De persoon Frans de Waal legt het af tegen de smakelijkheid van zijn eigen vak

Frans de Waal als Zomergast gaf een beknopte, vermakelijke samenvatting van zijn werk. En daar hield het op. Een drie uur durende Universiteit van Nederland.

‘Alweer?’ dacht ik. Maar De Waal leek per ongeluk te zijn overgeslagen, al die seizoenen van Zomergasten. Zijn vakgebied spreekt aan, is voor de leek te overzien (dit in tegenstelling tot dat van de eerste zomergast, die arme Rosanne Hertzberger), hij heeft een fijne vertelstem en biedt in elk gesprek anekdotes aan op een dienblaadje. Bovendien weet hij juist dáár te stoppen waar het lastig of ongemakkelijk wordt: de Griet op de Beeck onder de wetenschappers is een gast zonder zorgen, een zómergast per definitie.

Ik vreet alles van Frans de Waal. Boeken, filmpjes, lezingen: ik wil het, verslind het, en gooi de afgekloven botten op het olifantenkerkhof. Wie houdt er niet van apen, de mens in een lachspiegel (‘disgusting!’)? Wie wil er niet horen dat empathie de sleutel is tot weet ik het wat en dat ie-der-een er een portie van heeft? Wie houdt er niet van een man die zijn favoriete chimpansee ‘mijn vriendin Mama’ noemt, zichzelf een ‘apathist’, en zichtbaar geëmotioneerd verslag doet van een moord in het apenverblijf? En dat alles met zachte ‘G’ en Amerikaanse stopwoorden. We laten ons zo gemakkelijk verleiden.

Ik had er dan ook zin in. Meer Frans de Waal, nu voorbij de boeken. 

Maar na drie uur op de natte caravan wist ik van Frans niet meer dan ik al wist. Ik luisterde gedwee naar een samenvatting van het werk dat ik al uit mijn hoofd ken. De anekdotes van de primatoloog zijn zo vermakelijk dat je eraan verslaafd raakt. Ook Janine, die spontaan vergat kritisch te blijven. Niet iedereen zal zo’n apenfanaat zijn als ik, maar het is toch de bedoeling dat Zomergasten méér is dan een introductiecollege. 

Het college werd na een uur of twee onderbroken. Ik ontwaakte uit mijn apenroes. De Waal liet een fragment zien waarin criminoloog Wouter Buikhuisen vijandig werd bevraagd. ‘Bent u een fascist, meneer Buikhuisen?’ Zijn onderzoek naar of biologische factoren iets te maken hebben met crimineel gedrag, inclusief zijn wens criminelen te testen, deed critici denken aan de praktijk van dokter Mengele. De hoeveelheid en de agressieve vorm van deze kritiek deed Buikhuisen stoppen met zijn onderzoek. Het lot van de (vooral in Vrij Nederland) verguisde criminoloog, raakt De Waal: ‘Vrij Nederland viel Buikhuisen aan op een gemene en laffe manier. Hij was veel minder radicaal dan hij werd voorgesteld. Buikhuisen was een subtielere denker dan een fascist.’

Tegenwoordig onderzoekt De Waal mensen. In de operatiekamer brengt hij de dynamiek van de aanwezigen in kaart, als was het een apenrots en als waren de medici alfa-aapjes.

Het onderzoek van primatoloog De Waal doet in zekere zin denken aan dat van criminoloog Buikhuisen. Maar waar bij deze vorm van onderzoek bij de ene primaat naar de huidige norm volkomen verantwoord is, kan het bij de andere primaat niet door de beugel. We verschillen nét voldoende van de bonobo of de chimpansee om hen naar wens te testen. Frans de Waal, die ons verwantschap met chimpansees en bonobo’s niet vaak genoeg kan benadrukken, maakt hier een interessant onderscheid: de mens, primaat tegen wil en dank, is slechts tot op zekere hoogte een gewillig subject. (Het enige verschil dat De Waal expliciet opmerkt is ons vermogen te spreken.)

Tegenwoordig onderzoekt De Waal mensen. In de operatiekamer brengt hij de dynamiek van de aanwezigen in kaart, als was het een apenrots en als waren de medici alfa-aapjes. Kan dat wel? Kun je conclusies uit onderzoek naar de ene soort gebruiken om het gedrag van een ander soort te verklaren? En dan, als ik niets liever wil dan de diepte in, haast De Waal zich naar de oppervlakte.

‘Criminologie? Sorry, daar ben ik geen specialist in.’

‘Olifanten dan?’

‘Ja, olifanten. Dat is veiliger!’

‘Precies. Filmpje?’

Trump als gorilla, een kauwtje met een sigaret in z’n mond, de bromance van chimpansees Jeroen en Nicky, het seksleven van de Bonobo: de persoon Frans de Waal legt het af tegen de smakelijkheid van zijn eigen lekencollege.

(Ik koop vanmiddag nog zijn laatste boek.)