We leven in een cocktail van narcisme, egoïsme en eigendunk

Een boek van vierhonderd pagina’s dat Selfie heet en de vraag beantwoordt ‘How the West became self-obsessed’ kan geen oppervlakkig werkje zijn over het maken van kiekjes van jezelf. De titel is niet meer dan een vlag die aangeeft dat het in dit boek zal gaan over eigenliefde en eigendunk als diep in het westerse denken gewortelde motor van de samenleving, speciaal de laatste vijftig jaar. De selfie is alleen maar het oppervlakkige symbool van een speeltje dat goed aansluit bij de geest van de tijd.

Schrijver Will Storr presenteert zich niet als een vertegenwoordiger van de alles voorbij strevende millennials die hij in het boek onderzoekt. Hij is dus niet het extraverte, slimme, mooie, individualistische, optimistische, hardwerkende, zelfbewuste, van eigendunk vervulde, sociaal handige neoliberale zelf. Integendeel. Hij bekent dat zijn persoonlijkheid een paar min of meer stabiele facetten heeft, zoals een ‘low agreeableness and high neuroticism.’ Daar kom je niet ver mee in ‘het tijdperk van het perfectionisme.’

De ‘dark lie’: in de naar perfectionisme strevende neoliberale wereld kun je alles worden wat je wil.

Dat Storr zich op deze ‘kwetsbare’ manier presenteert heeft alles te maken met zijn bevindingen en de ontmythologisering die in het boek plaatsheeft. Hij stuit uiteindelijk op de ‘dark lie’, de zwart gerande leugen die het hart vormt van de hedendaagse neoliberale cultuur. De leugen is dat je in de naar perfectionisme strevende neoliberale wereld alles kunt worden wat je wil, terwijl dat slechts voor weinigen opgaat. Al de anderen, de verliezers, herinneren zich alleen nog maar de bedrieglijk aantrekkelijk klinkende woorden van het ‘million-selling self-help book, the motivational speaker and the happiness guru.’

Bankier van het neoliberalisme

Toch is het oppompen van de eigendunk en het harde individualisme de afgelopen vijftig jaar een complete psychologische industrie geworden, te beginnen bij het monstre sacré van het nietsontziende individualisme Ayn Rand. De oorspronkelijk Russische schrijfster van The Fountainhead (1943) en Atlas Shrugged (1957) bouwde het al in veel Amerikanen huizende, aan niets gebonden libertaire gedachtengoed uit tot het idee van ‘a totally free society’. Ze ging daarmee in tegen de geest van de sociaal-democratische New Deal van Roosevelt en kreeg steun van econoom Friedrich Hayek, de bedenker van het neoliberalisme.

Dat neoliberalisme wilde zich aan niets meer gebonden voelen: alles moest geprivatiseerd en gedereguleerd worden, het kapitalisme was eindelijk aan ontketening toe. Rand kreeg ook steun van haar discipel Alan Greenspan, de latere voorzitter van de centrale bank van de VS. Hij bracht haar ideeën onverkort in de Amerikaanse economie en de financiële wereld. Hij werd de bankier van het neoliberalisme.

Eigendunk zou aan alles voorafgaan om iets te bereiken.

Het discipelschap was een wezenlijk onderdeel van de beweging die Rand voortbracht, ook door haar tijdschrift The objectivist. Rand benoemde Nathaniel Branden min of meer tot haar ‘intellectueel erfgenaam.’ Branden was de schrijver van The Psychology of Self-Esteem, een boek dat meer dan een miljoen keer werd verkocht. Het werd een onderdeel van het lesprogramma op veel scholen. Self-esteem, eigendunk, goed over jezelf denken, werd gezien als bepalend voor het denken, voor het sturen van waarden, emoties, verlangens en het stellen van doelen.

‘Self-esteem’ werd in de jaren tachtig en negentig een ‘movement’ en een ideologie in Amerika, in Californië en ‘all over the world’. Eigendunk zou aan alles voorafgaan om iets te bereiken. Dat zou menig psychologisch onderzoek hebben uitgewezen. Met name de psychologen van het Esalen Institute in Big Sur en in het bijzonder John Vasconcellos verspreidden de goede boodschap, in weer een andere beweging, de Human Potential Movement. Op het Esalen Institute werd harde psychotherapie (‘therapeutic tyranny’) bedreven om je (tegen behoorlijke betaling) een gezonde eigendunk bij te brengen. Maar ook zachtaardige, op het lichaam gerichte therapie, zoals de Workout Video die Jane Fonda in 1982 maakte.

Sociaal vaccin

High self-esteem, in jezelf geloven, zou een ‘sociaal vaccin’ zijn dat vele kwalen geneest, luidde de beweringen in de onderzoeken die John Vasconcellos en zijn Esalen Institute verspreidden. Alcoholisme, drugs, misdaad, geweld, kindermishandeling, prostitutie, afhankelijk zijn van uitkeringen, slecht kunnen leren: het is allemaal te genezen door het opkrikken van de eigendunk, van geloven in jezelf. Tot die onderzoeken eens serieus werden bekeken door de ene commissie na de andere, na het ene nationale schandaal na het andere.

Er was met de uitkomsten gerommeld: er was geen of nauwelijks verband aan te tonen tussen lage eigendunk en de genoemde problemen. Niet low, maar high self-esteem was de oorzaak van geweld. Mensen met lage eigendunk zijn veel te timide en onzeker om tot geweld over te gaan. Een hoge eigendunk is even het gevolg van een goed gemaakt examen, maar die gaat er niet aan vooraf. Als je slecht over jezelf denkt, een lage eigendunk hebt, ga je niet tot agressie over. Je wordt pas agressief als anderen slecht over je denken. Dat waren zoal de uitkomsten van de commissie.

Er is natuurlijk niets mis met perfectionisme als het geen idiote obsessionele vormen aanneemt, zoals bij Ayn Rand.

Geloven in jezelf, perfectionisme, succes en absoluut individualisme zouden volgens Ayn Rand allemaal teruggaan op een uitspraak van Aristoteles: ‘Alles heeft een doel en streeft naar perfectie.’ Perfectionisme zou met aanhangers als Rand uit de gratie kunnen raken. Maar er is natuurlijk niets mis is met perfectionisme als het geen idiote obsessionele vormen aanneemt, zoals bij Rand. De ideeën van Rand gingen in de tweede helft van de twintigste eeuw een alliantie aan met het neoliberalisme van Friedrich Hayek en en zijn leerling Margaret Thatcher. De cocktail werd nog heftiger door de samensmelting met het Esalen Institute. Daar werd de eigendunk van menig aanhanger van de Greed-is-good-beweging hardhandig opgekrikt tot de onuitstaanbare figuren die verantwoordelijk werden voor de financiële crisis in 2008.

Selfie als oppervlakkig speeltje

De self-esteem-beweging beleefde wel zijn hoogtepunt in de jaren tachtig en negentig, maar is nog allerminst uitgewoed. Naast de nog steeds aanwezige tendens om jezelf mooier voor stellen dan je bent, is er een oppervlakkig speeltje aan toegevoegd in de vorm van de selfie. De self-exposure waaraan Andy Warhol deed is daarmee doorgedrongen tot de alledaagsheid van iedereen. Ook is het daardoor onschuldiger geworden: een gezelschapspel waaraan minder zware betekenis toegekend hoeft te worden dan Will Storr doet.

De sociale media zouden beheerst worden door het ‘get along and get ahead’, het streven en voorbijstreven van jongeren die elkaar in alles de loef willen afsteken. Er zou permanent een bloedige competitie plaatshebben tussen jongeren: je moet een beter ik laten zien dan de ikken waardoor je omringd wordt. Je moet een vermakelijker ik zijn, een origineler en mooier ik, meer vrienden hebben en betere grappen maken. Zo niet, dan ligt je ik er uit.

Met al zijn ongemak over het onmogelijke perfectionisme is Storr toch wat te defaitistisch.

Will Storr laat talloze psychologen en sociologen aan het woord en reist van een afgelegen Schots klooster naar de ‘edge of the world’, Silicon Valley, om de veranderingen in het Westerse ik te beschrijven en te analyseren. En ja, er is nog steeds sprake van een misplaatste eigendunk, gevoed door het cynisme en het egoïsme van het neoliberalisme, met Donald Trump als de door Ayn Rand gedroomde politicus die haar ideeën honderd procent uitvoert.

Maar met al zijn ongemak over het onmogelijke perfectionisme is Storr toch wat te defaitistisch. Zeggen de self-esteemers dat perfectionisme bestaat, dan zegt Storr: ‘We’re limited. Imperfect. And there’s nothing you can do about it.’ Willen de self-esteemers alles onder controle houden, dan zegt Storr: ‘Dat hebben we niet, niet echt. Ook de mensen om ons heen niet die er zo intimiderend uitzien in hun stralende perfectie.’ Storr toont overtuigend aan hoe onsmakelijk overdreven eigendunk kan zijn, maar hij bederft het door zijn eigen defaitisme: ‘We zijn geen goden, we zijn dieren. We komen voort uit de modder.’