Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Jeroen Vullings

Marijn van der Jagt

Kim Bos

Pieter Groet

Erik de Vries

Ed van Eeden

Arno Ruitenbeek

D&T update

Padu Boerstra

Sander Pleij

Minder plot, meer ziel

Roman
In het werk van Esther Gerritsen hebben de hoofdpersonages steevast een moeizame verstandhouding met hun naasten. Dat ligt &#8211; uiteraard, zou je zeggen &#8211; aan die hoofdpersonages zelf: allen koesteren een bestaan in de luwte, eenzelvig, anoniem, zo teruggetrokken mogelijk. In De kleine miezerige god, Gerritsens succesvolle roman uit 2008, is de eigenzinnige protagoniste Dominique, samen met haar kleine god, op zoek naar verlichting, in de letterlijke zin des woords. Geluk, lichtheid, staat voor haar gelijk aan vrijheid: &#8216;We zijn allemaal vreemden: mama, oom Felix, de buurvrouw; vreemden, voorbijgangers. Heerlijk lichte voorbijgangers […] Hoeveel lichter kan het nog? Jij gaat wel erg ver, jij kleine lichte god. Moet het werkelijk gewichtloos worden?&#8217; verzucht ze na een mislukt bezoek aan haar oom, met een verse kras op haar ziel.
Ja, gewichtloos moest het worden. Bonnie Mol, de jonge hoofdfiguur uit Superduif, beschikt over een gave waar Dominique waarschijnlijk een moord voor over zou hebben gehad: ze kan veranderen in een duif.
Bonnie is een neurotisch, misantropisch meisje dat elke ochtend eerst vijf minuten lang moet huilen voordat ze uit bed kan komen. Het leed van de wereld drukt zwaar op het vroegwijze kind. Een achteloze sprong over een tuinhekje, op &#8216;de dag waarop ik voor het eerst lichtjes opsteeg&#8217;, verandert haar leven. Ze springt niet, ze zweeft. Bij elke volgende poging zweeft ze verder.
Dan, op een avond, vlak voor het naar bed gaan, is de eerste transformatie tot duif een feit: &#8216;Ik bleef met mijn schouderbladen draaien tot ze braken […] Ik opende mijn ogen en zag twee afzichtelijke vogelpoten onder me.&#8217; Bij haar tweede transformatie vliegt ze daadwerkelijk uit en redt het leven van een klasgenootje: de geboorte van Superduif. Superduif raakt aan vertrouwde thematiek, maar gaat in veel opzichten verder dan Gerritsens vorige romans. De focus ligt geheel bij Bonnie, wat het isolement waarin de hoofdfiguur zich doorgaans bevindt beter dan ooit zichtbaar maakt. De thematiek wordt in haast surrealistische scènes verpakt, maar de toon die Gerritsen heeft gevonden om de gedachten en belevenissen van Bonnie te boekstaven, is bijzonder helder en goed getroffen. Dat zorgt ervoor dat je direct gelooft dat in het universum van Bonnie uiteindelijk alles op zijn plaats valt.
Esther Gerritsen
Superduif
De Geus
192 p., € 18,90

Mee met een vliegend meisje

Roman
&#8216;Herman Blok kijkt niet, maar staart.&#8217; Het is de openingszin van De maand erna. Niets bijzonders, denkt de lezer, maar wie alle zinnen die erop volgen heeft verslonden, zal tot de conclusie komen dat Joost Niemöller zijn roman niet treffender had kunnen beginnen. Het leven van Herman Blok is leeg en staat stil na de zelfmoord van zijn zoon Hanspeter. Het enige wat Blok op de been houdt, is de vraag waarom HP, zoals zijn zoon consequent wordt genoemd, zich van het leven heeft beroofd. Over diens motief tast hij volledig in het duister. HP luisterde weliswaar naar Nirvana en las de werken van Camus &#8211; de link met suïcide moge duidelijk zijn &#8211; maar dat doen zoveel pubers, zonder de vermaledijde daad bij het woord te voegen.
In de dertig dagen die het boek bestrijkt, trekt er een bonte stoet karakters voorbij. We maken behalve met Herman nadrukkelijk kennis met Lotte, zijn vrouw; de oude vader van Herman; zijn broers Albert, Jozef en Rudolf en hun vrouwen en minnaressen; Ron, de beste vriend van HP; Samanta, zijn vriendinnetje. De meeste familieleden hebben frequent contact, de onderlinge banden lijken hecht, maar alle personages blinken uit in het maken van al dan niet bewuste contactuele schijnbewegingen. Zo heeft uitgerekend Rudolf, de broer tegen wie alle anderen opkijken, nog niets van zich laten horen na HP&#8217;s zelfmoord. Herman moet na een gesprek met Ron erkennen dat die vreemde knaap zijn zoon heel wat beter kende dan hij zelf. Zelfs over de rol van zijn vader in de oorlog hoort Herman na al die jaren nog nieuwe feiten. Niemand weet wezenlijk tot de ander door te dringen, wat De maand erna voor alles een Hermansiaans-indringend boek maakt over fundamentele eenzaamheid.
Niemöller heeft ook in dit boek weer gekozen voor het schrijven in de tegenwoordige tijd. Deze vorm, die het onherroepelijk verstrijken van de dagen extra benadrukt, sluit mooi aan bij het leven van Herman, dat zich buiten zijn medeweten lijkt te ontrollen: hij ondergaat het, maar neemt er niet aan deel. Een boek waarin vorm en inhoud op zeldzame wijze samenspannen, prachtig.
Joost Niemöller
De maand erna
De Bezige Bij
250 p., € 17,95

Het leven ondergaan

novellen
Bernlef koos als motto voor zijn verhalenbundel Cellojaren uit 1995 een cryptische uitspraak van de Zweedse kunstenaar Reuterswärd: &#8216;Stel dat alle mensen ter wereld op elkaar leken &#8211; behalve u.&#8217; Hetzelfde credo had uitzonderlijk goed gepast bij deze bundeling van drie novellen, alle geschreven rond Bernlefs favoriete thema: de waarde van de menselijke identiteit. Jos Kooystra, de hoofdpersoon uit De rol van je leven is al twintig jaar een van de bepalende gezichten in de populaire soap Het Familiekapitaal. Dan, ineens, wordt hij ontslagen: hij is te oud, de sponsor van de serie wil een jonger publiek bereiken. Voor Kooystra volgt het zwarte gat, niet zozeer vanwege de vernedering of de leegte na een ontslag: hij kan vooral niet loskomen van zijn alter ego Nathan Ronselaer, de man die hij twee decennia gestalte heeft gegeven. Zodra Kooystra de aandacht heeft, al is het maar van een ouder echtpaar in een koffiehuis, neemt Ronselaer tegen wil en dank bezit van hem.
In de tweede novelle, Geleend leven, zet Bernlef een tandje bij. Daarin beschrijft hij de levenswandel van een witteboordencrimineel. Na diens arrestatie besluit hij samen te werken met justitie in ruil voor een nieuwe identiteit, een nieuw leven. Alles verloopt naar wens totdat de spijtoptant een ontdekking doet over de man wiens naam hij nu draagt. De afloop van het verhaal wekt sterk de suggestie dat hij maar beter niet in het verleden van zijn naamgever had kunnen duiken.
In het slotstuk, Eeuwige roem, is de thematiek subtieler verwerkt. Julien Cocq leeft in een niet nader genoemd land dat net van zijn dictator is verlost. Alle standbeelden van de oude heerser die de machtswissel hebben overleefd, worden verzameld op een groot terrein. Het is Juliens taak deze beelden te bewaken. Treffend is de scène waarin Bernlef hem eenzaam laat slenteren langs de 116 afgietsels van dictator Igor Streifer, de gehate vertegenwoordiger van het verleden: leger kan een leven niet zijn.
Zoals gezegd zijn de drie novellen alle drie uitstekend; consistent, strak, helder. Geleende Levens bevat het beste dat Bernlef in dit genre schreef. Tot nu toe.
Bernlef
Geleende Levens
Querido
216 p., € 18,95

Een nieuwe identiteit, en dan

Verhalen
Het debuut van David Veldman draagt de licht dadaïstische onzintitel Egidius Donker Ra-Ra Boem-Boem. Een vreemde titel voor een vreemd boek.
De meeste verhalen uit EDRRBB zijn stevig verankerd in de realiteit. Veldman lijkt hierin geregeld dicht bij zijn eigen leven te blijven. Vaak vervult een schrijver in deze verhalen de hoofdrol: De &#8216;ik&#8217; uit het openingsverhaal &#8216;Macht&#8217; is zojuist met een verhalenbundel gedebuteerd, en Egidius Donker, de held uit het titelverhaal, is net als Veldman een copywriter met literaire ambitie. Dit soort overeenkomsten is van ondergeschikt belang. De waarachtige omlijsting die Veldman rond zijn verhalen in elkaar timmert, dient ter versterking van de vreemde, soms surrealistische situaties waarin zijn personages gaandeweg terechtkomen. Vervreemding, desoriëntatie: niets blijft in de wereld van Veldman zoals het is. Het slot van alle verhalen kenmerkt zich soms door een hoge mate van absurdisme, en altijd door onontkoombaarheid en tragiek.
Veldman is op zijn best wanneer hij de realiteit radicaal overboord gooit. De auteur fantaseert hardop in het verhaal &#8216;Het aanzien van Nederland&#8217;, waarin een vertegenwoordiger van de Oranjes eindelijk echt de handen uit de mouwen steekt om iets aan dat aanzien te veranderen. We horen in &#8216;De orkaan is onderweg&#8217; God klagen over ons geklungel en gestuntel op deze planeet, wat hij niet langer kan aanzien; hij stuurt een speciale afgezant met een dito oplossing.
Het beste stuk in EDRRBB gaat over de verlopen rocker Johnny, die de unieke kans krijgt om zijn afspraak met de dood te omzeilen. In de tien pagina&#8217;s die het verhaal in beslag neemt, schuilt een volwaardige Griekse tragedie waarin alle winnaars even hard verliezen.
De kracht van het verhaal over Johnny blijkt pas ten volle na een tweede keer lezen.
Daar lenen overigens zeker niet alle stukken zich voor: van een enkel verhaal lijkt abusievelijk een rommelige, voorlopige versie in het manuscript te zijn beland, het sluitstuk &#8216;Gelukkig nieuwjaar&#8217; is afgezaagd, niet meer dan pathetische kitsch.
Veldman is geen natuurtalent wat het korte verhaal betreft, daarvoor bevat EDRRBB te veel stukken die stoelen op een te mager idee. Daar staan echter een paar excellente verhalen tegenover die verraden dat deze debutant, mits hij zijn vorm vindt, in staat moet zijn alleen maar beter te worden.
David Veldman
Egidius Donker Ra-Ra Boem-Boem
Uitgeverij Mouria
160 p., € 16,95

God stuurt een afgezant

Roman
Susan Smit is gefascineerd door sterke, onafhankelijke vrouwen met een krachtige eigen wil. Deze fascinatie bracht haar op het spoor van de heksenbeweging, waar ze uitvoerig onderzoek naar deed, met haar eigen inwijding tot heks als resultaat. Met Heks. Een magische reis door de westerse spiritualiteit, het boek dat ze over deze ervaring schreef, brak ze in 2001 definitief door bij het grote publiek.
Ook in de historische roman Vloed die Smit zojuist publiceerde, zijn voldoende sporen van haar bewondering voor standvastige en eigenwijze vrouwen te vinden. Neem Adriana, het hoofdpersonage uit de roman, van wie we vrij snel weten dat zij een diepe adoratie koestert voor Henriëtte Roland Holst.
In het openingshoofdstuk zien we uit welk hout Adriana zelf gesneden is, wanneer zij een huwelijksaanzoek krijgt van de wat oudere heer Van Alkemade. We schrijven dan 1899; een tijd waarin de stem van de bruid aanzienlijk minder zwaar telde dan die van de bruidegom. Van Alkemade is bovendien van dezelfde stand als de gegoede familie van Adriana. Er wordt dan ook van haar verwacht dat ze zonder morren accepteert, wat ze natuurlijk niet doet.
Hiermee heeft Smit de toon gezet en het pad geëffend voor het uitrollen van het klassieke drama rond de onbereikbare geliefde. Adriana wordt verliefd op Jacob, een eenvoudige visser. Vanwege de stringente sociale controle kan van openlijke ontmoetingen geen spraken zijn, bovendien weten ze allebei dat een huwelijk vanwege het standsverschil niet tot de opties behoort. De relatie wordt in de knop gebroken, maar de liefde is niettemin ontkiemd. Omdat Smit het verhaal afwisselend vanuit het perspectief van Adriana en Jacob vertelt, komt goed naar voren hoe hun onzekerheid over de gevoelens van de ander wordt aangewakkerd door hun vooroordelen. Een effectieve en interessante dramatische toevoeging.
In dit stadium van het verhaal, nu de inleidende schermutselingen achter de rug zijn, dient de schrijver wel een tandje bij te zetten. Het drama is tenslotte in volle gang: de geliefden leven in de wetenschap dat ze elkaar nooit zullen krijgen. Voor Adriana is bovendien het leed nog niet geleden, de toekomst heeft nog wat onaangename verrassingen voor haar in petto. In Vloed lijkt zulks hoegenaamd echter geen indruk te maken op de personages. Ze berusten in hun lot en proberen er het beste van te maken.
Vloed is vooral daarom geen overtuigende roman geworden. Smit weet te weinig raad met de consequenties die de keuze van dit liefdesthema met zich meebrengt. Dit euvel komt genadeloos aan het licht op het moment dat Adriana en Jacob uit elkaars leven zijn verdwenen; die ingrijpende gebeurtenis vormt ze geenszins, maar glijdt van ze af als water van een eend. Dat zet feitelijk de bijl aan de wortel van deze roman.
Daarbij heeft Smit geen moeite gedaan iets origineels in haar boek te verwerken. Soms zelfs wekt ze de indruk bewust het cliché op te zoeken. Adriana, die in navolging van Roland Holst haar verdriet wil verwerken in gloedvolle sonnetten, Jacob, die troost en vergetelheid zoekt in de drank, het zijn voorspelbare en ook bruikbare metaforen, mits ze met empathie worden gepresenteerd. Susan Smit slaagt daar helaas niet in.
Susan Smit
Vloed
Lebowski
303 p., € 18,90

In de knop gebroken

Fictie
Het nieuwe boek van Peter Drehmanns, zijn zevende roman sinds 1999, draagt de neutrale titel De begeleider. Heel even schieten er beelden door je hoofd van een touringcar vol gillende pubers en een paar wanhopige docenten, op weg naar het Openlucht­museum of de Deltawerken. Het ijzige omslagbeeld van de roman verhindert echter enig verder fantaseren hierover; in het door tristesse gedomineerde oeuvre van Drehmanns, waarin de dood een van de steeds wederkerende thema’s is, moet ‘begeleiding’ natuurlijk anders worden opgevat.
Al heeft Leo Zonderland, de hoofdfiguur uit het boek, wel degelijk iets weg van een onderwijzer: hij is geduldig, begripvol, discreet, empathisch en tegelijk professioneel en afstandelijk. Bruikbare eigenschappen voor iemand die met grote regelmaat suicide tourists naar Zwitserland rijdt, waar ze in alle rust en volkomen legaal een einde aan hun leven kunnen maken. ‘Ik ben de lijkenkoerier, de dodenbode, de vuilnisman, de deporteur, geen enkel etiket dekt helemaal de lading.’ Het boek speelt zich grotendeels af in Zonderlands Volvo – ‘in noodgevallen ook geschikt voor het vervoeren van doodskisten’ –, waarin de reis steevast wordt afgelegd. Specifieker nog: de auteur brengt ons het hoofd van de chauffeurende Zonderland binnen en laat ons kennisnemen van zijn frustraties: over de weggebruikers, zijn passagier, zijn verleden en zijn leven.
Deze vorm van introspectie paste Drehmanns eerder toe in zijn boek Erfsmet, een merkwaardig, bont boek, half kroniek, half autobiografie, waarin de auteur zichzelf opvoert en op zoek gaat naar sporen van zijn oudoom. Die speurtocht onderneemt de ik deels om zichzelf te ontvluchten. Zoals het in Erfsmet bondig klinkt: ‘Of gaat het misschien om een heel andere drijfveer? Te weten: vat krijgen op hem om zelf te kunnen ontglippen.’ Dit motief keert terug in De begeleider: ‘Ongrijpbaar ben ik immers zolang ik mensen begeleid die nergens meer willen zijn behalve in een kist of in een asbus.’ Dixit Zonderland.
De mensen die in De begeleider naar kist of asbus verlangen zijn achtereenvolgens mevrouw R, meneer M en mevrouw W. Ze hebben om uiteenlopende redenen hun joie de vivre verloren en tijdens de lange autorit heeft Zonderland weinig keuze dan te luisteren naar hun levensverhaal, hetgeen hij plichtmatig doet. Voor hem is elke anekdote aanleiding om af te dalen in zijn geheugen, waarmee hij het verhaal van zijn bijrijder ter plekke decimeert tot een ankeiler voor zijn eigen gedachten en overpeinzingen.
Drehmanns’ keuze om Leo Zonder­land zo op de voorgrond te plaatsen, ten koste van de andere karakters in zijn roman, is weinig gelukkig. De depressies van mevrouw R, het scabreuze verleden van Meneer M; het wordt even aangestipt, maar hoe dit verleden zich vertaald heeft in een waarachtige, diepe behoefte om te sterven blijft duister. Zonderland beperkt zich tijdens de autorit tot het spotten van opmerkelijke teksten op borden en vrachtauto’s – alles met betrekking tot verzekeringen, koeltechniek en veevervoer springt hem in het oog, zo beroepsgedeformeerd is hij wel – waarmee de auteur de lange, saaie stroken Autobahn onbedoeld in taal benaderd heeft. Of moet de lezer De begeleider beschouwen als een grote metafoor voor het sterfbed, dat uiteindelijke zielloos en banaal is? In dat geval is de auteur geslaagd. n
Peter Drehmanns
De begeleider
Uitgeverij Querido
265 p., € 18,95

Chauffeur van zelfmoordenaars

Roman
In de fictieve wereld van Arjan Visser lijkt geen plaats voor helden. Zijn romans worden bewoond en gedragen door de gekneusden en gekwetsten, die al dan niet door eigen toedoen hun ondergang tegemoet gaan. In zijn veelgeprezen debuut De laatste dagen strooide Visser royaal, bijna bezeten met leed en verderf &#8211; een hele boerenfamilie wordt er uiteindelijk door ontwricht. In het nog geslaagdere vervolg Hemelval was het drama niet minder, al koos de auteur voor beduidend minder terzijdes en karakters en een wat eenvoudiger intrige. In Paganinipark, zijn derde roman, heeft Visser het tableau de la troupe weer uitgebreid. De uitgebeende stijl uit Hemelval heeft plaatsgemaakt voor een wat lichtvoetiger toon, en daar hoort kennelijk een baaierd aan figuranten bij.
We lezen over De Paganini&#8217;s, een succesvol zangduo bestaande uit het jonge supertalent Niccolò &#8216;Nicky&#8217; Stokvis en de veel oudere Gabriël Wezenman. Stokvis is het zondagskind met een gouden strotje: zodra hij begint te zingen, zijn zijn toehoorders verloren, betoverd, en wordt hij haast aanbeden als Grenouille uit Das Parfum. In de nimmer aflatende zorg en liefde die iedereen voor Niccolò voelt, ligt onherroepelijk een onheilstijding besloten; we verklappen niets met de mededeling dat het met de jongen niet goed afloopt. &#8216;De oude Paganini&#8217;, zoals Wezenman wordt genoemd, moet alleen verder, en ook voor hem heeft de toekomst weinig goeds in petto.
Paganinipark is duidelijk een poging van de auteur om de beste elementen uit zijn voorgaande werk samen te ballen. Visser heeft ervoor gekozen om de geschiedenis van Wezenman, die we na de dood van Nicky blijven volgen, te vervlechten met de ontrafeling van het drama rond het jonge talent. Dat hij in staat is om met deze werkwijze een goed boek af te leveren, bewees De laatste dagen, dat op vergelijkbare wijze is opgebouwd. En net als in Hemelval, dat eindigt met een mooie, ingenieuze clou, wil de auteur aan het slot van Paganinipark de lezer met een bloedstollende ontknoping om de oren slaan.
Maar Visser weet dit keer niet te overtuigen met deze ingrediënten. Hij verzuimt zijn personages emoties en driften mee te geven die ten grondslag liggen aan hun daden. Zijn schepping Wezenman illustreert dit het duidelijkst. Hij is een veel te kleurloos karakter om de roman te dragen, ondergaat alles zonder emoties, wat op hinderlijk gespannen voet staat met zijn toch niet alledaagse leven, waarin hij voldoende meemaakt. De achtergrond die Niccolò meekrijgt, oogt veelbelovend, maar blijft volstrekt hol: hij is geboren uit een Italiaanse moeder en een Nederlandse vader, maar met dit gegeven doet Visser helemaal niets. Het is voor hem vooral een excuus om moeder Angelina te pas en te onpas potsierlijke en storend Italiaanse frasen te laten uitslaan.
Visser vertilt zich aan zijn ambitie om plot en psychologie goed te combineren, en daarmee heeft hij met Paganinipark op die twee fronten een ondermaatse prestatie geleverd.

Tobben met een gouden strotje

Roman
Journalist en tekstschrijver Ro­bert Andersen is op zoek naar een nieuw leven. Weg uit Ne­der­land, weg van de herinneringen aan zijn overleden Su­zan­ne, en vooral weg van Johnny H., de man die haar dood op zijn geweten heeft en weer vrij rondloopt. Hij hoopt in Ca­nada voorgoed verlost te raken van alle demonen in zijn hoofd. Ro­bert is nauwelijks geland op Ca­na­dese bodem als zijn wedergeboorte plaatsvindt: &#8216;De taxi was weggereden en ik stond daar en was vergeten wat ik kwam doen. Ik wist zelfs mijn naam niet meer. Wie was deze man? (…) een man als een oplichter. Nie­mand. Iedereen. Alleman.&#8217;
Hij huurt een huisje in Horn, een gat aan de westkust. Hij verneemt al snel dat het huis eerder werd gehuurd door Beverly Walker, die na een wandeling nooit meer is teruggekeerd, zo&#8217;n twee jaar geleden, en nog steeds officieel vermist is. Robert raakt gefascineerd door het verhaal, en iedereen in de kleine dorpsgemeenschap weet hem er wel iets over te vertellen. Hij doet een aantal opmerkelijke ontdekkingen over haar verleden, wat niet iedereen in het gehucht hem in dank afneemt. De zaak rond Beverly lijkt niettemin een blessing in disguise voor Robert. Hij hoopt met het oplossen hiervan ook zijn eigen geschiedenis met Suzanne en Johnny te kunnen afsluiten.
Zonder noorden komt niemand thuis is een boek waarbij na lezing twee gevoelens domineren. Enerzijds waardering: met haar sobere en koele formuleringen, wars van al te veel pathos, schetst Noordervliet overtuigend haar mannelijke hoofdfiguur, de nieuwe Robert, die in zijn nieuwe biotoop rigoureus wil afrekenen met zijn dramatische verleden. Tegelijk is en blijft Robert in wezen een tragische, angstige figuur zonder krachtige wil. Vanaf de eerste pagina van de roman is het helder dat zijn avontuur in Canada gedoemd is te mislukken. Met deze haast Hermansiaanse premisse had Noor­der­vliet meer moeten doen. De plot rond Beverly Walker is bij vlagen ietwat gemakzuchtig, en Noor­der­vliet laat subplots en mogelijke intriges tussen de hoofdrolspelers in het dorp half uitgewerkt. Ook dit laat het gevoel achter dat Zonder noorden komt niemand thuis een beter boek had kunnen zijn.
Nelleke Noordervliet
Zonder noorden komt niemand thuis
Augustus
236 p., € 19,90

Niemand. Iedereen. Alleman

Roman
Louis en Hortence trouwen in de vroege jaren van de twintigste eeuw, en stichten een gezin dat gezegend wordt met vijf kinderen. Hun oudste zoon, Jos, raakt vele jaren na het overlijden van Louis en Hortence gefascineerd door de geschiedenis van zijn familie. De brieven die Hortence in haar leven schreef, geeft hij door aan een kleinzoon van het echtpaar. Die tikt de brieven vervolgens over en neemt de vrijheid er een en ander aan toe te voegen, met het boek dat de lezer in handen houdt als resultaat: &#8216;Als ik me aan mijn bureau zet met de brieven van mijn grootmoeder, schuif ik soms mijn bril boven op mijn hoofd om me beter af te sluiten, om de zaken scherper te zien. Ik typ. Ik trek een voorouderlijke stilte over me heen: de tijd draait terug, valt stil.&#8217; Ziehier het uitgangspunt van De bloemen, de nieuwe roman van Koen Peeters, als variant op de klassieke raamvertelling.
Hortence en Louis waren godvruchtige, hardwerkende middenstanders. Met name Hortence hield het gezin in de ban van God, zij was hierin onverbiddelijk en rechtlijnig. Zelfs de dieptragische, ongelukkige en zinloze dood van haar jongste dochter Maria verandert daar niets aan. &#8216;Uit de brieven van mijn grootmoeder blijkt overduidelijk dat volle, onvoorwaardelijke geloof. Iedereen bidt en wordt gevraagd te bidden. Tussen de personages verschijnt altijd opnieuw dat ene eigenzinnige personage, zijn naam is God. Hoe kan een mens zo gelovig zijn?&#8217; verzucht de verteller aan het begin van het boek.
In deze passages laat Peeters de historische en contemporaine verhaallijn, die hij om en om vertelt, nadrukkelijk samenkomen. Want de verteller krijgt, te midden van &#8216;zijn&#8217; personages die zijn hoofd bevolken dankzij de brieven van Hortence, daadwerkelijk regelmatig bezoek van God. In dromen en visioenen, en op een doorwaakte nacht ziet hij zelfs &#8216;een wapperende, witte God&#8217; snel de straat uitlopen. Ook grootvader Louis krijgt regelmatig bezoek van het Opperwezen en ziet in een prachtig schilderij van Rubens of de solo&#8217;s van roodborstjes het tastbare bewijs voor de aanwezigheid van God.
In De bloemen strooit Peeters vaker met dit soort subtiele verwijzingen, waarmee hij morrelt aan de scheiding tussen een bestaande en een gefantaseerde werkelijkheid.
De ware hoofdpersoon in de roman is God, niet de verteller, Hortence, Louis, Jos of diens broers en zusters. De God die woont in de Kempen. En voor Hem is in de wereld van Peeters zelden een troostende of zalvende rol weggelegd. Hoe vurig hij ook aanbeden wordt, hoezeer zijn volgers hem ook liefhebben, hij kent weinig mededogen en ontziet ook zijn trouwste aanhangers niet.
De bloemen is een bonte, vaardig gecomponeerde roman op postmoderne leest. Peeters gebruikt het familierelaas van drie generaties tegelijk als achtergrond, als voedingsbodem voor de ware strijd van de verteller, die pas aan het einde van de roman beslecht is. Als een klassieke tragedie, weet natuurlijk ook de schrijver: &#8216;Daar werd het geweld ook niet getoond op het toneel, maar gewoon nuchter meegedeeld door het koor, na de feiten: &#8220;Het is geschied.&#8221;&#8216;
Koen Peeters, De bloemen, Meulenhoff, 236 p., € 22,50

Wapperende, witte God

Verhalenroman
Het gestaag uitdijende oeuvre van Rascha Peper kan zonder meer veelzijdig genoemd worden. Naast romans, waarvan Russisch blauw wellicht de bekendste is, publiceerde ze verhalenbundels, novellen en columns. Zwartwaterkoorts is een bondige weerspiegeling van haar variatiedrift; Pepers nieuwste boek houdt het midden tussen een roman en een verhalenbundel. Het boek valt uiteen in zeven delen, die elk hun eigen cast hebben. Veel figuranten duiken echter op diverse momenten in het boek weer op, vaak gepromoveerd tot protagonist. In het titelverhaal waar het boek mee opent, maken we kennis met Vincent Stutijn, een bejaarde misantroop met een haast obsessieve liefde voor vogels. De enige persoon met wie hij goed contact onderhoudt, is zijn zorgzame onderbuurvrouw Hilde. En soms spreekt hij zijn oude vriend Joop, de eigenaar van een bijzonder fraaie papegaai. In het derde verhaal gunt Peper deze Joop de hoofdrol, Hilde keert terug in het vijfde verhaal, &#8216;Vrijdag&#8217;. En zo zijn er wel meer karakters die binnen het boek een oversteek maken.
Deze hybride opzet voegt aan de verhalen in Zwartwaterkoorts eerlijk gezegd niet veel toe. Het recyclen van karakters zorgt niet noodzakelijkerwijs voor een eenheid, mede doordat de schrijfster zich niet in alle verhalen van deze techniek bedient. Daar lijdt het boek overigens geenszins onder: Peper is in alle zeven verhalen bijzonder goed op dreef, met het al genoemde &#8216;Vrijdag&#8217; en het daaropvolgende &#8216;De perzikboom&#8217; als uitschieters.
In &#8216;De perzikboom&#8217; heeft Loes, relatief vroeg weduwe geworden, in Harry een nieuwe man in haar leven gevonden. Loes is in de wolken met hem, hij is grappig, een vlotte prater en nog handig ook. Toch is er iets niet in de haak, weet de lezer. De naïeve Loes is zich van geen kwaad bewust. &#8216;Ze hadden nog nooit ruzie gehad. Slechts eenmaal was de harmonie wat verstoord, toen ze verteld had over het werk van haar zoon.&#8217; Een onschuldige opmerking, die juist aankomt door de luchtigheid waarmee hij wordt uitgesproken. Tussen de regels klinkt een ongelukkige vrouw door die zichzelf moed inspreekt, krampachtig zoekt naar tekenen die haar samenzijn met Harry rechtvaardigen.
Peper is zeer bedreven in het creëren van overtuigende personages, met een levend verleden en daarbij horende geheimen en drijfveren. Een onbekend hoofdstuk van iemands geschiedenis of karakter weet ze in een paar regels, soms zelfs met een enkele opmerking, tot leven te wekken. De opmerking die Harry na het douchen placht te maken &#8211; &#8216;Harry is weer helemaal het heertje&#8217; &#8211; zegt meer dan tien pagina&#8217;s beschrijving.
Iedereen in Zwartwaterkoorts heeft een bewogen verleden achter de rug. Bijna allemaal weten de personages wat het is om te verliezen, om je dromen in duigen te zien vallen. In die zin blijft Peper in dit boek dicht bij haar vertrouwde thematiek. Toch wordt het nooit zwartgallig: in het universum van Rascha Peper is falen onvermijdelijk, dus incasseren haar karakters deemoedig hun nederlaag en leven ze koppig voort. Het is te hopen dat we sommigen nog eens in een volgend boek zullen tegenkomen.

Falen en koppig voortleven

‘Dikke’ roman van Welagen
Schrijver Robbert Welagen heeft de smaak te pakken. Na zijn debuut Lipari, een novelle van nog geen honderd pagina&#8217;s, volgde in 2008 de iets dikkere roman Philippes middagen, en met zijn jongste boek Verre vrienden slecht hij ruimschoots de tweehonderd pagina-barrière.
In Verre vrienden volgen we Olivier Stuart, die aan het begin van het verhaal bij toeval zijn jeugdliefde Eline Combier weer tegenkomt, met wie hij veertien jaar geleden een gelukzalige zomer heeft beleefd. Maar met Eline is het sindsdien bergafwaarts gegaan, en vlak na de hernieuwde kennismaking pleegt ze zelfmoord. Haar plotse dood, zo kort na hun onwaarschijnlijke hereniging, brengt Oliviers geheugen onherroepelijk in gang, en met die hemelse zomer in gedachten besluit hij in het verleden te duiken van deze hoogbegaafde dochter uit een welgesteld gezin.
De reis van Olivier, op jacht naar informatie over Eline, wordt in het boek afgewisseld met de herinnering aan de zomer die Eline en Olivier jaren eerder samen hebben doorgebracht. Zij ontmoet hem en zijn familie op het moment dat haar moeder een tijd naar het ziekenhuis moet. Ze logeert in die periode bij hem, en vanaf dat moment zijn de twee onafscheidelijk, zoals dat heet, en het spreekt dan ook voor zich dat Olivier aanschuift bij de kunstgeschiedenislessen die Eline geeft voor de kinderen uit de buurt. Elke week kunnen de kinderen zich laven aan Elines uiteenzettingen over zeventiende- en achttiende-eeuwse Franse schilderkunst. Aan het einde van de lesreeks staat een tweedaags bezoek aan het Louvre gepland, inclusief een overnachting in het Hotel de Crillon op Place de la Concorde. Als vervoermiddel heeft Eline gekozen voor een limousine met chauffeur.
Verre vrienden kent veel parallellen met Welagens vorige roman, Philippes middagen. In beide boeken komt een hoofdpersonage voor met veel kennis en belangstelling voor beeldende kunst. Thematisch valt er ook het nodige te herkennen: alle hoofdpersonages zijn vrijgevochten en eigenzinnig, en hebben een moeizame of verstoorde band met hun ouders. Ook in Verre vrienden hecht Welagen veel belang aan locaties, als de plekken waar herinneringen, de drijvende kracht achter beide boeken, tot leven komen. Dat in beide romans een cruciaal gebouw uit de jeugd van de hoofdpersonages tegen de vlakte is gegooid, is kenmerkend. Zelfs in opbouw zijn de boeken hoegenaamd gelijk: een toevallige ontmoeting vormt de start van een zoektocht naar de identiteit van een dierbare. En ook in Verre vrienden speelt de auteur met herinneringen, die onbetrouwbare verbanden die zijn personages leggen tussen heden en verleden.
Maar Verre vrienden is voor alles een boek over een verloren, fragiele vriendschap, en de stukken waarin Eline en Olivier samen figureren, gegoten in de verstilde, soms haast fluisterende stijl van de auteur, springen er duidelijk uit.
De scène waarin de twee aan het graf staan van Martin Combier, de vader van Eline, is sterk. Lees hoe Olivier probeert zich de man in te beelden: &#8216;Eline glimlachte goedkeurend. Ze waardeerde het dat ik haar vader als een levende man beschouwde, iemand naar wie je kon zwaaien terwijl zij tegen hem praatte. Een man in lange beige regenjas zag ik, sterk van karakter maar droevig van gemoed, zachtaardig voor Eline en meelevend voor zijn vrouw.&#8217;
Hoewel het boek stilistisch geen zwakke stukken kent &#8211; Welagens talent is hiervoor eenvoudig te groot &#8211; is het geheel minder strak gecomponeerd dan zijn twee voorgaande titels. De hoofdstukken over het uitstapje naar Parijs met de buurtkinderen onder leiding van Eline vallen uit de toon. Ook, dat is een fundamenteler bezwaar, sluipt er in de relatie tussen Eline en Olivier een mate van volwassenheid die niet geloofwaardig aandoet. Überhaupt is het een raadsel waarom Welagen ervoor gekozen heeft zijn boek grotendeels te laten dragen door pubers van een jaar of vijftien: ingewikkelder romanpersonages zijn nauwelijks voorstelbaar. Het manco is niet zozeer dat Welagen hiervoor kiest &#8211; het kan een interessante blik opleveren -, maar dat uit het verhaal geenszins duidelijk wordt wat zijn gedachte hierachter is geweest.
Het heeft er alle schijn van dat Robbert Welagen het tijd vond om na zijn dunne, ingetogen roman Philippes middagen iets lijvigers af te leveren. Verre vrienden is hiervan het wisselvallige resultaat: het is bijna dubbel zo dik als zijn vorige werk, maar het extra gewicht blijkt voornamelijk babyvet in plaats van spiermassa.
Robbert Welagen, ‘Verre vrienden’, Nijgh &#038; van Ditmar, 222 pag., € 17,50

Zoektocht naar een dierbare

Bedevaart met een vierjarige
Weinigen zullen een reis naar Santiago de Compostela ondernemen zonder bijbedoelingen. Het beroemde bedevaartsoord is al eeuwenlang een verzamelpunt voor dolenden en zieken, die bidden tot de maagd Maria om innerlijke rust dan wel hopen lichamelijke verlichting te verkrijgen. Voor Sam de Graeve, schrijver en hoofdpersoon van het boek Reizen met dochters, ligt het net even anders. Natuurlijk, hij hoopt te genezen van zijn psoriasis, waar hij volgens de huidarts zijn leven lang door geplaagd zal blijven. Maar Sam rekent hiervoor meer op natuurlijke dan op spirituele hulp van boven: hij hoopt te profiteren van de krachtige Spaanse zon. Voor De Graeve dan ook geen aankomst in Santiago de Compostela op bloedende knieën, met een schelpje om de nek. Hij gaat liften met zijn oudste dochter Lotte. Toch is de reis wel degelijk louterend bedoeld: &#8216;We zouden op zoek gaan naar onszelf en naar elkaar, en dus op bedevaart gaan. Cultuur zou ik haar bijbrengen, haar leren dat inspanning tot inzicht leidt.&#8217; Ga er maar aanstaan als dochter van vier. Voor haar is Spanje het land van Sinterklaas, dus haar geluk kan sowieso niet op, bedevaart of niet. Sam houdt woord, de cultuur wordt niet vergeten, en na een paar dagen Santiago vindt Lotte Jezus bijna net zo leuk als K3.
Op pelgrimage met een dochter van vier is een mooi uitgangspunt voor een boek. Lekker breed ook: de romanticus maakt er een tranentrekkend verhaal van over afscheid en verlies, een ander kiest voor een psychologische of filosofische invalshoek, maar een hilarisch reisverslag met klungelige vader in de hoofdrol behoort ook tot de mogelijkheden. Al vrij snel bekruipt je de angst dat dit boek alles wil zijn. Dat is ambitieus, gewaagd, maar niet onmogelijk.
Bij thuiskomst is de rust in het herenigde gezin van korte duur. De jongste dochter, Bente, rekent erop dat zij de volgende zal zijn met wie Sam op pad gaat, en volgens de beginselen van het freelance-communisme, de huisideologie van de De Graeves (wat de ene dochter krijgt, krijgt de ander ook, behalve straf) kan Sam niet weigeren. Sam en Bente reizen het jaar daarop samen naar Portugal. Daar schijnt de zon tenslotte ook. Maar ze gaan wel met het vliegtuig. De tweede reis bevalt Sam een stuk minder. Dat heeft weinig met Bente te maken, maar des te meer met de verveling en de eenzaamheid die hem geregeld overvalt.
Op de achterflap wordt ons een cocktail van queeste, leerproces en loutering voorgehouden, verpakt in een avontuurlijk reisverhaal: &#8216;Ik ga op reis en ik neem mee: een schriftje. Ik ga op reis en ik neem mee: een schriftje en een telefoon. Je weet het maar nooit. Ik ga op reis en ik neem mee: een schriftje, een telefoon en een dochter.&#8217; Het klinkt allemaal wat veel voor iemand die een weekje in Santiago de zon gaat opzoeken. Waarom dit boek? De Graeve geeft ons een verklaring, een poëtica: &#8216;Mensen leven van verhalen. Romantische en mythologische, religieuze en verheven verhalen, horrorverhalen en sterke verhalen. Neem ons de verhalen af en we zijn volledig de kluts kwijt.&#8217; Deze zin sluit goed aan bij het beeld dat de lezer opbouwt van de schrijver maar ook van de vader De Graeve. Zijn drang om na een voorval of een observatie uit te pakken met een eigen, aansluitende anekdote of mening is onstuitbaar. Dat levert soms een mooi beschreven tafereel op, en een enkele trouvaille zal bij menigeen goed zijn voor een glimlach. Maar vaker neemt de auteur niet de moeite zijn terzijde een context te geven.
Sam de Graeve, ‘Reizen met dochters’, Vrijdag, 124 pag., € 17,90

Jezus bijna net zo leuk als K3

Literaire berichten
A.F.Th. van der Heijden verruilt na dertig jaar uitgeverij Querido voor de Bezige Bij. Deze transfer laat zich in zeker opzicht vergelijken met de overstap die Klaas-Jan Huntelaar maakte van Ajax naar Real Madrid. Met name de aanpak van De Bezige Bij rechtvaardigt deze analogie. Geen concurrent lijkt verschoond te blijven van aandacht uit de Van Miereveldstraat, en hoewel directeur Robbert Ammerlaan blijft beweren dat hij niet actief ‘jaagt’ op schrijvers uit andermans stal, doet de lijst met auteurs die de overstap maakten inmiddels anders vermoeden. Behalve A.F.Th. zijn dit onder meer Cees Nooteboom, Jan Siebelink, Tommy Wieringa, Gerrit Komrij en Manon Uphoff.
Naar de motieven voor de transfer van A.F.Th. blijft het gissen, aangezien geen van de betrokken partijen een toelichting wenst te geven. De auteur lijkt zich gezien zijn laatste roman Doodverf te willen manifesteren middels het spannende boek, een markt waar De Bezige Bij beduidend beter in thuis is dan Querido.
Annette Portegies, directeur van Querido, verwijst vriendelijk doch resoluut naar het persbericht dat donderdagmiddag jongstleden door de uitgeverijen gezamenlijk naar buiten is gebracht. Daarin staat te lezen dat de overstap op initiatief van de schrijver zelf tot stand is gekomen, en dat per 1 september aanstaande de rechten van al zijn bij Querido gepubliceerde werk (ongeveer twintig titels vanaf 1979) naar De Bezige Bij zullen overgaan. Het laatste detail doet vermoeden dat het afscheid niet zonder knallende deuren heeft plaatsgevonden.
Zou het vertrek van Sander Blom bij Querido er iets mee te maken hebben? De plichtsgetrouwe redacteur die Van der Heijden bijstond tijdens het schrijven van de bekroonde roman Het Schervengericht, de man die de schrijver elke ochtend wekte met verse koffie? ‘Dat weet ik niet,’ zegt Blom. ‘Verder heb ik geen commentaar. Succes met je stukje.’

Wie? Afth. Wat? Transfer. Waar? Querido -> Bezige Bij

Tweede roman Minke Douwesz
Zes jaar na haar niet onopgemerkt gebleven debuut Strikt verscheen onlangs Minke Douwesz&#8217; tweede roman, Weg. Veel elementen uit Strikt hebben ook in dit lijvige boek een plaats gekregen. De hoofdrollen worden weer vervuld door twee vrouwen die worstelen met hun liefdesleven: Edith en Norma zien hun relatie na zeven jaar ontsporen. Niet verwonderlijk, als je bedenkt hoezeer de twee qua karakter verschillen. Norma, na een burn-out nooit meer aan het werk gegaan, is een eigenheimer die alles op haar manier doet of gedaan wil hebben. Ze ontpopt zich als een verzuurde salonactiviste, die vanaf haar versleten bank om het hardst scheldt op de falende politiek en het grootkapitaal. Af en toe neemt ze deel aan een demonstratie, een enkele keer zelfs waagt ze zich aan minder onschuldige actiemethoden, maar vooropgaan in de strijd past niet bij de grillige Norma. Edith daarentegen is een succesvolle doener. Ze heeft een drukke baan als gynaecologe en werkt daarnaast aan een proefschrift over de relatie tussen eetstoornissen en het (al dan niet) opbloeien van seksuele gevoelens bij pubers. Ze vlucht in haar werk en gaat onvermoeibaar door, zelfs nadat het laatste hoofdstuk van haar proefschrift door haar promotoren onverwacht is gekraakt.
Al na enkele pagina&#8217;s heeft Douwesz de verhoudingen krachtig neergezet. Het is duidelijk dat de twee het samen niet gaan redden. Het moeizaam vorderende proefschrift leidt de definitieve breuk in: Edith is er veel tijd aan kwijt, tijd die Norma voor zich begint op te eisen. Maar ook de jaloezie, die Norma niet onder controle kan houden, drijft de twee in hoog tempo uiteen. Norma moet het veld ruimen, maar besluit om weinig haast te maken met verhuizen. Vanaf dat moment terroriseert Norma het leven van Edith. Anders kan het niet genoemd worden: ook als de twee niet fysiek in dezelfde ruimte of zelfs maar bij elkaar in de buurt zijn, ontregelt Norma het bestaan van Edith volledig. Toch duikt Norma in het verhaal weliswaar vaak maar nooit langdurig op, in die zin speelt ze een rol op de achtergrond.
In het hele boek volgen we Edith, die daadwerkelijk een ander mens wordt nadat de breuk met Norma is doorgezet. Tussen de soms wat lange beschrijvingen van alledaagse, weinig relevante handelingen &#8211; bij haar debuut werd Douwesz vergeleken met &#8216;hyperrealisten&#8217; Voskuil en Vogels &#8211; zien we Edith strijdbaarder en vastberadener worden. Ze haalt haar sociale contacten aan, durft eens geld uit te geven en aan zichzelf te denken. Het is knap hoe Douwesz deze kanteling weet weer te geven zonder er nadruk op te leggen. De transformatie voltrekt zich dermate geleidelijk dat de veranderingen pas na een tijd waarneembaar zijn. Die suggestieve kracht zien we ook terug als Edith en Norma elkaar verbaal in de haren vliegen. De dialogen zijn steevast kort, maar door een plotselinge stekelige opmerking of een terloopse plaagstoot, meestal van Norma, krijgt de wrevel maximaal gestalte. Douwesz hoeft hierdoor in het boek weinig momenten van directe confrontatie in te lassen om de vijandige sfeer tussen de twee op te roepen of vast te houden. De frictie levert al knetters en vonken op, juist door alles wat er niet gezegd wordt.
De vergelijking met Voskuil c.s. was destijds en is nu nog niet geheel onbegrijpelijk, maar wellicht wat te makkelijk. Weg kent een psychologische laag die in bijvoorbeeld Het bureau veel uitgesprokener is en dus minder aan de verbeelding overlaat. Wat dat betreft heeft Douwesz met dit boek het hyperrealisme met succes achter zich gelaten.
Minke Douwesz ‘Weg’, Van Oorschot, 576 pagina’s, € 25,–