezen bezig, maar wel met sucrose, de chemische naam voor tafelsuiker. ‘Van sucrose word je dik, maar gelukkig bestaan er allerlei alternatieven, waarvan aspartaam de bekendste is.’ Volgens Van Maarseveen staat de kunstmatige zoethouder ten onrechte bekend als ongezond goedje. ‘Als chemicus word ik daar niet goed van! Aspartaam is een combinatie van asparaginezuur en fenylanalyne, twee aminozuren die normaal ook in onze voeding voorkomen. Het is eigenlijk heel natuurlijk. Mensen eten al dertig jaar op enorme schaal kauwgom. Als aspartaam echt zo slecht was, dan zouden we dat inmiddels wel hebben gemerkt.’ Dikke kinderen kunnen beter snoep met aspartaam eten dan suikergoed, zegt Van Maarseveen. Daarnaast zou de overheid slecht gedrag moeten ontmoedigen: ‘Waarom zijn we minder gaan roken? Dat is niet alleen voorlichting, maar het komt ook door de steeds hogere tabaksaccijnzen. Slecht eten is nu veel te goedkoop.’ Hij ziet wel wat in een suiker- of vettaks: ‘Een financiële prikkel kan geen kwaad. Gooi er maar belasting op.’
<div class="info-box">
De Oplossers live over Zwarte Piet 
Hoe wordt Sinterklaas een feest van alle Nederlanders? Dinsdagavond 24 november vanaf 20 uur gaan wetenschappers van de VU dit probleen te lijf in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Gratis toegang na aanmelding op <a href="http://www.dezwijger.nl" target="_blank">www.dezwijger.nl</a>. Voor meer bijdragen over de vraag van deze week: <a href="http://www.deoplossers.nl" target="_blank">www.deoplossers.nl</a>.
</div>

Zo zorgen we dat onze kinderen gezond gaan eten

<div class="summary">
<div class="lead">
Europa zit met de handen in het haar over de grote aantallen vluchtelingen die dagelijks arriveren. Wat moeten we doen?
</div>
</div>
Het Europese vluchtelingendrama wordt met de dag groter – met doden op de Middellandse Zee, in de Kanaaltunnel en in vrachtwagens op Europese snelwegen. Ook wetenschappers voelen een grote betrokkenheid om mee te denken over een oplossing. Nog nooit ontving deze rubriek zo veel bijdragen.
Archeoloog Gert Jan van Wijngaarden onderzoekt migratiestromen in de oudheid. ‘Het is een illusie om te denken dat je migratiestromen kan stoppen. Als ze eenmaal op gang komen, houden ze niet zomaar op. Kijk maar naar de volksverhuizingen vlak na het Romeinse rijk, of de trek van Europeanen naar Amerika. Wij moeten accepteren dat mensen hierheen blijven komen.’ Hij pleit voor een andere ontvangst van asielzoekers. ‘Nu wordt alleen gevraagd naar de reden van komst. We zouden ook moeten vragen: Wat kan je? En wat wil je? Veel vluchtelingen hebben specifieke kennis. Misschien zijn ze arts of hebben ze nuttige informatie over IS of mensensmokkelaars. We moeten ophouden migranten te zien als zielig. Het zijn mensen met potentie.’
<q class="pull-right">Zie migranten als mensen met potentie.</q>
De beelden van grote groepen vluchtelingen die de grens tussen Servië en Hongarije proberen te passeren, doen historica Susan Legêne denken aan het jaar 1989. ‘Toen trokken Oost-Duitsers ook massaal naar Hongarije om via dat land in West-Europa te komen. Dat zette een enorme druk op het IJzeren Gordijn. Mensen duwden het bijna letterlijk omver. Zo werd diplomatiek momentum gecreëerd voor de Duitse eenwording.’ Op dezelfde manier zou de huidige vluchtelingenstroom moeten leiden tot de val van het strikte Europese buitengrenzenbeleid. ‘We moeten erkennen dat Europa een migratiecontinent is.’
Hoogleraar migratierecht Thomas Spijkerboer is het daarmee eens. Volgens hem moeten we niet langer onze tijd verdoen met discussies over de wenselijkheid van migranten. ‘Ze zijn er gewoon en we moeten er iets mee. Hou op met die zogenaamde verbazing over het feit dat we te weinig opvangruimte hebben. Handen uit de mouwen.’ Snelheid is geboden, zegt hij. ‘Uit ervaring blijkt dat als vluchtelingen snel door de procedure gaan, ze fris en fruitig blijven en beter functioneren in de maatschappij. Dan kunnen ze later eventueel terugkeren naar hun vaderland.’
<q class="pull-left">Tijdelijke werkvisa, ook voor laagopgeleiden.</q> Marjoleine Zieck, hoogleraar internationaal vluchtelingenrecht, en onderzoeker Tom de Boer pleiten ervoor nuchter naar de feiten te blijven kijken. Uit onderzoek blijkt dat gereguleerde migratie beter werkt dan een hopeloze poging de grenzen hermetisch gesloten te houden. ‘We hebben een flexibeler Europees visumsysteem nodig dat het ook voor laag opgeleiden mogelijk maakt een tijdelijk werkvisum te krijgen. Zo kunnen ze periodes in Europa werken en daarna op legale wijze terugkeren naar het land van herkomst.’ Volgens Zieck en De Boer had Spanje vroeger zelfs een systeem zonder visa (voor Noord-Afrikanen). ‘En dat functioneerde prima, totdat het als gevolg van de Europese integratie moest worden opgeheven.’ Nu keren migranten niet meer terug naar hun land van herkomst omdat ze terecht bang zijn hun kans te verspelen ooit nog Europa in te komen. Ook binnen Europa werkt het systeem. ‘Arbeidsmigranten uit Oost-Europese landen keren doorgaans ook terug naar huis als ze voldoende hebben verdiend.’
Politicoloog Jeroen Doomernik vindt migratie eerder een zegen dan een vloek. ‘Migranten pikken helemaal niet onze banen in. Ze vervullen eerder vacatures die Europeanen niet meer willen of kunnen doen. Ze zijn jong en ze willen wat. We zijn demografisch gezien het bejaardenhuis van de wereld. Een beetje meer dynamiek is helemaal niet zo gek. De toestroom van migranten voorkomt dat we inslapen.’ Volgens hem is primair inzetten op grenscontroles ‘dom en contraproductief’. ‘Als je iemand in Griekenland staande houdt, dan moet hij daar asiel aanvragen, terwijl hij misschien wel naar Denemarken wil.’
<q class="pull-right">Zorg voor snelle procedures</q> Volgens internationaal jurist Maarten den Heijer, tevens bestuurslid van de Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF, zou het inderdaad beter zijn om toegelaten migranten net als alle Europeanen het recht te geven zich overal in Europa te vestigen. Als lid van de onafhankelijke commissie Meijers (permanente commissie van deskundigen in internationaal vreemdelingen-, vluchtelingen- en strafrecht) heeft hij dit ‘vrije verkeer van vluchtelingen’ afgelopen zomer als idee ingebracht bij de Europese instituties. ‘Wij stellen voor vluchtelingen twee jaar na aankomst het recht te geven om overal in Europa te werken. Eerder is misschien beter, maar wij schatten in dat dat op te veel politiek verzet zal stuiten.’ Het voorstel is volgens hem beter voor de vluchtelingen zelf, voor landen die de instroom niet aankunnen en voor de Europese economie. ‘Neem Griekenland. Dat heeft door de economische situatie geen geld voor opvang en er zijn nauwelijks banen. Als vluchtelingen in een ander land mogen werken, zijn ze niet meer afhankelijk van overheidssteun. Ze zullen sneller integreren en dragen meer bij aan de Europese economie.’
Hoogleraar evolutionaire psychologie Mark van Vugt wil individuele landen verantwoordelijk maken voor het probleem: ‘Nu hebben alle landen tegengestelde belangen. Je zou bijvoorbeeld elke EU-lidstaat verantwoordelijk kunnen maken voor een specifiek vluchtelingenland: Duitsland voor Syrië, Frankrijk voor Eritrea en Nederland voor Mali. Als er een Syrische vluchteling aan de grens van de EU arriveert dan gaat hij automatisch naar Duitsland.’ Op die manier is elk land gebaat bij het oplossen van problemen in één herkomstland. ‘Bovendien is het gemakkelijker om één groep te laten assimileren dan verschillende culturele groeperingen. Het zal leiden tot een bilaterale relatie tussen opvang- en oorsprongland.’
<div class="info-box">
De oplossers live over de vluchtelingencrisis 
Wilt u de Oplossers (www.deoplossers.nl) van onderzoeksbureau Tertium live aan het werk zien? Kom op donderdagavond 24 september naar Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. De wetenschappers van de VU en UvA gaan in gesprek met een maatschappelijk panel met daarin onder meer kunstenares Tinkebell. Entree gratis. Aanmelden bij <a href="http://www.dezwijger.nl" target="_blank">Pakhuis de Zwijger</a>.
</div>