Speciaal uitgelicht en krankzinnig goed

Merkt op! In de Boekenweek mag u deze boeken niet missen.

MICHEL FABER
HET BOEK VAN DE WONDERLIJKE NIEUWE DINGEN
Vertaald door Harm Damsma en  Niek Miedema, Podium, 672 p., € 25,-

Als twee onhandige tieners doen Peter en Beatrice het op de achterbank van hun auto, op de eerste pagina’s van Het boek van de wonderlijke nieuwe dingen. ‘Hij gespte zijn broek los en zij hielp hem die uit te trekken. Toen ging ze op haar rug liggen en wrong haar armen in allerlei bochten om haar beha af te doen, terwijl hij een andere houding probeerde te vinden zonder haar met zijn knieën te pletten.’ Michel Faber beschrijft de realistische seksscène met hetzelfde gemak als waarmee hij zijn hoofdpersoon Peter Leigh even later per raket lanceert naar de Oasis, een bewoonbare planeet waar de dagen tweeënzeventig uur duren. De bekeerde ex-junkie Peter is uitverkoren om als zendeling de buitenaardse wezens daar te voorzien van het woord Gods. Op Oasis raakt Peter steeds meer onder de invloed van het zen-gevoel van de lokale gemeenschap. ‘Niemand worstelde met de vraag: wie ben ik? Ze leefden gewoon.’

Peter kan interstellaire sms’jes met zijn Beatrice wisselen. Die tekst binnen een tekst, een middel dat Faber ook in eerdere romans toepaste, laat zien hoe de geliefden steeds  verder van elkaar verwijderd raken. Bea beschrijft hoe de ene na de andere ramp de aarde treft, en hoe ze naar Peter verlangt. Peter voelt dat hij tekortschiet, het lukt hem steeds minder zich in haar te verplaatsen en zijn geringe schrijftalent maakt het hem onmogelijk om haar te uit te leggen waarom hij zich zo thuis voelt op Oasis. Dat Fabers geliefde Eva hem hielp deze roman af te schrijven terwijl zijzelf steeds zieker werd en ten slotte stierf, hoef je niet te weten. Maar het maakt hem zo mogelijk nog ontroerender.
Mischa Cohen

J.M.A. BIESHEUVEL
BRIEF AAN VADER
Van Oorschot, 312 p., € 19,95

Zeven jaar geleden verscheen het verzameld werk van J.M.A. (Maarten) Biesheuvel, misschien wel de beste korteverhalenschrijver van Nederland, waarmee je zou kunnen zeggen dat zijn carrière afgerond was. Hij was begraven, vond hij zelf. Toch verschijnt nu een nieuwe bundel met ‘een keuze uit eigen werk’.

Dat zal met twee gebeurtenissen te maken hebben: de uitreiking van de eerste Biesheuvelprijs voor Beste Nederlandstalige korteverhalenbundel aan Rob van Essen, vorige week, en Biesheuvels memorabele optreden bij Adriaan van Dis twee jaar geleden, toen hij aan tafel het titelverhaal uit Brief aan Vader voorlas, wenend maar vastberaden: ‘Pa, ik voel me schuldig omdat ik geen plezier heb.’ Dat fragment heb ik inmiddels zo’n vijftien keer teruggekeken, vooral omdat ik nog steeds niet snap hoe je zoveel emoties in tien minuten kan stoppen.
Het is een perfecte aanleiding om alle verhalen nog eens te lezen, het zijn odes aan het normale leven, opgeschreven door iemand voor wie niks normaal is. In ‘Brommer op zee’ wordt een matroos op zijn schip bezocht door iemand die over zee op een brommer komt aanrijden. In ‘Reis door mijn kamer’ geeft zowel de briefopener als de Remington-schrijfmachine gelegenheid om van alles over zijn eigen schrijverschap te zeggen. En ‘David Windvaantje’ gaat over de angsten van de schrijver zelf.

Biesheuvel noemt zichzelf krankzinnig, wanhopig, een debiel. Sinds zijn studententijd kampt hij met verschrikkelijke depressies. Hij hoeft niet groots en meeslepend te leven. Hij verlangt gewoon naar warme sokken, een rustige dag of een stukje fietsen. Dat verlangen naar normaliteit zit zelfs in de manier waarop hij schrijft: met soms een schaamteloos cliché en soms een buitenproportionele bewondering voor een warm lentezonnetje, maar dan, onverhoopt, toch weer die briljante poëzie en die dramatische afloop. Normaal wordt het nooit. Hij kan het niet helpen.
Tim de Gier

J.M.COETZEE & ARABELLA KURTZ
EEN GOED VERHAAL. OVER FICTIE, WAARHEID EN PSYCHOTHERAPIE
Vertaald door Peter Bergsma en Joost Poort, Cossee, 256 p., € 22,90

J.M. Coetzee, ‘handelaar in fictie’, en Arabella Kurtz, psychoanalytica en docent klinische psychologie aan de Universiteit van Leicester, wisselden met elkaar van gedachten over waarheid en fictie en bundelden het resultaat in Een goed verhaal. Voor Kurtz is dat het ware verhaal waarmee haar patiënten weer goed zullen kunnen functioneren. Kurtz gelooft stellig dat er een, zij het subjectieve, waarheid bestaat die de patiënt moet leren kennen en accepteren.
Voor Coetzee is het goede verhaal het fictieve verhaal dat wij voortdurend over onszelf en onze omgeving vertellen, het verhaal waarmee we enigszins comfortabel kunnen leven. Pas als onze wederzijdse ficties elkaar al te zeer tegenspreken, is er een probleem dat moet worden opgelost. Iemand moet worden ontmaskerd, bij de psychotherapeut of in een roman. Maar, merkt Coetzee op, we weten niet hoeveel mensen leven in hun eigen zorgvuldig verzonnen verhaal, zonder dat zij daar ooit wroeging over krijgen, zonder dat dat ooit botst op de net zo goed zelfbedachte verhalen van anderen. De mensen die dat lukt, krijgt Kurtz immers nooit te zien. Iedereen klampt zich vast aan verhalen, zoekt oorzaken, een begin en een einde, betekenis.

In ruim tweehonderd bladzijden komen Kurtz en Coetzee nauwelijks nader tot elkaar. Kurtz komt met voorbeelden uit haar praktijk, stelt hypotheses op, verwerpt ze. Coetzee volgt alleen zijn intuïtie. ‘Uit wat ik schrijf moet je kunnen opmaken dat ik niet veel respect heb voor de werkelijkheid.’ Hij schept zijn eigen werkelijkheid, wat Kurtz ook mag beweren.
Nynke van Verschuer

PETER VERHELST
DE KUNST VAN HET CRASHEN
Prometheus, 302 p., € 19,95

Literatuur bezingt vele kunsten: de kunst van het motoronderhoud, de kunst van het veldspel, de kunst van het bezorgen van een liefdesbrief. En nu ook de kunst van het crashen. Peter Verhelst, in Vlaanderen cultschrijver, in Nederland vreemde, experimentele eend in de bijt, vloog een paar jaar geleden drie keer met z’n auto over de kop, zo’n ongeluk waarna je in kersenpitten voortaan bloederige tanden ziet.

Die paar tellen bewusteloos, de openbarstende airbags, het asfalt, de pijn, kristalliseerden tot smeulende verhalen over een man die in een dierentuin naaktmodellen schildert tot een tijger hem velt, in de jungle ontwaakt bij een kudde bavianen, als enige een vliegtuigongeluk overleeft, in een vreemde wereld met onbekende mensen en verbanden belandt. En ten slotte weer thuiskomt bij zijn vriendin waar hij zijn ontsnapping aan de dood tot zich laat doordringen. Verhelst wilde ooit schilder worden maar besloot, te weinig getalenteerd, ‘met mijn woorden een lichaam te verkrijgen’ ‘als een stilleven, wachtend op een blos’. Resultaat: de beschrijving van mythische woestenijen, pulserende, organische plekken waarin de logica van waarheid en tijd wordt ondermijnd en de vluchtende mens moet zien te overleven. ‘()veral zijn waarheidsclusters die elk miljarden waarheden bevatten. Er zijn miljarden waarheidsclusters. Tussen die waarheidsclusters liggen superholtes, enorme gebieden waar geen waarheden voorkomen.’
Iemand voor wie waarheid en causaliteit zo meerdimensionaal zijn, moet welhaast visioenenkunst bedrijven en dat gebeurt hier. Zoals Verhelst zelf na zijn ongeluk sterretjes zag, zo tuimelen zijn personages door een onverschillig, vaak dreigend heelal. Vreemd, intrigerend maar ook grotendeels ongrijpbaar, deze herschikkingen van het waarheidsweefsel, zoals Verhelst zijn verhalen zelf ergens noemt.

Je moet er voor openstaan om te snappen dat zo’n openbarstende airbag een verhaal over de oertijd herbergt en redders langs de snelweg samenklonteren tot een visioen over een nieuwe gemeenschap. En zeker, het is makkelijk om in dit alles de kleren van de keizer te zien; Verhelst is ook helemaal niet van plan ons met welgeklede, goed functionerende mensen te behagen, integendeel, hij toont ons de wereld in moleculaire staat, ontregelend, primordiaal.
Met de kunst van de experimentele roman was het de laatste decennia in de Nederlandstalige literatuur allermiserabelst gesteld, maar Verhelst houdt als een soort sluiswachter de traditie van het ontwrichtend schrijven hoog.
Rob Schouten

EDWARD ST ABYN
DE PATRICK MELROSE-ROMANS
Vertaald door Nicolette Hoekmeijer,  Prometheus, 848 p., € 19,95

De Engelse adel behoort tot het grootste tuig dat er op de aardkloot rondloopt. Ze vindt elke schoftenstreek geoorloofd omdat die ervan getuigt dat zij, de verhevenen, niet aan de kleinburgerlijke moraal van het gewone volk onderhevig is. Alle anderen, ook de standgenoten, mogen worden gebruikt, vernederd, verkracht en verraden. Moraal is voor de anderen. Ervaringsslachtoffer Edward St Aubyn schrijft onverbloemd op hoe het gajes te werk gaat. Bracht Evelyn Waugh in Brideshead Revisited nog een protagonist die als wannabe eerst nog oog had voor de verblindende pracht en praal waar de vervallen façades uit bestaan, St Aubyns held, Patrick Melrose, vertelt over de lelijkheid, het nare, en hij ondervindt alles aan den lijve – de schrijver laat er geen misverstand over bestaan dat hij zelf die Melrose is. De vijf uiterst leesbare Patrick Melrose-romans verschijnen nu gebundeld in het Nederlands. Strontjaloers kunnen de lezers zijn die ze al hebben gesavoureerd, want St Aubyn beschrijft de scènes zo natuurlijk dat je de herinneringen in zijn hoofd betreedt via de achteloze details waarmee je ook in het echt aan de werkelijkheid blijft hangen. De ruim achthonderd pagina’s tezamen zijn ingrijpender én goedkoper dan een voorjaarsvakantie.
Sander Pleij

Speciaal uitgelicht en krankzinnig goed

Reactie annuleren

Voorstelling Britt for president: ‘Een politieke klucht’

Femke Halsema geeft minister Van Weel een lesje bestuursrecht

Waarom ons economische systeem crises blijft veroorzaken

In het leven van Freek, deel 4, valt veel te lachen en door te denken

Werkt de herinvoering van de dienstplicht averechts?

Wie is er voor om naast kijkcijfers voortaan ook de zeikcijfers bij te houden? 🙋‍♂️