Het boek van Thomas Nagel dat iedereen op de kast kreeg.

Thomas Huxley, de waakhond van Darwin die eervoor zorgde dat de evolutietheorie zo helder mogelijk werd uitgelegd voor het Victoriaanse publiek, kreeg tijdens zijn vele lezingen natuurlijk ook de vraag voorgelegd hoe het bewustzijn in de wereld is gekomen. Zijn antwoord luidde: ‘Hoe zoiets opmerkelijks als een bewustzijnstoestand uit het prikkelen van zenuwweefsel kan ontstaan, is net zo onverklaarbaar als de verschijning van de djinn wanneer Aladdin over zijn wonderlamp wreef.’

Goed honderdvijftig jaar na Darwins On the Origins of Species (1959) zijn het de neo-Darwinisten die geen probleem meer maken van het bewustzijn. Zij hebben er een eenduidige verklaring voor: alles in de werkelijkheid bestaat volgens Daniel D. Dennett uit ‘molecules in motion’, ‘bewegende moleculen’, dus ook het bewustzijn. Dit past in de ‘materialistische’ (of ‘naturalistische’) traditie van de biologen, neurologen, genetici en evolutionisten die zeggen dat we uit niets anders bestaan dan uit materie die we ‘neuronen’ noemen. Zoals twintig jaar geleden de geneticus Francis Crick zei, ‘Je zorgen en je vreugden, je herinneringen en ambities, je besef van persoonlijke identiteit en vrije wil, zijn in feite niet anders dan het gedrag van een groot aantal zenuwcellen en met hen geassocieerde moleculen. Wie je bent is niets anders een pakket neuronen.’

Een paar maanden geleden waren de belangrijkste ‘naturalistische’ filosofen en wetenschappers bij elkaar in Berkshires, Massachusetts voor een conferentie onder de titel ‘Moving Naturalisme Forward’. Om de naturalistische (en niet de religieuze) kijk op de wetenschap van het leven vooruit te helpen waren daar onder meer Richard Dawkins, schrijver van The selfish Gene, Daniel D. Dennett, schrijver van Consciousness Explained en Alex Rosenberg, schrijver van The Atheist’s Guide to Reality: Enjoying life without Illusions. Of het zo gepland was is niet helemaal duidelijk, maar volgens een verslag van de conferentie in The Weekly Standard werd een groot deel van de conferentie in beslag genomen door gesprekken over het boek dat afgelopen november alle wetenschappers wakker schudde en door The Guardian meteen werd betiteld als ‘The Most Despised Science Book of 2012’ omdat het binnen de kortste tijd een vloed aan negatieve recensies kreeg: Thomas Nagels Mind and Cosmos. Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature is Almost Certainly False. Er was weinig steun voor Nagel onder de neo-Darwinisten in Berkshires.

“De materialisten of naturalisten zullen nu met een veel overtuigender antwoord moeten komen dan ze tot nu toe hebben gegeven..”

Inmiddels hebben die negatieve recensies gezelschap gekregen van positieve of gematigd-kritische stukken van onder meer H. Allen Orr in The New York Review of Books en van Leon Wieseltier in The New Republic. Er waren ook enkele positieve recensies waar Nagel wellicht niet op zat te wachten: omdat hij schrijft dat de materialistische benadering van het leven fundamenteel ‘incompleet’ is, aangezien ze geen goede verklaring heeft voor het bewustzijn, voor betekenis en voor het ontstaan van waarden, denken creationisten dat Nagel misschien aan hun kant staat. Maar Nagel is een atheïst die een verklaring zoekt zonder God erbij te hoeven halen.

Thomas Nagel werd vermaard door het artikel What Is It Like To Be a Bat? uit 1974 waarin hij schreef dat het onmogelijk is om je voor te stellen wat het wil zeggen om een vleermuis te zijn. De subjectieve ervaring van een vleermuis (of van eens mens) is niet te meten of te beleven door middel van de objectieve wetenschappelijke methoden. Dat was een uitgesproken standpunt op een moment dat men dacht dat we inmiddels wel alles konden meten. Maar oplichtende kleurige plekjes op een hersenscan zeggen heel weinig over de emoties of gedachten van de degene die aan dat brein vastzit.