23-06-2007
Door Sander Donkers

Het zijn op dit moment zo’n beetje de twee belangrijkste namen in de alternatieve country: Ryan Adams en Wilco-voorman Jeff Tweedy. Een dubbelinterview, met een bad boy en een lieve vader. Tweedy: ‘Ik word zeer ongemakkelijk van het feit dat mensen door mijn songs menen te begrijpen wie ik ben.’ Adams: ‘Trouw aan een muzikale traditie interesseert me geen hol.’

De een is een brave huisvader, de ander een enfant terrible met een rumoerige levensstijl. De een leunt voorover en werpt zich haast in het gesprek. Hij is zo beleefd dat hij, tevergeefs, probeert zijn gaap te maskeren. De ander hangt nonchalant achterover in een leren fauteuil, zijn kruis nogal nadrukkelijk vooruit. Als hij tenminste niet een onrustig ommetje door de hotelkamer maakt. De een spreekt beheerst, op fluistervolume, en kiest zijn woorden met precisie. De ander vloekt als een bootwerker en praat alsof hij een schot hagel afvuurt.

Dat doen ze overigens niet in dezelfde ruimte. Waarschijnlijk weten Jeff Tweedy en Ryan Adams niet eens van elkaars nabijheid. Een merkwaardig toeval heeft bepaald dat twee van de interessantste Amerikaanse singer/songwriters van de laatste jaren op hetzelfde moment in Amsterdam zijn, op nog geen tweehonderd meter van elkaar, om over hun nieuwe cd’s te praten. En dat ik een kleine tien minuten heb om de afstand van de een naar de ander te overbruggen.

Tweedy en Adams zijn op dit moment zo’n beetje de twee belangrijkste namen uit een hoek van de popmuziek die alternatieve country wordt genoemd, kortweg alt.country. Soms heet het Americana, soms countryrock. Hoe dan ook, ooit kwamen ze uit hetzelfde muzikale ei gekropen, nu wisselen hun platen elkaar nog altijd broederlijk af in talloze cd-spelers. Op internet wordt een hevige strijd gevoerd over de vraag wie van de twee nu een belangwekkender artiest is – Jeff of Ryan, Ryan of Jeff.

Zelf vinden ze dat maar niks. Zoals ze, als ze het hadden geweten, vast ook niet razend enthousiast zouden zijn om samen deze pagina’s te delen. Niet alleen omdat er in het verleden over en weer flink wat stekeligheden zijn uitgewisseld. Ze menen, en niet helemaal ten onrechte, dat ze het alt.country-stempel al lang ontgroeid zijn. Ze zijn bovendien zeer gevoelig voor alles wat ook maar ruikt naar een poging hen in een muzikaal hokje te duwen. Want Tweedy en Adams worden, elk op hun eigen manier, beschouwd als vaandeldragers van een beweging.

Jeff Tweedy was eind jaren tachtig een van de oprichters van Uncle Tupelo, een groep wier legende vele malen groter is dan het toenmalige succes. Een stel piepjonge jongens, grootgebracht op een dieet van punk, met een fascinatie voor de wortels van de Amerikaanse muziek. Ze bespeelden instrumenten als fiddle en mandoline en luisterden naar Harry Smiths Anthology of American Folk Music. In een tijd dat popmuziek gladder en afstandelijker klonk dan zelden tevoren, raakte hun muziek een gevoelige snaar. Uncle Tupelo stond voor echtheid, voor de afkeer van een geconstrueerd imago, voor respect voor de Amerikaanse muziektraditie.

Volgens de nog immer uitdijende legende stampte de groep het alt.country-genre zo ongeveer eigenhandig uit de grond. Naar aanleiding van de titel van hun debuut No Depression – ontleend aan het liedje ‘There’s no depression in heaven’ van The Carter Family – werd er een tijdschrift opgericht met dezelfde naam. Het blad was gewijd aan alle nieuwe groepen die in Uncle Tupelo’s kielzog de countrywortels herontdekten. Een tijdlang werden dergelijke groepen zelfs aangeduid als No Depression-bands. Het uiteenvallen van Uncle Tupelo, in 1994, was voor de fans een grote schok. De verering zat diep, evenals de wens dat alles voortaan precies hetzelfde zou blijven. Als vermeend schutspatroon van de beweging, werd Jeff Tweedy opgezadeld met een torenhoge erfenis.

‘Voor sommige mensen viel de hemel uit de lucht toen wij er mee ophielden,’ zegt Tweedy. ‘Toen was het: “Oh oh, dit is het einde. Jeff zal nooit meer een plaat maken die een stuiver waard is.” En zo is het, dertien jaar later, nog steeds. Ik kan daar niks mee.’

Niet alleen stond het zijn creatieve vrijheid in de weg, hij vond het ook zwaar dat mensen allerlei gevoelens projecteerden op zijn persoon. ‘Met reacties op mijn werk kan ik goed omgaan,’ zegt hij. ‘Maar ik word zeer ongemakkelijk van het feit dat mensen door mijn songs menen te begrijpen wie ik ben. De identificatie van één individu met je muziek, dat is iets moois. Maar zodra het een collectieve ervaring wordt, zodra door andermans percepties – in blogs, sites, in bladen – een persona wordt geconstrueerd dat van alles is, maar in elk geval niet jij… dat vond, en vind ik nog altijd zeer verwarrend. Ik word gedefinieerd door het vaderschap, als echtgenoot, als vriend van mijn bandgenoten. Als ik voor sommigen een grotere betekenis heb, dan is dat hun probleem. Ik wil nergens een vaandel voor dragen, behalve misschien voor doorzettingsvermogen.’

Ryan Adams heeft zo zijn eigen cross to bear. Als zanger van de groep Whiskeytown maakte hij in de jaren negentig naam in het alternatieve countrycircuit. Zijn overdonderende solodebuut Heartbreaker trok ook buiten die kringen de aandacht, en met het radiovriendelijke album Gold brak hij als het ware door de linies. Elton John was zo onder de indruk dat hij een plaat opdroeg aan Adams, ‘for making me want to do better’. Gezegend met een flinke dosis sex-appeal, iets dat niet ruim voorradig is in deze kringen, gold hij opeens als voornaamste kandidaat om alt.country een breder – en jonger, en vrouwelijker – publiek te bezorgen. Een vrij paradoxale positie: hij was een posterboy voor een genre dat sterrendom maar moeizaam verdraagt.

De reactie van het wonderkind op het succes was, zeker achteraf gezien, zeer typerend: in het jaar na Gold schreef hij het materiaal voor vier complete cd’s, waarbij hij ervoor zorgde dat een keur aan muziekstijlen de revue passeerde. ‘Ik begrijp dat er behoefte is aan een variant van Amerikaanse muziek die niet is verwaterd, waarvan de identiteit niet verborgen is achter een vals web van imago en stijl,’ zegt Adams. ‘En dus kan ik ook wel begrijpen dat mensen een verwantschap zien tussen mij en een groep als Wilco. Maar als artiest vind ik het oninteressant om zo te denken. Ik wil trouw zijn aan mezelf en aan wat er in mijn leven gebeurt, tot op het punt dat het per ongeluk hele authentieke muziek oplevert. Trouw aan een muzikale traditie interesseert me geen hol.’

Zo blijkt. Adams strooit graag met de namen van groepen als The Smiths, Black Sabbath en The Replacements, maar het is opvallend dat hij het nooit over country-artiesten heeft. Terwijl die invloeden, evenals die van bijvoorbeeld Neil Young, op zijn nieuwe cd Easy Tiger weer overduidelijk aanwezig zijn. ‘Ja, ik schrijf countrysongs,’ zegt hij. ‘Soms. Maar ik luister nooit naar die muziek.’

Het is een beetje het verhaal van Obelix en de toverdrank. Opgroeiend in South Carolina werd hij zo lang doodgegooid met country dat hij het niet meer hoeft te horen, omdat het nu van binnen zit. ‘Het is een tweede natuur en ik zou het pretentieus vinden om die te onderdrukken. Maar ook vroeger hield ik niet van country, behalve misschien wanneer ik stomdronken was. De boodschap, de redeneertrant – het is doodsimpel, omdat een groot deel van dat publiek nou eenmaal oerstom is. Ook muzikaal is country het product van simpele mensen. Dat bedoel ik niet beledigend, want het is juist de economie van die liedjes die me wel bevalt. Alleen, als je dat zou willen uitleggen aan de gemiddelde countryzanger, zou je het met mosterd op een grote biefstuk moeten schrijven.’

Een week voor ik Adams ontmoet, verscheen er een kort maar alarmerend berichtje op zijn website. Ryan had een ongelukje gehad tijdens het skateboarden. Maar, suste de site, het was lang niet zo erg als drie jaar geleden. Toen tuimelde de zanger van een podium in Liverpool en zong hij het laatste nummer terwijl zijn pols willoos naast zijn lichaam bungelde. Zijn manager vertelt dat hij ditmaal haarscheurtjes in zijn onderarm heeft en voorlopig geen gitaar kan spelen. ‘Maar hij gaat er heel goed mee om. De oude Ryan had onmiddellijk alles afgezegd.’

De oude Ryan? In de bio bij de nieuwe plaat, die geschreven werd door vriend en fan Stephen King, wordt ook al gehint op een omwenteling. De beroemde schrijver laat terloops woorden als ‘nuchter’ en ‘volwassen’ vallen. Een songtitel als ‘I taught myself how to grow old’ lijkt bovendien tamelijk veelzeggend, aangezien Adams’ vorige cd, het gitzwarte 29, geheel in het teken stond van afscheid van de jeugd en het besef van sterfelijkheid. ‘Oh man!’ zucht Adams terwijl hij met twee handen zijn haar in de juiste war doet. ‘Een paar mensen zijn er inderdaad in geslaagd me iets te laten zeggen over… volwassenheid.’ Dat woord spreekt hij uit alsof ik hem een rot ei onder de neus duw. ‘Maar ik weet het niet hoor. Op 29 en Heartbreaker, daar hoor ik een volwassen man zingen. Een oude, vermoeide man, met een klaaglijke vibe. Tijdens het maken van deze cd voelde alles een stuk lichter. En zo klinkt hij ook, vind ik. Als iets dat goed voor je is, zelfs al smaakt het soms wat bitter. Easy Tiger is als biologisch sinaasappelsap.’

Hij trekt een gezicht dat ik deze middag nog vaker zal zien – deels naïef, deels uitdagend. Maar vooruit: op Easy Tiger staan weliswaar weer heel wat nummers die goed van pas komen als je relatie net uit is, maar de algehele toon is inderdaad minder desolaat. En in songs als ‘Goodbye Rose’ en ‘Tears of Gold’ wordt er door Adams en zijn vaste begeleidingsband The Cardinals zo hemelbestormend gemusiceerd dat de plaat vanzelf enthousiasme opwekt.

Maar Adams, blijkbaar niet tevreden met zijn analyse, wisselt plotseling van register. ‘Alles wat ik erover kan zeggen, is dat het in veel van deze songs draait om beschadiging,’ zegt hij ernstig. ‘Zoals vaker, inderdaad. Maar in plaats van het alleen vast te stellen, leg ik er nu ook verantwoording voor af.’ Dat mag vaag klinken, het is precies de toon van een song als ‘Two’, waarin hij een geliefde excuses maakt voor zijn gedrag, en erkent dat ‘it takes two when it used to take one’. In het refrein zingt hij: ‘I’m fractured by the fall, and I wanna go home.’

The fall. Terecht of niet, die gebeurtenis is symbool komen te staan voor de grilligheid van zijn carrière én van zijn persoonlijkheid. Zelf heeft hij meermalen verklaard dat het een wake-up call was, een moment waarop hij doordrongen werd van zijn zelfdestructieve natuur. Al in de dagen van Whiskeytown stond Adams bekend als een lastige. Dat werd er niet minder op toen hij na het succes van Gold vol in de schijnwerpers kwam te staan. Tijdens optredens kwam hij regelmatig nukkig uit de hoek, en hij kon slecht omgaan met kritiek. Er bestaat een vermakelijke opname, te beluisteren op YouTube, waarop Adams op verhitte toon het antwoordapparaat volkakelt van een journalist die een negatieve recensie schreef. Ondertussen liet hij zich het sterrendom, met bijbehorende excessen, goed smaken. Zijn drugsgebruik omschreef hij als ‘een vorm van zelfonderzoek’. Dat hij door een trits affaires met actrices als Winona Ryder en Minnie Driver steeds vaker opdook in de roddelkolommen, kwam zijn geloofwaardigheid niet ten goede. Een Gap-commercial maakte hem voor sommigen tot een favoriete pispaal. Maar tegelijkertijd werd Adams’ buitengewone talent zelden in twijfel getrokken.

Na de vorige val trok hij zich terug, nam een hond en ging in therapie. Het skateboardincident heeft hem niet uit het veld geslagen. Enthousiast vertelt hij hoe de optredens waarbij hij het, voor het eerst in zijn leven, zonder gitaar moest stellen, zorgden voor een hele nieuwe kennismaking met zijn eigen liedjes. ‘Als je songs schrijft zoals ik voel je je altijd een beetje naakt op het podium. Maar zodra ik me te intens ging voelen door de teksten, kon ik me altijd concentreren op de gitaar. Nu is er alle tijd om te verdwijnen in het verhaal. Soms besef ik welke regel er komen gaat, en bedenk ik me: dit ga ik toch niet écht zeggen? This is some cold shit! En heel vaak denk ik ook: damn, wat een geweldig nummer is dit eigenlijk.’ Hij grijnst: ‘Maar dat is dus niet narcistisch bedoeld.’

Adams mag wat onbeholpen zijn in het analyseren van zijn muziek, Jeff Tweedy windt nergens doekjes om. De nieuwe Wilco-cd Sky Blue Sky staat in het teken van bezinning en is in muzikaal opzicht een terugkeer naar de basics. De plaat werd opgenomen in hun fraaie eigen loft in Chicago. Er was geen hoogoplopende studiorekening. ’s Avonds kon hij gewoon samen met zijn gezin eten. Tijdens de sessies werden Tweedy’s schetsen in nauwe samenwerking met de andere Wilco-leden uitgebouwd tot warme, melancholische liedjes. ‘We hebben ons volledig gefocust op het samenspel, en dat was erg fijn,’ zegt Tweedy. ‘Soms plukten we de liedjes zo uit de lucht. Het herinnerde me eraan wat een geweldige bevrediging het toch geeft om iets te maken dat vijf minuten daarvoor nog niet bestond.’

Het is een hele ommekeer. Op hun vorige twee platen, Yankee Hotel Foxtrot en A Ghost is Born, verlegde Wilco niet zomaar zijn grenzen, de groep betrad een heel nieuw universum. Er waren invloeden van krautrock te horen, er dook hier en daar elektronica op, en Tweedy’s teksten bereikten een hoog niveau van abstractie. En dan hebben we het nog niet over de ruim tien minuten rondzingende gitaar waarmee het voorlaatste nummer van ‘Ghost’ verfraaid werd.

Bijna waren die platen Wilco’s ondergang geworden. Yankee werd door de platenmaatschappij als onverkoopbaar bestempeld en afgewezen. Tweedy weigerde de plaat aan te passen en zette hem op het net. Daar werd het materiaal zo vurig bejubeld dat de plaat via een omweg alsnog werd uitgebracht door een ander label van dezelfde maatschappij. Wilco had gegokt en gewonnen. Het zo mogelijk nog maffere A Ghost is Born werd zelfs bekroond met een Grammy.

Maar nu klinkt Wilco weer ‘gewoon’. Nog altijd als een razend talentvolle groep, maar minder vervreemdend. Hier en daar jengelt weer een pedalsteel. De teksten zijn direct en begrijpelijk. En zo wilde Tweedy het ook. Direct, twee benen op de grond. Hij had er goede redenen voor. Een paar jaar geleden meldde hij zich in een afkickkliniek om een einde te maken aan een hardnekkige verslaving aan pijnstillers. Iets dat, zo benadrukt hij, niet zomaar moet worden gerangschikt onder het kopje rock-excessen. Tweedy worstelt al zijn hele leven met depressies en hevige stemmingswisselingen. ‘Ik ben nooit op zoek geweest naar vergetelheid, in de nihilistische zin van het woord,’ zegt hij. ‘Ik wilde juist productief zijn, goed functioneren. Normaal zijn. Vanaf mijn veertiende heb ik allerlei verschillende dingen gebruikt. Pijnstillers een jaar of zeven. Maar het was grotendeels zelfmedicatie, om de boel in evenwicht te krijgen.’

Dat evenwicht was, natuurlijk, alleen maar schijn. ‘Ik had hulp nodig, al een hele tijd. Maar ik was er ook bang voor. Het kan heel comfortabel worden om je altijd maar oncomfortabel te voelen. En om telkens te reageren op die impuls – geef me iets, wat dan ook, om in mijn lichaam te stoppen, want ik moet me nú beter voelen.’

‘Oh, I didn’t die,’ zingt hij in het titelnummer van Sky Blue Sky. ‘I should be satisfied. I survived. That’s good enough for now.’ Tweedy’s gemoed zal altijd wispelturig zijn, weet hij, maar het leven is een stuk beter hanteerbaar. Hij jogt. Hij herkent de eerste signalen van een oprisping van zijn ziekte, en weet dat hij zich dan niet terug moet trekken. Maar om hem nou te omschrijven als ‘gelukkig’… ‘Ik zou zeggen dat acceptatie een beter woord is. Leuk zal het nooit worden, en ik moet altijd oplettend blijven. Mijn doel is niet gelukkig te zijn, maar om te kunnen genieten van de momenten dat ik dat ben. Het gaat me niet the pursuit of happiness, maar om het streven aanwezig te zijn, om deel te nemen aan je eigen leven. In goede en slechte tijden.’

Hij vertelt dat zijn moeder overleed tijdens het maken van de nieuwe cd. ‘Dat is iets afschuwelijks, zoals velen weten. Maar ik was dankbaar dat het gebeurde op een moment in mijn leven dat ik het verpletterende verdriet ook daadwerkelijk kon voelen.’
Sky Blue Sky is duidelijk een weerslag van het nuchtere leven. Het was voor Tweedy belangrijker dan ooit dat zijn directe omgeving er positief op reageerde. ‘Mijn vader heeft er veel troost uit kunnen putten. En mijn vrouw vind hem heel mooi. Dat doet me veel, want zij heeft een hoop voor haar kiezen gehad. Ik heb in het verleden nogal wat teksten geschreven die pijnlijk voor haar waren, simpelweg vanwege het feit dat ze mijn vrouw is.’

Toch grossiert Tweedy ook dit keer niet in onbezorgde liefdesverklaringen. ‘Dat is waar,’ lacht hij. ‘Mijn vrouw vond het liefdevol genoeg en toch realistisch. Er zit altijd een bittere kant aan van iemand houden. Omdat het eindig is. Het gaat niet over liefde als een soort drug die de pijn moet verjagen, maar juist over de liefde die pijn erkent en toelaat. En het spijt me, maar liefhebbender dan “On and on and on” zal ik ze nooit schrijven.’

‘Je hebt mazzel,’ zegt Ryan Adams olijk. ‘Jij krijgt vandaag de voedselmetafoor.’ De vraag ging over zijn inmiddels legendarische productiviteit. In de afgelopen zeven jaar maakte Adams acht cd’s, waaronder ook nog twee dubbelaars. Eind dit jaar komt er een box uit met restmateriaal – honderden liedjes, naar verluidt. Intussen propt hij zijn website vol met gratis te downloaden punksongs, garagerock en grappige verzinsels, onder meer van zijn alter ego DJ Reggie.

Zijn werkdrift bezorgde hem de nodige problemen. Ook hij kreeg te maken met een plaat, Love is Hell, die door zijn maatschappij in eerste instantie werd afgewezen. De drie cd’s die hij maakte in 2005 zijn volgens hem totaal verkeerd begrepen omdat ‘die ruggengraatloze eikels’ ze in de verkeerde volgorde uitbrachten. ‘Alsof je eerst The Empire Strikes Back bekijkt en daarna pas Star Wars. Fuckheads!’
Velen meenden dat zijn werkdrift niet altijd gelijke tred hield met de kwaliteit. ‘Alsjeblieft,’ verzuchtte een recensent in zijn artikel over 29, ‘geef deze man een eindredacteur.’ Het is een teer punt, en Adams kijkt me zuinig aan. ‘Ik heb er geen probleem mee dat niet alles wat ik maak even briljant is. Als ik iets een mooi idee vind, als het een goede weerspiegeling is van mijn leven, als het mij zinnig lijkt, mag het van mij op een plaat gezet worden.’

Dan volgt de voedselmetafoor. ‘Je zit in mijn restaurant en bekijkt het menu. Je hóéft niks te bestellen, maar zodra je dat wel doet, geef je je over aan de chef. Ik zou een gerecht niet op het menu zetten als ik niet dacht dat ik er iemand een plezier mee zou doen. Soms maak ik iets dat een beetje raar smaakt. Ik vind het zonde om het in de vuilnisbak te gooien, dus dan geef ik het weg.’ Hij krijgt zichtbaar schik in zijn verhaal. ‘Je bent in dad’s kitchen, en je zult gevoed worden. Maar terwijl ik me daar uit sta te sloven, heb ik geen zin in gezeur aan mijn kop. En als ik je een vol bord geef, en je eet het maar half op, moet je niet gaan lopen zeiken dat het te veel was.’

Dat het in de muziekindustrie een ongeschreven wet is nooit je eigen markt te overspoelen – het zal Adams worst wezen. Hij gelooft heilig in zijn plicht als artiest om iets te creëren wanneer er zich een idee aandient. En dat is, nu hij er over nadenkt, eigenlijk constant het geval. ‘Mijn songs komen vanzelf, zolang ik er maar niet te hard mijn best voor doe. Je gaat geen berenval plaatsen terwijl de beer toekijkt. Zelfs nu ik geen gitaar mag spelen, componeer ik voortdurend, in mijn hoofd. Soms lijkt het wel alsof mijn brein inschakelt op een radiostation dat niet bestaat.’

Hij vertelt over een favoriet spelletje dat hij ‘punchline, where’s the joke?’ noemt. ‘Ik bedenk een lijstje met songtitels en dwing mezelf vervolgens om daar liedjes bij te schrijven. “Blossom”, van Cold Roses, was er zo een. Of “Magnolia Mountain”. Mijn oma had een magnolia in haar tuin, ik vind bergen geweldig… en tadaa!’

Bij zo’n verhaal vraag je je automatisch af of het hem allemaal niet te makkelijk afgaat. Maar dat doet hij zelf niet. ‘Ik hoop dat al dat negativisme eens ophoudt. Creativiteit is iets moois, en er is niks mis met hard werken. Ik doe er niemand kwaad mee, en wie weet inspireer ik een paar mensen. En ook al heeft iedereen er commentaar op en wil niemand meer mijn muziek uitbrengen, I’ll fucking do it anyway.’

Het bevechten van hun artistieke vrijheid is iets waar Adams en Tweedy allebei mee worstelen. Wilco heeft er in de loop der jaren een goede gewoonte van gemaakt onverwachte muzikale afslagen te nemen. Maar hun laatste koerswijziging werd door de muziekpers tamelijk lauw onthaald.

Eén recensie maakte hem kwaad. ‘Iemand schreef: dit is een soft-rock plaat, kan die Tweedy niet weer aan de drugs gaan? Dat is totaal onverantwoordelijk en gemeen. Zulke mensen zijn misleid door een malle mythe die ze door de strot is geduwd. Als je aan de drugs blijft, ga je of dood, of je maakt nooit meer iets. Vraag het elke verslaafde. Er is geen andere weg.’

Maar verder trekt hij zich de reacties niet aan. ‘Onze vorige platen waren in een boel opzichten ondoorgrondelijk. Ik denk dat ze daarmee min of meer boven de kritiek verheven waren. Nu we wat directer klinken en de teksten wat simpeler zijn, hebben mensen het zelfvertrouwen om te zeggen dat het niet deugt. Zoiets als: ik begrijp dit, en daarom moet het wel shit zijn.’

Hij lacht, en vervolgt: ‘Er zijn tegenwoordig maar weinig mensen in de rock ’n’ roll die het zo lang volhouden als ik. Een van de voordelen is dat je onderhand weet: o ja, dat zeiden ze over de tweede plaat ook. Het is onmogelijk om je een plaat voor te stellen waar iedereen tevreden mee is en niemand over klaagt. Zelfs als je het zou willen, is dat een zinloos doel. Dus maak je iets waar je hopelijk zelf gelukkig en blij mee bent, en hou je je hart vast voor wat er gebeurt zodra je het naar buiten brengt.’

Dat is de onzekerheid die elke artiest heeft, maar in de hoek waarin Tweedy en Adams opereren, lijkt het wel of elke stap die ze zetten onder een vergrootglas wordt gelegd. Zowel waardering als afkeuring worden meestal op overhitte toon gebracht. ‘Dat verbaast mij ook vaak,’ zegt Tweedy. ‘Het lijkt me vooral een teken dat onze missie is geslaagd. Mensen investeren zoveel van zichzelf in onze muziek dat ze altijd iets voelen, ook al is het teleurstelling. Dat kan volgens mij een zeer zuiverende ervaring zijn. Hopelijk vragen die mensen zich af waarom ze zich meer opwinden over de nieuwe Wilco dan over… de oorlog in Irak.’

De vereenzelviging van Americana-fans met hun idolen is hevig en dwingend. En die band wordt voor een belangrijk deel gesmeed tijdens live concerten. Tweedy mag er soms doodziek van worden, net als Adams investeert hij een boel in zijn fans. Veel Wilco-concerten zijn gratis te downloaden. Als de groep een tijdje niet optreedt, trekt Tweedy er vaak in zijn eentje op uit. ‘Ik vind het belangrijk om goodwill te kweken, want we zijn afhankelijk van het publiek. Live shows hebben ons lange tijd in leven gehouden. De muziekwereld verandert heel snel, en het is mijn overtuiging dat het enige dat altijd zal blijven en altijd belangrijk zal zijn voor mensen, de collectieve ervaring is, de gemeenschapszin die ontstaat door een performance. Voor mij is dat de kern van dit werk. Als mensen teleurgesteld zijn in onze nieuwe plaat, kom ons dan live bekijken. Dat is de enige plek waar je werkelijk kunt oordelen.’

Op een van die live opnamen is een kort dialoogje te horen dat zijn relatie met fans mooi typeert. ‘Jeff, you’re the shit!’ roept een vrouw. Waarop de zanger droog terugkaatst: ‘I know a lot about shit… And I’m not the shit.’

Wat je bij Tweedy een tweeslachtige relatie zou kunnen noemen, is bij Adams een ware haat/liefde-verhouding. Zijn optredens zijn vaak van een zeldzame intensiteit, reden waarom een leger van ‘Ryanistas’ hem altijd te vuur en te zwaard blijft verdedigen. Maar het loopt ook vaak uit de hand. Berucht is zijn aanval op een man die bleef roepen om ‘Summer of ’69’, een nummer van de middle of the road-rocker Bryan Adams. De zanger ontplofte en weigerde verder te spelen totdat de heckler de zaal had verlaten.

‘Ik reis de hele wereld rond om te spelen,’ zegt hij schoorvoetend. ‘I lóve it. Ik heb een operatie aan mijn arm ondergaan, ik ben een deel van mijn gehoor in mijn linkeroor kwijt, ik heb vreselijke cystes in mijn oor – maar toch wil ik spelen. Ik weet dat ik geen vlekkeloze reputatie heb, maar daar probeer ik wat aan te doen. Echt! Mijn fans mogen bootlegs maken. Ik heb zelfs een aparte mengtafel voor ze gekocht waar fans tijdens concerten gewoon op kunnen inpluggen. En ik zorg dat er iemand is die ze daarbij helpt. Kostte me 1500 dollar, and it’s my pleasure!’

Desondanks gaat het soms mis. Zoals vorig jaar oktober in Paradiso, toen Adams een geweldige show gaf, maar er toch in slaagde het publiek – onder wie ikzelf – in verwarring achter te laten door zonder een woord of zelfs maar een handgebaar van het podium te verdwijnen, waarna de verwachte toegift ook uitbleef. Een regen van bier en bekers volgde.

Als ik hem vraag wat er die avond nou gebeurde, veert hij op en lijkt een oprisping van woede weg te slikken. ‘Ik zat al in mijn hotelkamer, met een prachtig, gloeiend gevoel over de avond, toen mijn tourmanager belde en vertelde wat er aan de hand was. Ik dacht: what the fuck? We hadden twee uur lang gespeeld! Elke fucking song van de setlijst. Die genadeloze, prachtige, fucking heavy set, waar ik mijn fucking hart en ziel in had gelegd. Twee uur! Ik was uiterst genereus!’

Het was dus een misverstand, het ging per ongeluk. Maar Adams weet toch ook dat het publiek een toegift verwacht, en anders in elk geval een duidelijk teken dat de show op zijn eind is? ‘Staat dat op het kaartje?’ bitst hij. ‘Staat er: Ryan Adams and The Cardinals, inclusief een buitengewoon gevoelig afscheid op het eind? Ik dacht het niet. Ik zou mezelf verdomme niet hoeven te verantwoorden.’
Inmiddels is de dame van de platenmaatschappij binnengekomen om de overgang naar het volgende interview in goede banen te leiden. Maar Adams roept dat hij niet verder gaat tot deze zaak tot de bodem is uitgediept. ‘Hij heeft het opgerakeld,’ zegt hij, wijzend naar mij. ‘Now I have to close this fucking door.’

Vervolgens vertelt hij dat hij, om herhaling te voorkomen, onderzoek heeft gedaan naar de reden van het akkefietje. ‘Een aantal fans die achter ons aanreisden, hadden op internet het gerucht verspreid dat er in Paradiso geen verplichte eindtijd gold. Zo van: man, ik kan niet wachten tot Amsterdam, dat wordt een allnighter. Ze hadden elkaar zitten opzwepen. Maar er was wel een eindtijd, en daar heb ik rekening mee te houden. Ik geef ze twee uur prachtige muziek, en vervolgens krijgt mijn crew bier over zich heen… Dit gebeurt mij nou altijd! Als je vraagt hoe het zit met die haat/liefde-verhouding – hier heb je het.’

Hij overweegt voortaan minder lange concerten te geven, zegt hij. ‘En zeker in Amsterdam. Als ik daar ooit nog ga optreden, dan speel ik een uur en een kwartier, plus toegift. En dan zal ik zeggen: kijk goed, ik ga nu van het podium af, en jullie gaan naar huis. En trouwens: I don’t give a fuck. Want uiteindelijk sta ik hier te spelen voor mij – en alleen zolang ik het voor mezelf doe, doe ik het voor jullie.’