Er zijn in de geschiedenis een aantal decennia geweest waarin het er even op leek dat de mensheid in een gelukkig vaarwater terecht was gekomen. Men moet dan denken aan de jaren 1770-1780 waarin het geloof in de vooruitgang even vaste grond onder de voeten kreeg.
De verlichte achttiende eeuw werd al ‘The Age of Wonder’ genoemd, maar in die tien jaren waren de ontwikkelingen op het gebied van de wetenschap en de filosofie extra gunstig. Er valt te discussiëren over de vraag of de Franse Revolutie in 1789 helemaal een einde aan deze verlichte tijd maakte, maar de Terreur van 1793 deed dat in ieder geval wel. Een andere korte periode van gelukkig vaarwater was de belle époque aan het einde van de negentiende en begin twintigste eeuw, eindigend in de klap van de Eerste Wereldoorlog. Vervolgens komen we bij de gezegende jaren negentig van de twintigste eeuw, de jaren na de val van de Berlijnse Muur en het communisme tot het jaar 2001 toen twee vliegtuigen zich in de Twin Towers van New York boorden. In de jaren negentig sprak men even van ‘het einde van de geschiedenis’ omdat het democratisch liberalisme met de val van de muur definitief leek te hebben gewonnen. De wereld leek even af, tot de fundamentalistische islam de kop op stak.
<h5>Nierstenen met een geweten</h5>
De geschiedenisfilosoof Frank Ankersmit (1945) is goed in dit soort oplichtende visies waardoor de geschiedenis reliëf krijgt. Hij weet niet alleen iets van dit soort grotere epochale bakens in de geschiedenis, hij weet ook de betekenis van bepaalde historische details te duiden die grote gevolgen hebben gehad. Zoals de nierstenen van Napoleon III. In het jaar 1870 had hij daar zo’n last van dat keizerin Eugénie het bestuur van hem moest overnemen.
Door een provocatie van Von Bismarck brak daardoor de Frans-Duitse oorlog uit. Napoleon III had dat niet laten gebeuren. Die oorlog gaf de Fransen reden om zich in de Eerste Wereldoorlog op de Duitsers te wreken. Als die oorlog er niet was geweest, waren we waarschijnlijk van Hitler verschoond gebleven. ‘Die nierstenen hebben heel wat op hun geweten’, zegt Ankersmit in het boeklange (416 pagina’s) interview dat Leonie Wolters hem onder de titel &#8216;De erfenis is op&#8217; heeft afgenomen.
Wie de wereld van Frank Ankersmit betreedt zal het weten: die heeft zich te verplaatsen, in te leven, te verbazen, te ergeren en te verwonderen want Ankersmits gestructureerde kennis en eruditie bestrijkt zo ongeveer alles. Door erfelijke belasting was hij lange tijd een sympathisant van de liberale volkspartij VVD. Hij schreef zelfs wel eens mee aan het partijprogramma. Maar sinds de opmars van het neoliberalisme en de grootscheepse privatisering van publieke voorzieningen is dat over, en is Ankersmit ‘steeds linkser’ geworden.
<blockquote>Het schrijven van een historisch ‘verhaal’ dwingt de historische feiten dan in een bepaalde vorm die zeer vertekenend kan uitpakken.</blockquote>
<h5>Een geschiedenis zonder holocaust</h5>
Ankersmit noemt zich zelf ‘een vreemde vogel’ in zijn vakgebied. Dat vakgebied, de geschiedenisfilosofie, is zelf al eigenaardig. Het gaat over de manier waarop geschiedenis geschreven wordt. Het maakt verschil of je dat doet op de manier van Gerard Aalders als hij over koningin Wilhelmina schrijft (debunkend), of zoals Cees Fasseur te werk ging (welwillend) als hij over haar schreef. Ankersmit is bekend geworden omdat hij zich verzette tegen historici die de geschiedenis willen vertellen als een ‘verhaal’, alsof ze een roman aan het schrijven zijn. Het schrijven van een historisch ‘verhaal’ dwingt de historische feiten dan in een bepaalde vorm die zeer vertekenend kan uitpakken.
Geschiedenis als verhaal zou bepaalde feiten niet kunnen gebruiken en dus zomaar de holocaust uit de geschiedenis kunnen schrijven. Tegen dit postmoderne denkbeeld bedacht Ankersmit het schrijven van geschiedenis niet als verhaal, maar als ‘representatie’, als betrouwbare weergave. Kern van zijn boek De macht van de representatie is dat door representatie de geschiedschrijving weer iets present maakt dat afwezig was. Dat betekent: zoveel mogelijk de historische feiten respecteren, hoe ingedikt en in woorden gevat ook. Ankersmit schreef ook een boek over representatie in de politiek (Macht door representatie).
<figure id="attachment_392171" aria-describedby="caption-attachment-392171" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-392171" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/10102017FrankAnkersmit02-1280x1783.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/10102017FrankAnkersmit02-320x446.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/10102017FrankAnkersmit02-640x891.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/10102017FrankAnkersmit02-1280x1783.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/10102017FrankAnkersmit02-1920x2674.jpg 1920w" alt="frank ankersmit" width="1280" height="1783" /><figcaption id="caption-attachment-392171" class="wp-caption-text">Frank Ankersmit. Foto: D.Korving</figcaption></figure>
‘De erfenis is op’ is te beschouwen als Ankersmits testament en als de gesproken autobiografie van zijn opvattingen en theorieën. ‘De erfenis is op’ staat vol interessante grote en kleine ideeën. Een greep: dat een kind pas kind is als de kindertijd voorbij is. (Bewust ‘kind’ zijn zonder meteen geen kind meer te zijn, kan niet). We leven met een zekere naïviteit in het heden. (We kunnen ons niet van alles op elk moment bewust zijn). Nostalgie naar het verleden wil juist van alle historische bepaaldheid af. (Ze wil alleen maar samenvallen met het gevoel.) Het bewustzijn wordt geboren op het moment dat de moeder voor de baby een ander wordt. (Niet meer met haar samenvalt). Door een historische ervaring moet je worden wat je niet langer bent (erna ben je een ander).
<blockquote>Ankersmit is ongevoelig voor alles wat niet mooi maar toch kunst kan zijn.</blockquote>
<h5>De rococo</h5>
Ankersmit is niet iemand die zich laat gaan, maar er zijn passages waarin hij verrassende hoogten bereikt. Zoals wanneer het gaat over zijn liefde voor de achttiende-eeuwse Verlichting en de… rococo, de stijl van de frutsels, de frivoliteit, het ornament, de overdaad, het alomtegenwoordige krullerige goud en de salonkunst van Boucher. Volgens Ankersmit zit er maar liefst een ‘onverbiddelijke logica’ in die stijl. Die zou er niet zijn in de jugendstil: ‘Wat bij de rococo krachtig en kernachtig is, is in de jugendstil langgerekt, flets en verlept. Het is een kwalijke karikatuur van de rococo en een belediging van de goede smaak en van het gevoel voor balans en evenwicht. Het is laf.’
Die goede smaak en het gevoel voor balans en evenwicht wijzen al in de verkeerde richting: Ankersmit is geen vriend van de moderne kunst. Met alle kennis over de eerste theoreticus van de schoonheid op zak (Alexander Gottlieb Baumgarten, 1714-1762) is Ankersmit ongevoelig voor alles wat niet mooi maar toch kunst kan zijn. Hij moet niets hebben van Marlene Dumas. Dat iets mooi van lelijkheid kan zijn (bijvoorbeeld omdat de kunstenaar vindt dat de werkelijkheid lelijk is), zoals in het werk van Goya, Kollwitz, Bacon of Freud, valt buiten Ankersmits esthetisch bereik. Hij maakt het er niet beter op door te geloven in de verwantschap tussen schoonheid en waarheid, terwijl waarheid in de kunst toch een heel lastig onderwerp is. Ankersmit associeert het lelijke altijd met het onvolmaakte. Dat wil hij verbeteren en mooier maken, negerend dat de kunstenaar nu juist het lelijke wilde afbeelden.
<blockquote>Alles wat de oudheid, middeleeuwen en de Verlichting aan mogelijkheden hebben geboden is uitputtend gebruikt. Het is op.</blockquote>
<h5>Het avondland ten onder</h5>
De titel ‘De erfenis is op’ slaat op het einde van de Europese cultuur die Ankersmit voorziet. De schatkamer is leeg: alles wat de oudheid, middeleeuwen en de Verlichting aan mogelijkheden hebben geboden is uitputtend gebruikt. Het is op en we weten er niets meer aan te ontlokken dat voor een echte vernieuwing, een grote stap in de geschiedenis kan zorgen, zoals de Renaissance of de Verlichting. Wat al te triomfantelijk wijst Ankersmit op een coïncidentie: ‘dat de Europese cultuur haar amechtige laatste adem uitblies op hetzelfde moment dat Europa van het wereldtoneel verdween.’ Ankersmit heeft duidelijk geen affiniteit met de grote, epochale vernieuwing van deze tijd, waarin de mensheid een evolutionaire mutatie aan het ondergaan is: de mens als ondergeschikte in een gedigitaliseerde wereld.<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="zelfde auteur" href="https://www.vn.nl/de-ondergang-van-het-avondland/" class="article-embed article-embed--right">Lees ook'De ondergang van het avondland' is in staat je op elke pagina op de kast te jagen10 oktober 2017</a>
Ankersmit neemt dus afscheid van een cultuur waarvan hij blijkens dit boek doordrenkt is: ook al kan hij vreemd oubollig zijn, hij weet op een grondige manier alles over muziek, wiskunde, alle soorten geschiedenis, literatuur, filosofie, film, politiek en psychologie. Hij weet het ook allemaal aan te wenden. Hij weet zijn echte leermeester (Ernst Kossmann) en zijn historische (Leibniz) alle eer te geven. Ook al was Leibniz degene die vond dat we in de beste van alle werelden leefden, Ankersmit is het toch met Oswald Spengler (De ondergang van het Avondland) eens dat het avondland ten onder gaat, ook al verschilt hij met hem van mening over de oorzaken. Over die oorzaken heeft Ankersmit het eigenlijk niet uitputtend, vandaar dat die uitgeputte westerse erfenis als idee niet echt beklijft. Is het niet beter om van de &#8216;De Opkomst van het Ochtendland&#8217; (het Oosten) te spreken in plaats van van De Ondergang van het Avondland?
<div class="info-box">Frank Ankersmit: ‘De erfenis is op’. Waarom de Europese cultuur zich opnieuw moet uitvinden door Leonie Wolters is uitgegeven door ISVW Uitgevers.</div>