<div class="lead">
De grens, het thema van de Maand van de filosofie, is niet uit de lucht gegrepen. Het spoorde de Denker des Vaderlands aan tot het schrijven van een actueel pleidooi.
</div>
Een van de colleges die de Franse filosoof Jacques Derrida verzamelde, onder de titel Over gastvrijheid, heet Stappen over de drempel van de gastvrijheid. Hij had een speciaal talent voor het opzoeken van onoplosbare raadsels (‘aporieën’) en hij wist alles zo te ‘deconstrueren’ dat er niet veel overbleef. Maar heel vaak had hij toch een verborgen bedoeling wanneer hij iets vreemds schreef. Wat mag bijvoorbeeld ‘stappen over de drempel van de gastvrijheid’ zijn? Is het kenmerk van gastvrijheid niet dat ze helemaal geen drempel heeft?
In Wij zijn allemaal migranten, het e-book dat uitgeverij Boom heeft uitgegeven ter gelegenheid van het thema ‘De grens’ van de Maand van de filosofie, staat het pleidooi voor gastvrijheid en ‘een open houding naar vluchtingen’, dat de Denker des Vaderlands Marli Huijer en ethicus Martin van Hees hebben geschreven. Er heerst angst dat er massa’s vluchtelingen over de Europese buitengrenzen komen. Dat is volgens Huijer en Van Heest nergens voor nodig. De politiek en veel burgers proberen die angst te bezweren door als ‘het hoogste doel zo min mogelijk vluchtelingen toelaten’ te stellen.
De open houding die Europa eeuwenlang heeft gehad ten aanzien van de wereld moet ze nu ook tonen ten aanzien van de vluchtelingen. Nu Europa door het Akkoord van Schengen geen binnengrenzen meer heeft, moeten de daardoor ontstane nieuwe buitengrenzen geen fortificaties worden.
Aan het pleidooi zijn teksten toegevoegd, die het betoog moeten ondersteunen: Emmanuel Kant, Hannah Arendt en Karl Popper. En een fragment uit Over gastvrijheid van Derrida, dat veronderstelt dat de tekst van Derrida het idee achter het pleidooi van Huijer en Van Heest ondersteunt dat vluchtelingen ruimhartig en zonder drempels en grenzen naar Europa moeten worden gebracht, het liefst met de veerboten die de socioloog Maarten Schinkel daarvoor in gedachten heeft. Daar zou Derrida het in zijn algemeenheid misschien wel mee eens zijn geweest, als hij nog geleefd zou hebben (hij was lid van het Europese Parlement van schrijvers dat voor ‘vluchtsteden’ voor vervolgde auteurs en kunstenaars ijverde), maar in Over gastvrijheid is hij niet zo ondubbelzinnig, sterker nog: hij deconstrueert zich helemaal vast. Hij geeft daarmee wel een kijkje in het dilemma dat ontstaat zodra je over grenzen en gastvrijheid op grote schaal gaat nadenken.
<q class="pull-left">In de geest van Immanuel Kant schrijft Derrida dat de planeet aarde van iedereen is en dat iedereen moeten kunnen gaan en staan waar hij wil.</q>
Zoals zo vaak gaat Derrida uit van een absoluut en compromisloos beginsel. Er is volgens Derrida ‘een onvoorwaardelijke wet van de gastvrijheid’: in de geest van Immanuel Kant schrijft hij dat de planeet aarde van iedereen is en dat iedereen moeten kunnen gaan en staan waar hij wil (‘niemand heeft oorspronkelijk meer recht om op een bepaalde plaats op de aarde te zijn dan de ander’). Ook is elk land onvoorwaardelijk gehouden mensen die gevaar lopen op te vangen en voor noodzakelijke voorzieningen te zorgen. Deze principes bestaan al lang en zijn niet weg te redeneren: ze blijven altijd intact, ook als de werkelijkheid er niet onvoorwaardelijk aan kan voldoen. Derrida vraagt zich zelfs af of je niet zo ver zou moeten gaan dat je helemaal niet meer vraagt wie de gast of vluchteling is, niet eens vraagt naar zijn naam en waar hij vandaan komt. Zo utopisch onvoorwaardelijk en open zou gastvrijheid volgens hem moeten zijn.
Deze gastvrijheid als puur idee, &#8216;die boven de rechten en plichten of zelfs politiek uitstijgt’, krijgt in de werkelijkheid natuurlijk onherroepelijk te maken met de gastvrijheid die wél aan de beperkingen van rechten en plichten is onderworpen. Dit zorgt voor een tegenstrijdigheid met die absolute gastvrijheid, door Derrida een ‘antinomie’ genoemd. Hoe genereus de impuls tot absolute gastvrijheid ook is en wil zijn, in de werkelijkheid moet deze politieke en humane gastvrijheid rekeningen houden met regels, wetten, gevoeligheden, politieke tegenstellingen, ideologische spanningen, praktische zaken, geld, tijd, gebrek aan empathie en bezwaren van allerlei aard. Helaas, maar veel van deze hindernissen moeten overwonnen worden om gastvrijheid mogelijk te maken.
De gastvrijheid krijgt te maken van de wetten van de gastvrijheid: met de noodzaak van een geordende opvang, rekening houdend met urgentie, met voorrang aan gezinnen, met huisvesting, met werk, met zorgvuldige sociale, psychologische en praktische begeleiding. Om de tegenstelling met de pure idee van gastvrijheid te illustreren brengt Derrida de roman Roberte ce soir van Pierre Klossowski ter sprake. De verteller vertelt daarin over zijn oom Octave. Die had boven het bed in de gastenkamer de tekst De wetten van de gastvrijheid gehangen, handgeschreven en achter glas. Het hangt er ‘dreigend als een zwaard dat ons boven het hoofd hangt, op de plaats waar de gast rust, maar ook daar waar hij niet anders kan of kon dan de teksten van een wet lezen die iedereen geacht wordt te kennen.’
<div class="figure--left">
<figure id="post-322514 media-322514" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-10225511.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-10225511-320x388.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-10225511-640x777.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-10225511-1280x1554.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-10225511-1920x2330.jpg 1920w" alt="" /><figcaption>Immanuel Kant (1724-1804). Foto: NMG/Writer Pictures/HH</figcaption></figure>
</div>
De ongemakkelijke tegenstrijdigheid tussen het pure idee van de ‘onvoorwaardelijke gastvrijheid’ en de realiteit van ‘de wetten van de gastvrijheid’ (dat er veel goed geregeld moet worden) is afwezig in het grenzeloze pleidooi Wij zijn allemaal migranten. De honderdtachtig hoogleraren, filosofen, schrijvers en kunstenaars die het ondertekenden hebben voor het pure idee van de gastvrijheid getekend. Dat heeft zijn nobele allure, maar laat het werk over aan iedereen die rechtstreeks bij de opvang en begeleiding betrokken is en wél met de wetten van de gastvrijheid te maken heeft. Derrida kiest ook voor het pure idee van de grenzeloze gastvrijheid, los van de werkelijkheid, maar hij is zich nog wel bewust van ‘de innerlijke tegenstelling.’ Ook al doet hij er sarcastisch over en zegt hij dat het ‘vaderlijk’ en ‘fallocentrisch’ is, maar hij weet dat het ‘absolute verlangen’ naar gastvrijheid onlosmakelijk verbonden is met ‘een recht, een politiek en ethiek die aan voorwaarden gebonden zijn.’
Volgens het pleidooi van Huijer en Van Heest is de open houding naar vluchtelingen nodig voor het behoud van de open samenleving. Die open samenleving biedt ‘de grootste kans op vrede en welvaart.’ De vraag is hoe open die houding kan zijn. De chaotische en ongecontroleerde doorstroming van vluchtelingen van de afgelopen maanden, waarvan iedereen de beelden voor zichzelf kan oproepen, was te open, zelfs voor Angela Merkel. Dat de opvang van de vluchtelingen beter moet en dat er eerlijker verdeeld moet worden over de landen van de Europese Unie, vindt ook Frans Timmermans. Juist om de open samenleving te behouden is het nodig dat de gastvrijheid wordt georganiseerd in een combinatie van generositeit en striktheid.
De chaotische toestroom van vluchtelingen heeft tot beschamende manifestaties van onbehagen geleid, maar die waren niet altijd ongegrond wanneer er plannen waren om vijftienhonderd asielzoekers op een bevolking van tienduizend te plaatsen. Een niet goed georganiseerde opvang leidt tot ongewilde reacties. Wanneer de democratische en liberale politiek niet in verlegenheid gebracht wil worden wanneer het naar binnen gekeerde populisme om protesteert, dan moet ze zelf in actie komen. Zoals Paul Scheffer in De vrijheid van de grens schrijft: ‘Als mensen met een liberale houding niet over grenzen willen nadenken, dan doen autoritaire mensen het wel.’ Grenzen zijn er om te overschrijden, maar daarvoor moeten ze er vaak wel zijn. Alles van belang ontstaat door het overschrijden van grenzen: net iets langer trainen, net iets harder studeren, net iets meer uithoudingsvermogen tonen, net iets meer je best doen.
<figure id="post-322517 media-322517" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54929969.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54929969-320x215.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54929969-640x430.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54929969-1280x860.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/HH-54929969-1920x1290.jpg 1920w" alt="" /><figcaption>&#8216;De chaotische en ongecontroleerde doorstroming van vluchtelingen van de afgelopen maanden, waarvan iedereen de beelden voor zichzelf kan oproepen, was te open, zelfs voor Angela Merkel.&#8217; Foto: Liewig Pool/SIPA/HH</figcaption></figure>