<div class="lead">
In de jaren twintig van de vorige eeuw werd onder redactie van Arthur Lehning in Amsterdam een tijdschrift uitgegeven dat in alle opzichten voorop liep: de Internationale Revue i10. Tot de medewerkers behoorden Ernst Bloch en Walter Benjamin. Het archief van i10 is verloren gegaan, maar de brieven van Bloch en Benjamin zijn bewaard.
</div>
Onmiddellijk na de bezetting van Nederland in mei 1940 werd het in 1935 opgerichte Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam door de Duitsers overgenomen en de medewerkers ontslagen. De nazi-ideoloog Alfred Rosenberg kreeg het beheer. Het Instituut werd als een belangrijke vijandelijke buit beschouwd, aangezien het een schat aan brieven, boeken en manuscripten van alle prominente socialistische denkers bevatte, van Karl Marx tot Domela Nieuwenhuis. Een van de oprichters van het Instituut, de anarchist Arthur Lehning, had er een aantal kisten met zijn eigen boeken en archieven ondergebracht, waaronder het archief van het door hem in 1927 opgerichte internationaal gerichte tijdschrift i10, een tijdschrift dat slechts drie jaar bestond maar in die jaren een groot aantal schrijvers en kunstenaars van international allure publiceerde, zoals László Moholy-Nagy, Piet Mondriaan, Kurt Schwitters, Gerrit Rietveld, Joris Ivens, Bart de Ligt, Vilmos Huszár, Jan Romein, Wassily Kandinsky, Menno ter Braak, Ernst Bloch en Walter Benjamin. Toen de Duitsers de oorlog dreigden te verliezen werden de collecties van het IISG naar Duitsland overgebracht. Het grootste deel is na de oorlog teruggevonden, maar niet de kisten met het archief van Lehning.
<div class="figure--left">
<figure id="post-335016 media-335016" class="align-left"><img srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/Arthur_Lehning_1976-320x427.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/Arthur_Lehning_1976-640x854.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Arthur Lehning in 1976 | Foto: Wikimedia</figcaption></figure>
</div>
Het archief van i10 moet als verloren worden beschouwd. Omdat Arthur Lehning een Duits paspoort had dreigde hij in 1939 naar Duitsland te worden uitgezet. Om dat te voorkomen stelde hij het IISG voor een deel van de collectie in Engeland in veiligheid te brengen met hemzelf als beschermer. In Oxford zou hij een Engelse afdeling van het Instituut oprichten. Aldus geschiedde in april 1939. Door het uitbreken van de oorlog zou Lehning zeven jaar in Engeland blijven. Omdat de fondsen uit Nederland opdroogden kon hij niet veel werk meer doen voor het Engelse IISG. Tijdens de oorlog werkte hij onder meer voor de BBC en de economische afdeling van de Nederlandse Ambassade.
Toch is een klein deel van het i10-archief (de i staat voor internationaal) bewaard gebleven. Om onduidelijke redenen heeft Lehning indertijd een map met de brieven van Walter Benjamin en Ernst Bloch uit de jaren 1926-1930 uit het archief gehaald. Het gaat om vijftien brieven en briefkaarten van Bloch, en tien brieven en briefkaarten van Benjamin. Die zijn nu onder de titel Bin ich kein Schriftsteller? in een mooi boekje uitgegeven door Toke van Helmond.
<h5>Weinig substantieels</h5>
In de jaren twintig waren Benjamin en Bloch nog twee sappelende schrijvers. Hoewel ze allebei gepromoveerd waren, lukten het hun niet om een aanstelling te krijgen aan een universiteit. Daarom schreven ze als freelancers in tijdschriften en kranten als de Frankfurter Zeitung en Die Literarische Welt, de cultuur- en literatuurbijlage van het dagblad Die Welt. Bloch (geboren in 1885) had in 1918 al zijn Geist der Utopie en zijn biografie over Thomas Münzer gepubliceerd, Benjamin (geboren in 1892) publiceerde in 1928 zijn nu vermaarde Einbahnstrasse, een verzameling originele observaties, stellingen, dromen en invallen opgedaan tijdens een wandeling door een imaginaire straat. Die wordt door Benjamin ‘gelezen’ aan de hand van gebouwen, winkels, uithangborden, wegwijzers, plakkaten en reclameborden. Benjamin eigent zich wat hij ziet toe door het alleen al op te merken, aangezien het vaak om schijnbare onbeduidendheden gaat.
Toke van Helmond heeft de brieven van Bloch en Benjamin van een historische en biografische context voorzien. Dit kan als een uitstapje gezien worden voor de biografie over Arthur Lehning die ze al sinds mensenheugenis aan het schrijven is. Door de jaren heen publiceerde ze over verschillende onderdelen van Lehnings leven, zoals de briefwisseling tussen de geliefden Arthur Lehning en Charley Toorop, zijn Spaans Dagboek over het jaar 1935, over Lehning en Marsman en over Lehnings periode in Berlijn in de jaren twintig. Hoe belangrijk allemaal ook, het wordt tijd voor de synthese, de biografie zelf. 
De biografische en historische context van deze brieven is wat het boekje zijn waarde geeft, want de brieven zelf bevatten niet erg veel substantieels. Ze gaan over Blochs en Benjamin medewerking aan i10 en dat heeft geen aanleiding gegeven tot een inhoudelijke discussie over hun bijdragen. Inhoudelijk waren wel de gesprekken die ze voerden wanneer ze elkaar in Berlijn of Parijs ontmoetten. Zoals de eerste keer dat Bloch en Lehning elkaar via vrienden ontmoetten in Zuid-Frankrijk, in de plaats Sanary-sur-Mer. Dat werden nachtelijke gesprekken waar Lehning opgetogen van thuis kwam. Hij vond Bloch, de man van Geist der Utopie, ‘één van de interessantste waardevolste mensen’. Maar een botsing bleef ook niet uit tussen de anarchist Lehning en de utopische Marxist Bloch: ‘we zijn heftig op elkaar gebotst’, schreef Lehning aan zijn vriendin Annie Grimmer in Parijs, ‘hij is onbegrijpelijkerwijze Marxist.’ En dat was Lehning bepaald niet. Die beschouwde Marx als degene die het begrip ‘dictatuur van het proletariaat’ had geadopteerd, waarna Lenin het in de praktijk probeerde te brengen, en Stalin de dictatuur over het proletariaat ging uitoefenen.
<figure id="post-335087 media-335087" class="align-left"><img srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/Bloch-Benjamin-1-320x203.jpg 320w" alt="" /><figcaption>Ernst Bloch en Walter Benjamin | Foto&#8217;s: Wikimedia</figcaption></figure>
<h5>De concrete utopie</h5>
Door de publicatie van Blochs Das Prinzip Hoffnung in 1954 kwamen Lehning en Bloch veel meer bij elkaar. Lehning beriep zich zelfs op Bloch in zijn dankwoord toen hij in 1976 een eredoctoraat in Amsterdam kreeg: ‘De concrete utopie die ik bedoel, is Das Prinzip Hoffnung van Ernst Blochs filosofie; geen fata morgana, maar veeleer een vaste ster aan het firmament, die de mensheid op haar tocht begeleidt. Zij ís geen wensdroom of droombeeld, maar de werkelijke eenheid van theorie en praxis. Wat onbewust als droom in de mensheid leeft, wordt door het utopicum bewust gemaakt, niet als een eschatologische heilsverwachting, maar als een cultuurscheppende kracht, een process dat inspireert tot handelen. De utopie is in laatste instantie dat wat aan de geschiedenis haar zin geeft.’
Zo’n toenadering heeft zich met Walter Benjamin niet voorgedaan. Daar moet Benjamin ideologisch te grillig voor zijn geweest. Er was een tijd (eind jaren twintig en begin jaren dertig) dat Benjamin op de meest orthodoxe manier communist was, vooral onder invloed van zijn Russische vriendin Asja Lacis. Benjamins communisme was vooral afkeer van de bourgeoisie, ingegeven door de haat-liefde verhouding tot zijn eigen grootburgerlijke familie. In i10 publiceerde Benjamin onder meer zijn stuk over de Weense criticus en satiricus Karl Kraus, zijn grote held. Veel invloed heeft het niet erg politieke karakter van i10, waarin toch menig kritisch essay over communisme en tien jaar Russische Revolutie verscheen, niet op Bloch of Benjamin gehad. Ze hadden volgens Lehning allebei weinig verstand van politiek en geen interesse in de praktijk van de arbeidersbeweging.
i10 is vooral een blijvend voorbeeld van een tijdschrift dat in korte tijd de interessantste geesten van een tijd bij elkaar wist te brengen en liet schrijven over de vernieuwingen die zich toen op elk gebied van beeldende kunst, film, fotografie, muziek, architectuur, filosofie en vormgeving voordeden. Avant-garde werd beantwoord met avant-garde.
<div class="info-box">
Bin ich kein Schriftsteller? Walter Benjamin en Ernst Bloch en hun medewerking aan i10 door Toke van Helmond-Lehning, is verschenen bij Uitgeverij Huis Clos.
</div>