Giorgio Vasari, de biograaf van de Italiaanse schilders, beeldhouwers en architecten in de vijftiende en zestiende eeuw, vertelt over Jacopo Pontormo (1494-1557) dat hij een onmogelijke man was, humeurig, zich terugtrekkend in zijn eigen wereld en neurotisch. Wat niet wil zeggen dat Vasari daarom zuinig was met zijn lof voor Pontormo. Er is nauwelijks een alinea in zijn uitvoerige levensbericht zonder compliment voor zijn schilderijen of fresco’s. Maar met kritiek kan Vasari ook overweg, vooral wanneer Pontormo te veel naar Duitse schilders en met name naar de houtsneden van Dürer zou hebben gekeken, van wie hij houdingen en lichaamsbewegingen overnam waaraan de Italiaanse verfijning zou ontbreken.
Maar hoe moeilijkin de omgang ook, Pontormo kon heel goed overweg met zijn leerling Angelo Bronzino,die hij als een zoon behandelde en die op zijn beurt Pontormo altijd in ereheeft gehouden. Het werden schilders van gelijk niveau, werkten soms samen aandezelfde schilderijen en fresco’s. Pontormo’s onhandelbaarheid stond evenmin eengoede relatie met een reeks telgen uit de Medici-familie in de weg. Steedszochten ze hem weer op om hem opdrachten te geven, of het de familie nu goed ofslecht ging. Juist in de tijd dat Pontormo actief was probeerde de familie, dieaan het eind van de vijftiende eeuw was verdreven uit Florence, terug te keren.Pontormo had als achttienjarige een beduidend aandeel in de decoratie van depraalwagens voor de triomfantelijke optocht die de terugkeer in 1513 van deMedici’s in Florence moest opluisteren. Vasari schroomt niet om alle decoratiesop de zes wagens gedetailleerd te beschrijven.
Pontormoschilderde portretten van verschillende leden van de Medici-familie, maar één ervanbrengt Vasari speciaal ter sprake: dat van de hertog van Florence, Alessandro.Nadat hij hem eerst op een klein half folio-formaat had geschilderd, maaktePontormo in 1534 nog een groter portret. Daar was de hertog zo blij mee dat hijPontormo liet weten dat hij er elk bedrag voor mocht vragen. Pontormo was zo’nonwereldse figuur dat hij niet om kon gaan met zo’n genereuze geste. Hij wildealleen maar geld om een nieuwe cape te kopen. Daarop besloot de hertog zelf datPontormo vijftig gouden kronen zou krijgen. Het kostte zijn kamerheer Niccoloda Montaguto veel moeite om Pontormo zover te krijgen dat hij het accepteerde.
Het antwoordop de vraag waarom Alessandro zo ingenomen was met zijn portret heeft alles temaken met Pontormo’s geheel eigen werkwijze. Alessandro is er niet ten voetenuit op afgebeeld, maar ten halve. Hij houdt met zijn linkerhand een papier vast waarop hijmet zijn rechterhand iets tekent. Hoewel Alessandro de Medici getrouwd was metMargaretha van Parma, had hij twee kinderen bij zijn maîtresse Signora TaddeaMalespina. Haar portret is hij op het papier aan het tekenen. Was het eenverzoek van de hertog aan Pontormo om hem zo te schilderen? Was het eensuggestie van Pontormo?
Lichtgevende kleuren van de even volumineuze als gewichtloze kleren van de personages zijn Pontormo’s handschrift
Zulke charmantedetails kom je wel vaker tegen in het werk van deze norse en neurotischeschilder, wiens zelfportret die norsheid trouwens helemaal niet uitstraalt. Eenvan zijn bekendste schilderijen, de Visitatie,hoe monumentaal ook, is een en al detail. Het beeldt de ontmoeting uit vanMaria met haar tante Elisabeth die ze als eerste wil vertellen van haarzwangerschap. De manier waarop ze elkaar vasthouden is die van dansers die deeerste passen uitvoeren. Maria en Elisabeth kijken elkaar aan, achter hen staantwee andere vrouwen die recht in ons gezicht kijken. Het is alsof hetdubbelgangers van Maria en Elisabeth zijn. Hun kleding is overvloedig enweelderig, bestaande uit ruimvallende stof in lichtgevend roze-rood en groen, voorzienvan een spel van zachte schaduwen in verschillende gradaties van plooien. De Visitatie is een schilderij waarinfunctioneel overdreven wordt: de weelde aan stof die voor de jurken van devrouwen is gebruikt, het opzettelijke kwartet aan vrouwen dat zelfbewust bijelkaar staat, de rechthoekige gebouwen op de achtergrond die een contrastvormen met de vloeiende vormen van de vrouwen. De catalogus van detentoonstelling in Palazzo Strozzi zegt dat de betekenis van het schilderij‘has yet to be clarified by scholars’. Is er dan nog meer betekenis dan wekunnen zien?
Dat wat ikoverdreven noem in de Visitatie wordtdoorgaans als ‘manieristisch’ aangeduid, met een licht negatieve klank. Datnegatieve is op Pontormo niet van toepassing. Het is Pontormo’s handschrift omafwijkende schilderijen of fresco’s te maken. Ze zijn niet realistisch, maartoch ook weer niet fantastisch, romantisch of surrealistisch. Zijn vrouwen zijnwel opvallend eleganter dan op andere religieuze schilderijen. Door hun ruimejurken of tunieken zijn het wolken van vrouwen, zonder romantisch of zoet te zijn.
Op een anderberoemd schilderij, de Kruisafneming (1527), contrasteren de jurken, de draperieën, sjaals en omslagdoeken, samen metlichtgevende transparantie van de kleuren, met het dramatische onderwerp. Zijnvriend en collega Rosso Fiorentino, die al in 1507 een Kruisafneming schilderde, schildert veel hoekiger, maar weet dekleding van zijn personages ook te gebruiken. De scene is bij hem minder afwijkend,hoewel ook maniëristisch. Je verbaast je bij Rosso iets minder. Bij Pontormo gaatje aandacht direct uit naar de manier van schilderen. Die manier heeft zichlosgemaakt van het onderwerp, het is iets op zichzelf geworden. Bij hem is decompositie, de verticale plaatsing van de figuren, letterlijk aan het onderwerpontstegen: behalve de drie figuren op de voorgrond, hangen ze allemaal zomaar inde lucht.
Pontormo wasnog maar eenentwintig toen hij in 1515 een reeks van drie schilderijen maaktevoor de slaapkamer van een Florentijnse edelman, Pier Francesco Borgherini.Alle drie hadden ze als onderwerp het leven van Josef, de zoon van Jacob. Wanneerje het beste werk van Pontormo wilt zien, schrijft Vasari, dan moet je daarzijn (nu zijn ze in het bezit van de National Gallery in Londen): delevendigheid van de hoofden, de groepering van de figuren, de variatie in dehoudingen, de schoonheid van de compositie: ‘Het is niet mogelijk eenschilderij te vinden dat met meer gratie, voortreffelijkheid en perfectie isgeschilderd’ dan Josef in Egypte. Eencharmant detail is dat Pontormo op de voorgrond een zittende veertienjarige AngeloBronzino heeft geschilderd, de jongen die zijn succesrijke leerling zal worden.
Lang voorRembrandts Nachtwacht bracht Pontormoin Josef verkocht aan Potifar eenongekende dynamiek aan in de houdingen van de figuren ten opzichte van elkaar.Zo levendig is het schilderij dat hij zelfs een bizarre figuur heeftgeschilderd die zich tussen alle mensen op een onhandige manier bukt voor hetoprapen van een geldstuk. Het schilderij is maar 61 x 51 centimeter groot, maarmaakt een monumentale indruk, ook door de grote vlakken waarmee de kleren zijngeschilderd, in lichtgevend geel, roze en blauw.
Dielichtgevende kleuren van de even volumineuze als gewichtloze kleren van depersonages zijn Pontormo’s handschrift, inclusief de bevallig vallende plooienen vloeiende schaduwen. Hoe geslaagd extreem hij daarbij te werk kon gaan is tezien aan het Portret van een jongeman uit1525. Daarop heeft de jongen een opvallende rode-roze oversized jas of cape diealle aandacht opeist. Dit is maar een van Pontormo’s weergaloze portretten. Eenander is het dubbelportret van Tweevrienden waarop de gezichten van de mannen oplichten uit het zwart van hunkleding. Het andere element van hetschilderij dat in het donker oplicht zijn de handen en het papier dat ze ermeevasthouden. Daarop staat een fragment uit Cicero’s verhandeling over devriendschap.
Elegantmonumentaal zijn ook de jurken van de vrouwen op het fresco Vertumnus en Pomona in de Medici-villain Poggio a Caiano buiten Florence. De houding van een van de vrouwen is welheel opvallend: ze ligt met de rug naar ons toegekeerd op de grond en kijktover haar schouder achterom. Dit is de villa waar de Medici’s hun beroemdefruittuinen hielden. Daar werden alle denkbare fruitsoorten gecultiveerd (en inal hun variaties geschilderd door de speciale fruitschilder Bartelomeo Bimbi).
Demonumentale catalogus van de tentoonstelling in het Palazzo Strozzi wordt ookaandacht besteed aan de verloren gegane fresco’s in de San Lorenzo-kerk inFlorence. Daar zijn alleen een paar tekeningen van over die laten zien waaromVasari van deze reeks ‘gek’ werd. Pontormo werkte er vanaf 1546 elf jaar aan enstierf voor het werk af was. Vasari begreep niet waar Pontormo op uit was: bijnaalle onderdelen zitten vol naakten die vol onrust en angst in elkaarverstrengeld zijn. De kluwen naakte mannen, met name in de tekening voor de Zondvloed, zouden Pontormo’shypochondrie en misantropie uitdrukken. Sommigen, zoals de marxistischekunsthistoricus Arnold Hauser, zeggen zelfs dat dit werk ‘de artistiekeuitdrukking is van de crisis die heel Europa in de zestiende eeuw teisterde’. Datzou dan te maken hebben met de verwarring die de reformatie en contrareformatieteweeg bracht. Dat is een sociaal-culturele verklaring, terwijl anderen hetzoeken in Pontormo’s eigen versomberde geest. Dat is plausibeler, gezien deonrust en de angst die blijkt uit Illibro mio, het dagboek dat Pontormo de laatste twee jaar van zijn levenbijhield. Het lukte hem niet meer kleur aan het leven te geven.
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.