<div class="lead">
Je moet van goede huize komen om aan de hand van historische voorwerpen een hele wereld op te roepen. Maar dat is wat Neil MacGregor doet in een boek over voorwerpen uit Shakespeare’s tijd.
</div>
Meteen al in de eerste uitgave van Shakespeare’s toneelstukken, de zogeheten First Folio van 1623, draait zijn collega Ben Jonson er niet om heen. In het lofdicht dat aan de toneelstukken voorafgaat noemt hij hem niet alleen ‘de ziel van zijn tijd’, maar ook ‘niet van één tijd, maar van alle tijden.’ Dat is eclatant uitgekomen, maar dat betekent niet dat we soms niet heel bevreemd naar Shakespeare’s stukken kijken. We knipperen wel eens met de ogen. Wanneer Cloucester in King Lear op het toneel in al zijn bloederigheid een oog wordt uitgerukt, wendt je blik zich vanzelf even af. Zoiets zijn we niet gewend.
<q class="pull-left">Het rad? De pijnbank? Het vuur? Mij villen? Koken? In lood of olie?</q>
In Shakespeare’s stukken wordt vijfenveertig keer naar martelingen verwezen. In zijn tijd, rond 1600, behoorden openbare terechtstellingen en martelingen tot het leven van alle dag. Daar wilde men graag bij zijn. Wanneer je van het noorden van Londen naar het zuiden aan de overkant ging om in het Globe Theater een stuk van Shakespeare te zien, liep je over de London Bridge. Meestal stond daar een rij stokken waarop de hoofden van misdadigers gestoken waren. In een ander stuk van Shakespeare, A Winter’s Tale, verdient Paulina van de paranoïde koning Leontes de wreedste straf voor elk woord dat ze zegt. Ze vraagt hem brutaalweg wat hij voor haar uitgekozen heeft uit zijn menu aan wreedheden: ‘Het rad? De pijnbank? Het vuur? Mij villen? Koken? In lood of olie?’
Het onvolprezen Europese beschavingsproces heeft ons van dit soort taferelen verlost. We zijn er iets op vooruit gegaan. Helemaal verdwenen is de fascinatie voor wreedheid en geweld ondertussen allerminst, gezien het ramptoerisme en de populariteit van rauwe actiefilms en horror, hoezeer ook gefilterd door het feit dat het fictie is. Hoe het in Shakespeare&#8217;s tijd in dit opzicht toeging, kunnen we lezen in boeken, maar ook door het zien van veelzeggende voorwerpen die representatief zijn voor die tijd. Neil MacGregor, tot vorig jaar directeur van het British Museum, schreef een boek waarin hij aan de hand van twintig voorwerpen Shakespeare’s tijd rond 1600 oproept: Shakespeare’s rusteloze wereld. MacGregor was al de schrijver van A History of the World in 100 objects, een boek dat tot een van de best verkochte boeken van de Penguin Press aller tijden werd. Het kreeg een Nederlandse versie in De geschiedenis van Nederland in 100 voorwerpen van Gijs van der Ham, conservator geschiedenis van het Rijks Museum.
<figure id="post-321783 media-321783" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54792526.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54792526-320x230.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54792526-640x460.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54792526-1280x920.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54792526-1920x1379.jpg 1920w" alt="" /><figcaption>&#8216;The fourth folio&#8217;, 1685 uitgesteld in de Chief Commoner&#8217;s Parlour, Guildhall, in Londen. Foto: HH</figcaption></figure>
Om iets over de dagelijkse wreedheid rond 1600 te vertellen koos MacGregor een elegant zilveren doosje uit de verzameling van Stonyhurst College in Lancashire. Wanneer je het omdraait zie je een gat in de vorm van een oog. In het gat zitten de resten van een oog van de jezuïet Edward Oldcore, een katholieke martelaar in de tijd dat men in Engeland geen katholiek kon zijn zonder gevaar te lopen. Een openlijke katholiek werd gearresteerd, gemarteld, opgehangen, ontwijd en gevierendeeld. Dat overkwam Edward Oldcore allemaal. Behalve dat zijn oog nog werd uitgestoken terwijl hij nog niet helemaal dood was. Het werd door iemand gered en bracht het in dat zilveren doosje tot relikwie.
Ook al had hij er niets mee te maken, dat Oldcore in 1606 zo werd toegetakeld had alles te maken met de naweeën van de Gunpower Plot in 1605, toen het Guy Fawkes bijna lukte om de Engelse koning Jacobus I in het parlement op te blazen. Dat werd gezien als een katholieke samenzwering, waarbij jezuïeten, de paus en de koning van Spanje betrokken waren. Alles met een habijt was toen verdacht.
Jacobus I komt terug in het stuk dat MacGregor schrijft over een gravure waarop de Engelse koningin Elizabeth staat met haar koninklijke verwanten. Maar die zijn wel allemaal dood. De toen populaire gravure, gebaseerd op een schilderij van de Vlaming Lucas De Heere, uit 1570, liet in één blik zien dat Elizabeth (1533-1603) geen nakomelingen had en dus ook geen opvolger. Over dat onderwerp, dat Elizabeth niet voor een opvolger zorgde, mocht bij wet, de Treasons Act van 1571, niet in het openbaar gesproken worden. Het was eenvoudig verboden. Elizabeth schrok jarenlang elke potentiële huwelijkskandidaat af. Engeland kwam ondertussen onder haar vijfenveertigjarige bewind wel in vele opzichten tot bloei. Maar bij haar dood in 1603 moest Jacobus VI van Schotland overkomen om haar op te volgen.
<q class="pull-right">Alle voorwerpen die MacGregor heeft gekozen hebben een saillant verhaal en grijpen in elkaar.</q>
Alle voorwerpen die MacGregor heeft gekozen hebben een saillant verhaal en grijpen in elkaar. Jacobus I, zoals hij als de nieuwe koning van Engeland werd genoemd, kwam in Londen op het moment dat er weer een uitbraak van de pest plaatshad. In Shakespeare’s stukken komt de pest nooit voor, maar het heeft wel zijn leven en werk bepaald: zijn publiek was er bang voor en velen zijn er aan overleden. Het Globe Theater ging er een tijd voor dicht. Een kwart van de bevolking van Shakespeares stad Stratford-upon-Avon was in 1564 slachtoffer van de pest geweest. In 1592 stierf een op de twaalf Londenaren aan de builenpest. De dood van Elizabeth had miljoenen Engelsen moreel geknakt en hun weerstand aangetast. Geen juichende burgers als welkom voor Jacobus, maar de pest. Hij probeerde onmiddellijk greep te krijgen op de situatie middels koninklijke proclamaties, met voorschriften die overal werden voorgelezen en opgehangen. In 1603 verschenen wekelijks bijgewerkte ‘pestkaarten’ waarop te zien was waar de epidemie het ergst was en waar je weg moest blijven. De koninklijke proclamaties kwamen van steeds grotere afstand van de pesthaard: aanvankelijk uit Londen, toen uit het buitenhuis Greenwich, daarna vanuit het paleizen Hampton Court en Windsor, gevolgd door Southhampton, Winchester en Wilton. Vluchten, dat was wat iedereen moest doen, ook de nieuwe koning.
Een aanmerkelijker frivoler voorwerp is de Venetiaanse roemer. Die had alles om het hoofd van de rijke Londenaars op hol te brengen. Voor de protestantse Engelsen was Venetië de droom van een lichtzinnige, kosmopolitische, tolerante en verfijnde stad waar alleen het beste van het beste vandaan kwam. Op de roemer is een vrouw afgebeeld waaraan niet goed te zien is of ze een grande dame is of een grande horizontale. Deze ambiguïteit kleefde in die tijd aan Venetië en komt in Shakespeare’s Othello voor wanneer Othello zijn vrouw Desdemona verwijt ‘een sluwe hoer van Venetië’ te zijn. Niet beroerd door de reformatie, nam Venetië de hele wereld in zich op, ook joden (die rond 1300 uit Engeland waren verdreven). Het was een stad, schrijft MacGregor, ‘waar christenen en joden op basis van gelijkwaardigheid met elkaar omgingen, iets wat in de rest van Europa onvoorstelbaar was.’ Wanneer de bezoekers van De koopman van Venetië goed luisterden konden ze horen dat Shakespeare daar goed in paste.
Je zou denken dat MacGregor voor zijn doel voorwerpen uitkoos die ook een hoog curiositeitsgehalte hadden. Maar dat is niet het geval. Het zijn echt historische voorwerpen die door het verhaal dat er aan vastzit beginnen te leven, misschien wel voor een historische sensatie kunnen zorgen. Het gaat meestal om tamelijk gewone voorwerpen, zoals een proclamatie, een zwaard, een gravure, een wapenrusting waaraan niet zo veel is af te zien, ook al was hij ooit van Hendrik V. Of een munt. Maar daar staat dan wel de eerste kaart van de wereld in miniatuur op afgebeeld. Het lukt MacGregor wonderwel om zo’n historisch voorwerp steeds met toneelstukken van Shakespeare te verbinden, ook al hebben ze er nooit rechtstreeks mee te maken. Ze representeren iets uit de tijd waarin Shakespeare zijn stukken schreef.
We wisten al dat Shakespeare van alle tijden was, maar dat hij ook de ziel van zijn eigen tijd was, zoals Ben Jonson al zei in zijn lofdicht in de First Folio, wordt nu door Neil MacGregor bevestigd.
<div class="info-box">
Shakespeare’s rusteloze wereld. Een verrassende geschiedenis in twintig voorwerpen, door Neil MacGregor, is uitgegeven door <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/Shakespeares-rusteloze-wereld-Neil-MacGregor.htm" target="_blank">Hollands Diep</a>. 
</div>