<div class="lead">Zonder de JSF kan Nederland haar nucleaire NAVO-taak niet uitvoeren. Maar daar hoor je de regeringspartijen niet over.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Op de politieke ledenraad van de PvdA, onlangs gehouden in Zwolle, werd uitvoerig gesproken over de Joint Strike Fighter.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Update 7-11-2013: De PvdA is om: Nederland schaft de JSF aan. Maar gaat de partij nu wel voorkomen dat het vliegtuig met kernwapens wordt uitgerust, zoals ze eerder heeft gesuggereerd? Volgende week stemt de Kamer over een motie daartoe van de SP.</b></p>
<p><b>Update 19-11-2013: De Tweede Kamer vindt dat de opvolger van de F-16 geen nucleaire taken mag hebben, meldt persbureau Novum. Een motie daarover van de SP werd aangenomen met steun van regeringspartij PvdA en de oppositiepartijen D66, ChristenUnie, GroenLinks en Partij voor de Dieren.</b></p>
<p><b>Update 15-01-2014: Het kabinet heeft de motie van de SP, door een meerderheid van de Tweede Kamer gedragen, naast zich neergelegd. De JSF wordt geschikt gemaakt voor het afwerpen van kernbommen.</b></p>
<p>Na tien jaar verzet van de PvdA tegen de JSF wrong partijleider Diederik Samsom zich in bochten om de recente keuze van het kabinet voor het omstreden jachtvliegtuig niet al te opzichtig te steunen, maar ook niet af te vallen. De fractie had nog ‘heel veel vragen’, maar de PvdA-leden moesten vooral niet vergeten dat de partij groot voorstander is van internationale vredesmissies. Angelien Eijsink, defensiespecialist in de PvdA-fractie, betoogde dat ze streng zou toezien op de kosten, de werkgelegenheid en de geluidsoverlast.</p>
<p>Maar tijdens de bijeenkomst werd nauwelijks gesproken over een cruciaal aspect van de keuze voor de Amerikaanse straaljager: het feit dat de F-35A Joint Strike Fighter als enige van de oorspronkelijke kandidaten voor vervanging van de F-16 in staat is om Amerikaanse nucleaire bommen af te werpen, de B-61-bommen die al sinds de jaren zestig klaarliggen op luchtmachtbasis Volkel in Brabant.</p>
<p>De kwestie is hoogst actueel. Een grote Kamermeerderheid wil van de kernbommen op Volkel af. In juli overhandigde CDA-Kamerlid Raymond Knops namens de Kamer een brief aan het Amerikaanse Congres waarin de Amerikanen worden opgeroepen af te zien van modernisering van de zwaar verouderde kernbommen, en het wapentuig te verwijderen van Nederlandse bodem. Maar in september onthulde het KRO-programma <i>Reporter</i> op basis van een rapport van de Amerikaanse Rekenkamer dat de Nederlandse regering al in 2010 zou hebben ingestemd met de modernisering van de bommen op Volkel. De oppositie reageerde geschokt. ‘De Kamer is over niets geïnformeerd,’ zei Raymond Knops namens het CDA. ‘De Kamercommissie Buitenlandse Zaken en Defensie is er ook niet vertrouwelijk over geïnformeerd. Dit is dus echt onbekend.’ Samen met SP-Kamerlid Harry van Bommel stelde Knops kritische vragen aan minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans. De antwoorden komen binnenkort.</p>
<p>Intussen staat de PvdA op het punt te kiezen voor verdere ontwikkeling van de JSF. Het Kamerdebat over de toekomst van de krijgsmacht én van de Joint Strike Fighter vindt plaats in de eerste week van november. Maar nog steeds is de nucleaire capaciteit van de JSF in Den Haag in het openbaar geen issue. Dat staat in sterk contrast met de ophef die kernwapens in de jaren tachtig teweegbrachten. Toen leidde de PvdA het felle verzet tegen plaatsing van kruisraketten.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>De JSF is net een combimagnetron: je hóéft de grill niet te gebruiken</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Onze positie is glashelder, ons standpunt is niet veranderd,’ zegt Angelien Eijsink van de PvdA. ‘Het uitvoeren van de nucleaire taak is absoluut niet aan de orde. Wij willen al jaren van die kerntaak af. Een grote Kamermeerderheid wil dat inmiddels ook. Ik heb de discussie over de JSF vanaf het begin meegemaakt. Ik heb al jaren geleden verschillende keren aan het kabinet gevraagd of de nucleaire capaciteit van de JSF een rol speelt in de afweging tussen de kandidaten. Het antwoord was telkens: nee.’</p>
<p>Dat is op zijn zachtst gezegd eigenaardig. Want al in 2002 erkende toenmalig minister-president Wim Kok dat de JSF de kerntaak krijgt. Bij de ‘feitelijke vragenronde’ in maart van dat jaar vroeg SP-Kamerlid Krista van Velzen: ‘Ligt het in de bedoeling om de JSF de huidige NAVO nucleaire taak van de F-16 over te laten nemen?’ Het antwoord van de minister-president: ‘Ja.’</p>
<p>Mat Herben was als toenmalig Kamerlid voor de LPF betrokken bij de keuze voor de JSF. Hij zegt: ‘Als enig tactisch gevechtsvliegtuig van de Amerikaanse luchtmacht was en is het vanzelfsprekend dat de Amerikanen de F-35A geschikt zullen maken voor het afwerpen van hun tactische nucleaire bommen.’</p>
<p><b>Geheime bouwtekeningen</b></p>
<p>Maar sinds het eerlijke antwoord van Kok is de nucleaire capaciteit van de JSF volledig uit de politieke discussie verdwenen. Ook in het debat over de andere kandidaten voor vervanging van de F-16 – de Zweedse Saab Gripen, de Franse Rafale en de Eurofighter van een Duits-Engels-Italiaans consortium, is de nucleaire uitrusting van het jachtvliegtuig niet aan de orde gekomen. Dat is opmerkelijk, want geen van deze andere jachtvliegtuigen is in de praktijk in staat Amerikaanse B-61-bommen af te werpen. Dat bevestigen internationale experts. ‘Technisch zou het wel mogelijk zijn, maar daartoe moeten de toestellen worden gecertificeerd,’ zegt Ted Seay, voormalig politiek adviseur van de VS bij de NAVO. En dat stuit op tactische en strategische bezwaren. De Amerikanen zijn niet bereid hun nucleaire technologie met buitenlandse vliegtuigbouwers te delen. ‘En de Europese producenten willen hun geheime bouwtekeningen uit concurrentieoverwegingen niet delen met de Amerikanen.’</p>
<p>Otfried Nassauer van het Berlin Information-center for Transatlantic Security: ‘De JSF is het enige jachtvliegtuig dat Amerikaanse kernbommen kan dragen. Dat kan betekenen dat Nederland haar kerntaak binnen de NAVO wil uitvoeren. Maar in de politieke discussie speelt het geen rol.’</p>
</p></div>
<figure id="post-31141 media-31141" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/10/88443f14-3642-4336-b78c-b02d7f3e21f5_f-35-eots_preview.jpg" alt="Alleen de JSF kan en mag de Nederlandse kernwapens dragen. Foto: US Air Force via Wikipedia" /><figcaption>Alleen de JSF kan en mag de Nederlandse kernwapens dragen. Foto: US Air Force via Wikipedia</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De keuze voor een van de andere kandidaten zou dus betekenen dat Nederland feitelijk kiest tegen haar verdragsrechtelijke nucleaire taak in de NAVO, terwijl de Amerikanen op het punt staan de kernbommen op Volkel te moderniseren.</p>
<p>Hoe is het mogelijk dat dat gegeven geen rol speelt in de officiële argumentatie van het kabinet voor de JSF? Angelien Eijsink: ‘Ik weet het niet. Dat moet je vragen aan Frans Timmermans.’ Maar de minister van Buitenlandse Zaken voor de PvdA laat via zijn woordvoerder weten: ‘De Nederlandse regering doet hierover nooit uitspraken op basis van afspraken in de NAVO.’</p>
<p>Zo draait de discussie over de kernwapens in Nederland al jaren in een kringetje rond. Een openlijk debat over de nucleaire verplichtingen wordt stelselmatig bemoeilijkt door het geheimzinnig stilzwijgen van de opeenvolgende regeringen over de kernbommen op Volkel. Zelfs nu de oud-bewindslieden Ruud Lubbers, Dries van Agt en Bram Stemerdink in het openbaar hebben bevestigd dat de kernbommen er wel degelijk liggen, wil huidig Defensieminister Jeanine Hennis-Plasschaert de aanwezigheid en de aanstaande modernisering van de kernbommen ‘bevestigen noch ontkennen’.</p>
<p>Volgens verschillende bronnen, ook binnen de krijgsmacht, speelt de nucleaire capaciteit van de JSF op de achtergrond wel degelijk een rol in de sterke voorkeur van Defensie voor de Joint Strike Fighter. ‘De luchtmacht wil maar één ding,’ zegt Harry van Bommel, defensiespecialist in de Kamerfractie van de SP: ‘meedoen met de grote jongens, met het meeste geavanceerde toestel. Defensie wil alle opties openhouden, ook de nucleaire.’ Maar openlijk praten over die kernwapentaak zou het voor Defensie alleen maar lastiger maken om steun te krijgen voor het door haar gewenste maar maatschappelijk omstreden jachtvliegtuig. Zo blijft de geheimzinnigheid bestaan: over de nucleaire functie wordt de Kamer niet geïnformeerd, bevestigt ook GroenLinks-fractievoorzitter Bram van Ojik. ‘Ook niet vertrouwelijk.’</p>
<p>Het kan ook anders. Het Duitse kabinet debatteert al jaren in alle openheid over de aanwezigheid van twintig B-61-kernbommen op Duitse bodem. In het regeerakkoord van het laatste kabinet-Merkel wordt nadrukkelijk vermeld dat de regering zich inzet voor verwijdering van die wapens. En de Duitse keuze voor de Eurofighter, die geen Amerikaanse kernbommen kan afwerpen, wordt door verschillende waarnemers beschouwd als een impliciete keuze tegen de Duitse nucleaire taak in de NAVO. De Tornado’s die de kerntaak nu nog kunnen uitvoeren, worden na 2020 afgestoten. De Duitse antikernwapenbeweging IPPNW vat het beleid van de kabinetten-Merkel hoopvol op als ‘Stille Ausstieg’: ‘Wordt het Duitse kernwapenprobleem zo vanzelf opgelost?’</p>
<p><b>Een veel preciezer wapen</b></p>
<p>Maar in Nederland doet de politiek nog steeds alsof de JSF en het kernwapen niks met elkaar te maken hebben. ‘Het is onbegrijpelijk dat er binnen de PvdA niet over wordt gepraat, zeker nu de Amerikanen de kernbommen op Volkel willen moderniseren,’ zegt Bram Stemerdink, oud-staatssecretaris van Defensie voor de PvdA, die in 1981 de B-61-bommen niet alleen heeft zien liggen, maar zelfs heeft ‘aangeraakt’. Zorgelijk vindt hij vooral dat de modernisering van de bommen niet zomaar een vervanging voor nieuwere exemplaren inhoudt: de nieuwe versie van de B-61 is een veel preciezer wapen, dat op afstand bestuurd kan worden, met een kleinere kernlading. In combinatie met de relatieve onzichtbaarheid van de JSF voor de radar is de drempel om tot inzet over te gaan veel lager. ‘Militaire bevelhebbers zullen sneller geneigd zijn de wapens te gebruiken,’ zegt Stemerdink. ‘En dat is heel gevaarlijk.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Het zou inderdaad kunnen dat Nederland de komende decennia nog niet onder de kernwapenverplichting uitkomt</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Volgens Jan Gruiters, directeur van IKV Pax Christi, heeft de PvdA nu een ‘historische kans’ om voor eens en voor altijd af te rekenen met de Amerikaanse kernwapens in Nederland. ‘Zij kan aan de steun voor het aanschaffen van de JSF de voorwaarde verbinden dat deze geen kernwapentaak moet krijgen,’ schreef Gruiters laatst in <i>Trouw</i>. Volgens Angelien Eijsink hoeft de PvdA die keuze niet meer te maken: ‘We willen sowieso al van die kernbommen af, maakt niet uit welk toestel we kopen. Dat historische besluit is dus al genomen.’</p>
<p><b>Verzet van Polen</b></p>
<p>Maar intussen ziet het ernaar uit dat Nederland nog decennia aan de nucleaire NAVO-taak vastzit. De afgelopen jaren hebben verschillende Nederlandse bewindslieden binnen de NAVO geprobeerd de kernbommen weg te krijgen. In 2009 deed toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen nog een poging. Volgens verschillende bronnen stuitte hij op hevig verzet van vooral de Baltische Staten en Polen, die nog steeds bang zijn voor de nucleaire macht van Rusland. Eenzijdig ontwapenen is dus geen optie. Maar de onderhandelingen met de Russen om tweezijdig te ontwapenen zitten al jaren muurvast. ‘Wij blijven het proberen,’ zegt Angelien Eijsink. ‘Maar het zou inderdaad kunnen dat Nederland de komende decennia nog niet onder de kernwapenverplichting uitkomt.’</p>
<p>Veelzeggend is een uitspraak van een ander PvdA-Kamerlid: ‘De JSF is net een combimagnetron. Je hóéft de grill niet te gebruiken.’</p>
<p>Ook Bram Boxhoorn, directeur van de Atlantische Commissie, verbaast zich erover dat de nucleaire capaciteit van de JSF geen rol speelt in het politieke debat en de officiële argumentatie van het kabinet. ‘Kennelijk is die bij consensus irrelevant verklaard.’ Volgens Boxhoorn zijn er twee opties. ‘Of het is een staaltje politieke logica: we hebben die nucleaire taak, maar we hóéven hem niet uit te voeren, en misschien komen we er in de komende decennia wel van af. Of het is een politiek spelletje om het onderwerp onder tafel te schuiven, want ook zonder discussie over de nucleaire bewapening is het al lastig genoeg om steun te krijgen voor de JSF.’</p>
</p></div>


Thijs Broer