‘Als liberale mensen niet over grenzen willen nadenken, dan doen autoritaire mensen het wel’

Misschien is de verandering wel het best te illustreren met de ontwikkeling die Abram de Swaan doormaakte, als het gaat om de charmes van het kosmopolitisme. In Het lied van de kosmopoliet schreef hij in 1985 nog over ‘het onbeholpen plaatselijke getuttel’, afgezet tegen de lokroep van de wereldcultuur, vooral door het verbroederende gehalte van de muziek. Het nut van een natie was toen ‘een perron in de wereld te zijn.’ In 2007 gaat het in De Swaans Bakens in niemandsland niet meer over kosmopolitisme, maar over het veel tragere ‘aanleren van vereenzelviging’ met de buitenwereld. Die verloopt nog steeds via het gezin en de directe omgeving, zeg maar: via het ‘plaatselijk getuttel.’

Paul Scheffer, hoogleraar Europese Studies in Tilburg en schrijver van het boek over migratie en het ‘multiculturele drama’ Het land van aankomst, heeft in De vrijheid van de grens, zijn essay voor de Maand van de filosofie, begrip voor de terugkeer van het lokale, regionale en zelfs nationale als gevolg van de ongebreidelde globalisering. Hij houdt zich daarbij verre van de populistische varianten van de honkvastheid zoals die zich bij nationalistische partijen in Frankrijk, Duitsland en Nederland voordoen. Van die ‘naar binnen gekeerde reactie’ moet hij als Europeaan niets hebben.

Een samenleving zonder grenzen, waarin alles vloeibaar wordt, geeft te weinig houvast.

Maar nu er al jaren zoveel studies worden verricht naar ‘mobiliteit’ in een wereld die zo in beweging is, wordt het volgens Scheffer tijd voor de nieuwe discipline van de ‘immobiliteitsstudies’. Dat is de studie naar de vraag hoeveel europeanisering, migratie en globalisering mensen aan kunnen, zonder los te raken van hun gevoel een ‘thuis’ te hebben. Het idee van grenzeloosheid, dat iedereen zich zomaar naar in een ander land zou kunnen neerstrijken, stuit volgens Scheffer op de terechte angst dat men zich niet meer beschermd voelt. Wanneer het buitenland te veel binnenland wordt kan dat voor ‘wrokkerige tegenreacties’ zorgen. Een samenleving zonder grenzen, waarin alles vloeibaar wordt, geeft te weinig houvast.

Men denkt bij grenzen al gauw aan beperkingen, maar Scheffer ziet ze juist als mogelijkheden en als middelen ter voorkoming van chaos: grenzen scheppen ruimte voor een verstandige vorm van integratie. Een open samenleving is alleen mogelijk wanneer de toegang goed geregeld wordt. We komen in een ‘morele verlegenheid’ terecht wanneer we geen vorm vinden voor het wel en niet toelaten van mensen: ‘Als mensen met een liberale houding niet over grenzen willen nadenken, dan doen autoritaire mensen het wel.’ Scheffer geeft een reeks zinnige voors en tegens om de vluchtelingcrisis te hanteren. Die hebben allemaal te maken met het zoeken van een middenweg. Europa moet open zijn, maar moet zijn bevolking ook bescherming bieden. Het morele en praktische midden wel zeggen: genereus vluchtelingen opnemen, maar proportioneel, op een verstandige manier. Niet vijftienhonderd vluchtingen in een plaats met een bevolking van tienduizend.

Nu door het Schengenverdrag de binnengrenzen van Europa zijn verdwenen, komt alles aan op de buitengrenzen, vooral bij de Balkanlanden, Griekenland en Italië. Die moeten voor de bescherming van de Europese bevolking en voor de vluchtingen zorgen. Hoe dat in de praktijk geregeld moet worden, daar heeft Scheffer het niet over. Met name de Middellandse Zee is een onafzienbaar gebied dat moeilijk van grensbewaking is te voorzien. Scheffer wil dat we ook onder ogen zien dat Europa wordt omgeven door ‘een keten van falende staten’. Daaruit willen veel mensen weg, zonder dat ze altijd vluchteling zijn.

De vrijheid van de grens is een wikken-en-wegende zoektocht naar een moreel en zinnig midden om de crisis mee te lijf te gaan. De grens wordt bij Scheffer geen obstakel, maar een middel om genereus te kunnen zijn voor wie in nood is. Cultuur is het creatief overwinnen van weerstanden, van grenzen.