Filosofen-G8 over de grote problemen van deze tijd

‘Hoe organiseren we solidariteit in een wereld waar een steeds grotere kloof gaapt tussen hoog- en laagopgeleiden?’

Joeri van den Steenhoven directeur MaRS Solutions Lab en bestuurslid Lisbon Council

‘In 1958 publiceerde de voormalige Britse minister van Arbeid Michael Young het satirische boek The Rise of Meritocracy. Hij beschreef een samenleving waarin opleiding de dominante eigenschap was die de samenleving indeelde. Hij zag nieuwe maatschappelijke tegenstellingen tussen lager en hoger opgeleiden. In 2013 moeten we concluderen dat Youngs voorspelling bewaarheid is geworden. Op allerlei terreinen nemen maatschappelijke tegenstellingen op basis van opleidingsniveau toe, tot op het punt dat er soms wel twee samenlevingen lijken te bestaan. Dat loopt van economische verschillen (werkloosheid, inkomen, vermogen), sociaal-culturele verschillen (vertrouwen in politiek, instituties, elkaar, waardering voor cultuur, erfgoed, mediagebruik), politieke verschillen (stemgedrag, houding ten opzichte van de overheid), geografische verschillen (waar men woont en werkt), gezondheidsverschillen (levensverwachting en -stijl) en soms ook zaken als transport (auto versus openbaar vervoer). Het wordt steeds moeilijker om solidariteit over opleidingsgrenzen heen te organiseren. Maar zeker voor publieke voorzieningen als zorg, onderwijs, sociale zekerheid en pensioenen is dat cruciaal. Hoe gaan we als moderne kennissamenleving met deze tegenstelling om en hoe organiseren we deze solidariteit?’

‘Hoe verbinden we de mondiale opkomst van stedelijke regio’s met de transformatie naar een schone, op hernieuwbare energie gebaseerde samenleving?’

Albert Jan Kruiter oprichter Instituut voor Publieke Waarden

‘Alles wat we weten, is gebaseerd op groei. Onze onderlinge conflicten hebben we altijd opgelost met extra geld. Conflicten tussen werkgevers en werknemers, patiënten en medici, uitkeringsgerechtigden en de overheid, studenten en universiteiten. We kunnen vooral “meer” doen. Beleidsmakers kunnen meer doelstellingen formuleren, juristen meer wetten produceren, politici meer garanties afgeven, burgers meer zorg en hulp claimen.

Maar voorlopig moeten we het met minder doen. Kunnen we dat wel? Of scherper: wéten we wel hoe dat moet? En als het antwoord nee is: hoe leren we dan hoe dat moet? Hoe ontwikkelen we de kennis om in tijden van schaarse middelen publieke problemen op te lossen?

De vraag is of we burgers weer eigenaar kunnen maken van hun eigen problemen, en van de oplossing daarvan. Of: hoe kunnen we ons als burgers de publieke zaak weer toe-eigenen? Feitelijk is dat de kernvraag waarop de representatieve democratie ooit het antwoord was. De vraag die de participatiesamenleving oproept, is de volgende: kunnen markt en samenleving publieke problemen het hoofd bieden? Ik zou de vraag aan de G8 graag willen preciseren: kunnen we marktmechanismen gebruiken om burgers weer eigenaar te maken van publieke problemen en van de oplossing daarvan?’ n

Prof. dr. Marijk van der Wende decaan Amsterdam University College

‘Hannah Arendt stelt dat volwassenen de jongeren er cultureel, moreel en intellectueel op moeten voorbereiden om de wereld te gaan vernieuwen. Dit vereist dat onderwijs hun bijbrengt hoe en waarom de wereld is geworden zoals die is, dus op basis van kennis van het verleden. Onderwijs moet dus behoudend zijn teneinde de condities te scheppen om kinderen het vertrouwen te bieden om hun wereld te vernieuwen. Arendt is daarmee ook kritisch over het steeds maar veranderen van curricula. Zij vindt het onverantwoordelijk dat volwassenen hiermee hun eigen onzekerheid recyclen. Onderwijs heeft juist tot taak het verleden te behouden omwille van het nieuwe.

Maar moeten wij dat nieuwe dan geheel open laten? Wij wensen toch dat onze kinderen een goede, liefst betere toekomst hebben? Dat is een veilige toekomst en die vereist beheersing van het kwade, het geweld van de mens en van de natuur. Daarin spelen ethiek, moraal, burgerschap, maar ook wetenschap en technologie een belangrijke rol. Hoe behoudend of vernieuwend moet het onderwijs zijn? Wat moeten we onderwijzen om onze jongeren zo goed mogelijk op de toekomst voor te bereiden?

Die vraag verhoudt zich tot ons toekomstbeeld en ons mensbeeld. Zijn we als Icarus en willen we onszelf in kennis en kunnen steeds verder overstijgen, in een eeuwigdurende technische vooruitgang, met alle risico’s van dien? Accepteren we een onttoverde wereld (Weber), waarin alle praktische problemen door technologie worden opgelost en er dus geen natuurlijke grenzen meer bestaan? Zien wij onszelf ook veranderen in een (biologisch/neurologisch) begrijpbaar wezen nu technologie zich steeds meer met ons vervlecht en daarmee steeds intiemer wordt? En hoe ver gaan we in onze droom van maakbaarheid, of moeten we op zoek naar een nieuwe ethiek ten opzichte van deze nieuwe maakbaarheid van de mens?

Wat moeten (wij) jongeren leren om zich goed op de toekomst voor te bereiden? Baseren we ons op kennis over het verleden en een herijking van klassieke waarden, of nemen we een voorschot op deze onbekende toekomst?’

‘Kunnen we markt-

mechanismen gebruiken om burgers weer eigenaar te maken van publieke problemen?’

‘Er wordt vooral benadrukt dat techniek je leven makkelijker, beter en veiliger maakt, maar nergens wordt gewaarschuwd voor de gevolgen voor je vrijheid.’ Dat zei Jan Staman, directeur van het Rathenau Instituut, onlangs in Trouw. Afgelopen week kwam het Rathenau Instituut, dat is ingesteld door het ministerie van Onderwijs om ontwikkelingen in wetenschap en technologie te onderzoeken en dialoog en debat erover te stimuleren, met een klemmend advies aan de Tweede Kamer: stel een onafhankelijke orgaan in dat nieuwe technieken, apps en gadgets aan een ethische toets onderwerpt. Ook de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid had al gewezen op de teugelloze technische ontwikkelingen die bij de overheid een nieuw soort waakhond nodig maken.

Deze keer ging het om de techniek, maar ook elders heeft de vooruitgang een spurt gemaakt. In de wetenschap, in de sociale structuren, in onze leefomgeving, in onze opvattingen en levenswaarden verandert veel. Veel van die veranderingen leveren voorspoed op, maar ze gaan ook gepaard met nieuwe problemen waar we nog een houding tegenover moeten formuleren. Wat zijn nu de grootste nieuwe vragen van deze tijd? Tegenover welke problemen, die in pakweg de komende twee decennia gaan opspelen, moeten we onze houding bepalen?

Filosofie Magazine, Human en Hivos besloten op de aanstaande Nacht van de Filosofie (18 april) een G8 te houden met acht vooraanstaande denkers: Benjamin Barber, Zygmunt Bauman, Markus Gabriel, John Gray, Chantal Mouffe, Peter Sloterdijk, Damian Young en Achille Mbembe (zie kader).

De meeste van de grote problemen gaan over grenzen heen, maar ze concentreren zich in Nederland. René Gude, als Denker des Vaderlands aangezocht als voorzitter en aanjager van de G8, noemt Nederland daarom ook wel een ‘modelboerderij van de wereldproblematiek’: ‘Nederland is geen klein landje, maar een grote stadsregio. Alle wereldproblemen ontstaan in stedelijke gebieden van rond de 17 miljoen inwoners. Als je het zo bekijkt, is Nederland een flinke wereldspeler die zich voor oplossingen van grote kwesties kan meten met Shanghai en Mumbai.’

Welke problemen moeten er op de top worden behandeld? Vrij Nederland en Filosofie Magazine vroegen enkele sleutelfiguren uit de samenleving om een agenda samen te stellen. Aan hen de vraag: wat zijn de grote problemen van de toekomst die niet slechts geld maar veeleer denkkracht vereisen om opgelost te worden?

‘Hoe vertalen we de steeds betere geneeskunde naar een toename in jaren met een goede levenskwaliteit?’

‘Hoe zorgen we ervoor dat het wetenschap-pelijke ecosysteem

niet verschraalt?’

Prof. dr. Marcel Levi voorzitter Raad van Bestuur AMC en decaan faculteit Geneeskunde UvA

‘De geneeskunde maakt razendsnelle veranderingen door. Gedreven door ontwikkelingen vanuit de biotechnologie, steeds betere beeldvormende technieken, technische vooruitgang en moleculaire genetica wordt steeds meer mogelijk. Een fantastische ontwikkeling die ons veel goeds brengt, zoals een stijgende levensverwachting. Maar hiermee gaan ook twee problemen gepaard. Ten eerste zijn de gewonnen levensjaren niet automatisch gezonde levensjaren: op dit moment zijn de “extra” jaren grotendeels jaren van ziekten met chronische klachten. De levensduur wordt opgerekt, maar de levenskwaliteit gaat in die extra jaren sterk achteruit. Hoe kunnen we een steeds betere geneeskunde vertalen naar een toename in jaren met een goede kwaliteit van leven? Hebben we daar een ander type medisch onderzoek voor nodig? Is betere preventie belangrijker dan het beter behandelen van ziekte?

Bovendien doen de betere geneeskunde en de zorg voor steeds meer mensen met gestapelde chronische ziekten de kosten flink stijgen. Hoeveel hebben we eigenlijk over voor medische zorg? Over tien jaar moeten we misschien wel dertig procent van ons inkomen aan (gezondheids)zorg uitgeven. Maar hoe erg is dat? We geven toch ook gemiddeld dertig procent van ons geld uit aan huur of hypotheek?’

‘Waar is de ruimte voor meer zelfbeheer over collectieve goederen en technologische innovatie?’

‘Zijn rampen de enige manier om een

radicale verandering mogelijk te maken?’

Henk Leegte predikant Verenigde Doopsgezinde Gemeente Amsterdam

‘De bijbelse verhaaltraditie heeft de kerkgaande gemeenschap eeuwenlang bijgebracht dat mensen niet alleen voor zichzelf leven. Dat je niet alleen je naaste maar ook je vijand moet liefhebben, dat je ruimte moet maken voor de vreemdeling in je midden, dat je het recht van weduwe, wees en zieke hoog moet houden. Die gemeenschap bestaat (bijna) niet meer. Wat gebeurt er met een samenleving waar niemand meer het verhaal van de Barmhartige Samaritaan kent?

Ik bedrijf mijn pastorale zorg namens de gemeenschap, en pastoraat is iets anders dan therapie. Zo had ik deze week twee mensen van buiten de kerk over de vloer met nogal existentiële vragen: de een had zojuist gehoord dat zijn vader zijn vader niet was, de ander had meegemaakt dat zijn vrouw door een scooter was aangereden en met hersenletsel in het ziekenhuis lag. Waarom? Niet dat ik het weet, hoor, maar in de kerk zijn we al vaker voor dit soort vragen gesteld en we hebben daar verhalen voor. Deze mensen kenden die gelukkig nog uit hun jeugd, daarom waren ze naar de kerk toe gegaan. Zo kon ik hen troosten, op een andere manier dan een therapeut of vriend dat doet.

Dat de secularisatie een heilzame kant heeft, dat krijgen de wijsgeren van mij royaal cadeau. Maar dat is niet het einde van het verhaal. De grote vragen blijven als altijd, en wij moeten een weg vinden om daarmee om te gaan.’

Maarten Hajer directeur Planbureau voor de Leefomgeving

‘De komende tien jaar zal de ruimtelijke ongelijkheid in Nederland (en elders) toenemen. In krimpgebieden zal het steeds lastiger worden om je leven te organiseren. Scholen en winkels sluiten, er is geen alternatieve werkgelegenheid als een bedrijf omvalt, huizen kunnen alleen worden verkocht met een restschuld. Ook de vergrijzing zal doorzetten: we krijgen steeds meer te maken met “oudere ouderen”, die vragen om veel zorg. In krimpgebieden zal voor die dienstverlening een krapte ontstaan op de arbeidsmarkt.

Tegelijkertijd neemt de aantrekkingskracht van stedelijke regio’s toe. Het grote thema is hoe we de opkomst van stedelijke regio’s kunnen verbinden met de noodzaak om van een fossiele samenleving over te stappen naar een schone, op hernieuwbare energie gebaseerde samenleving. Daarmee verschuift het nationale politieke niveau naar enerzijds de lokale en regionale overheden, en aan de andere kant de supranationale overheden. Op dat laatste niveau zal waarschijnlijk veel meer – vaak niettransparante – regelgeving ontstaan, waar de belangen van multinationale ondernemingen zwaar meetellen.

Europa is een grondstofarm continent dat de komende decennia demografisch gaat krimpen en dat het voor zijn eigen toekomst geheel zal moeten hebben van technologische en proces-innovatie. Europa kan potentieel een rol op het wereldtoneel blijven spelen, maar alleen als het die hightech toekomst verbindt met het vinden van de toepassingen voor de grote ecologische vragen van onze tijd.’

‘Wat moeten we onderwijzen om onze

jongeren zo goed

mogelijk op de toekomst

voor te bereiden?’

‘Hebben ongeboren generaties een recht

op leven?’

‘Hoe gaan we als samenleving om met de gevolgen van de secularisatie?’

Marjan Minnesma directeur Stichting Urgenda

‘Om de aarde leefbaar te houden voor volgende generaties, zullen we een enorme omslag moeten maken naar een circulaire economie die grondstoffen in kringloop houdt en draait op duurzame energie (zon, wind, aardwarmte, biomassa, waterkracht). Als we de omslag op het gebied van energie niet binnen twintig jaar maken, dan hebben onze kinderen het in de tweede helft van deze eeuw al veel minder goed; denk aan weersextremen, mislukte oogsten en afwezigheid van water, met volksverhuizingen en sociale onrust als gevolg.

Uiteindelijk gaat het erom dat we op basis van andere waarden gaan handelen. We moeten niet meer jagen op (kwartaal)winst, consumptie en een zo groot mogelijke auto, maar aansturen op waar het werkelijk om draait. Op je sterfbed gaat het toch om liefde, vriendschap, schoonheid – niet over de auto’s die je hebt gehad, of hoeveel winst je hebt gemaakt.

Hoe maken we die waardenomslag? Kunnen mensen überhaupt leren om een transitie te maken op basis van zaken die in de toekomst liggen, maar wel desastreuze gevolgen kunnen hebben? Een transitie die nú nodig is? De mens kijkt naar morgen en niet naar 2050 of verder. Zijn rampen de enige manier om een radicale verandering mogelijk te maken? Waarom kan het niet met behulp van rationaliteit?’

‘Zijn we opgewassen tegen de grootste informatieweelde die we ooit hadden?’

‘Welke rol speelt onderwijs in een wereld waar alle kennis online staat en arbeid mobiel is?’

Dr. Louise Gunning-Schepers voorzitter College van Bestuur UvA en HvA en kroonlid SER

‘Er verandert ontzettend veel in het onderwijs. Welke rol speelt het onderwijs in een wereld waar alle kennis online staat en arbeid mobiel is? Wat moet een universiteit in die wereld haar studenten bij uitstek bieden?

Er is een lange onderwijstraditie van meester en gezel, die fysiek in contact staan, in dezelfde ruimte bij elkaar komen. Die traditie hield stand, ook toen de boekdrukkunst andere vormen van informatieoverdracht mogelijk maakte. Maar heeft die fysieke samenkomst nú nog iets toe te voegen? Is de gemeenschap die de universiteit draagt nog stabiel – en moet die dat zijn?’

Huub Dijstelbloem medewerker Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, wetenschapsfilosoof UvA

‘De grote crises van dit moment, zoals die rond energie, klimaat en voedsel, vloeien voort uit eenzelfde patroon. Technologische innovatie en schaalvergroting gekoppeld aan de uitbreiding van markten genereren een ongekende dynamiek. De negatieve gevolgen zijn navenant: CO2-uitstoot en uitputting van water, natuurlijke hulpbronnen en schaarse grondstoffen tasten het voortbestaan van natuurlijke systemen aan en bedreigen de sociale stabiliteit. De beheersing van deze dynamiek gebeurt vooral via een vorm van governance die indirecte regeringsmacht en (staats)kapitalisme koppelt aan internationale fora voor regulering en overleg. Het democratisch gehalte daarvan is nihil. Het resultaat is een voortdenderende machine die design aan technocratie schaart en welvaart aan efficiency.

Zijn hierin “democratische interventies” mogelijk? Dat hoeven niet noodzakelijk verkiezingen of andere vormen van “machtscontrole” te zijn, maar ze moeten de ruimte voor soevereiniteit en zelfbeheer vergroten, buiten de door staten en bedrijven geformuleerde ruimte. Een nieuw denken dat zelfbestuur mogelijk wil maken, zal niet alleen de hedendaagse geopolitieke verhoudingen moeten verdisconteren, het zal daar ook de consequentie uit moeten trekken dat de filosofische verhoudingen mondiaal bezien gewijzigd zijn. Welke manieren staan ons ter beschikking om tot een ontvlechting te komen van economie, technologie en bestuur? Is het mogelijk ruimte te scheppen voor meer zelfbeheer en zeggenschap over collectieve goederen en meer vormgeving na te streven van technologie en industrie, zonder terug te vallen op klassieke begrippen als natiestaat, burgerschap, liberalisme en rechtvaardigheid?’

Hans Clevers voorzitter KNAW

‘Het ritme van elkaar opvolgende generaties is een centraal aspect van alle leven op aarde. Elke generatie van plant, dier of mens vervangt een vorige, speelt even een hoofdrol en maakt vervolgens plaats voor een volgende generatie. De huidige explosie van stamcelonderzoek belooft dat het mogelijk zal zijn om alle zieke of versleten weefsels en organen te vervangen door jonge weefsels. Hiermee wordt de houdbaarheidsdatum van een individueel mens langs artificiële weg steeds verder opgerekt.

Los van de vraag hoe wenselijk eeuwig leven zou zijn, ontstaat er een andere, niet minder essentiële vraag: kunnen de levende generaties het recht opeisen om te blijven leven en geen plaats te maken voor een volgende generatie? Welke rechten kunnen ongeboren generaties doen gelden op hun 15 minutes of fame op deze planeet? En hoe worden deze belangen tegen elkaar afgewogen?’

Antal van den Bosch hoogleraar Example-based language modelling, Radboud Universiteit Nijmegen

‘We leven in een wereld waar het vinden van data, informatie en kennis weinig moeite meer kost. Dat danken we aan het internet, en aan de gretigheid waarop we ons daarop hebben gestort. We vertellen graag over wat we hebben meegemaakt en delen wat we weten. Sharing is the new having. Hebben we last van een stortvloed aan informatie? Volgens mij drukken begrippen als information overload, infobesitas en socialbesitas een spookgevoel uit. Informatie komt helemaal niet als een stortvloed op ons af. We zijn uitgerust met steeds betere filters en zien de big data van het internet alleen maar in kleine steekproeven. Informatie die we niet willen zien, blijft steeds makkelijker buiten de deur. Wel ontstaat er een steeds duidelijker profiel van ons op internet, een digitale spiegel van onszelf, gevormd door ons eigen moedwillige gedrag, maar ook verzameld door partijen als Facebook en Google die daar munt uit willen slaan. Dit gedistribueerde profiel zal steeds meer lijken op wie we in de echte wereld zijn.

Waar gaat dat heen? Lukt het ons om de weelde te dragen en er als mens en mensheid beter van te worden, of gaat het systeem met ons aan de haal?’

Pauline van der Meer Mohr voorzitter College van Bestuur Erasmus Universiteit

‘Nederland verdient geld als kenniseconomie. Tegenwoordig wordt dat vooral uitgelegd als kennis die snel “vermarkt” kan worden. Innovatieve kennis die de motor van de economie laat draaien. Maar kennisontwikkeling begint met fundamenteel onderzoek, gedreven door nieuwsgierigheid. Soms leidt dat tot innovaties, soms ook niet. En het is onvoorspelbaar uit welke kennisdomeinen die innovaties voortkomen.

Sommige domeinen hebben nu al moeite om zich staande te houden in de wereld van teruglopende onderzoeksmiddelen, topsectoren en afgebouwde subsidies. Denk aan de geesteswetenschappen, en tot op zekere hoogte ook de mens- en maatschappijwetenschappen. Denk ook aan het zo broodnodige replicatieonderzoek (het herhalen van een onderzoek ter verificatie, red.), waarvoor nauwelijks middelen beschikbaar zijn. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat het wetenschappelijke ecosysteem in stand blijft? Dat er geen verschraling optreedt? Dat we de kip met de gouden eieren blijven voeden?

Het heeft natuurlijk met geld te maken, en met beleid. Maar ook met op een andere manier denken over de begrippen nut en waarde van wetenschap.’

De filosofen van de G-8

John Gray

Britse misantroop. Beschouwt ons ongebreidelde geloof in de vooruitgang en verbetering van de mens als een moderne mythe. Grote politieke theorieën doen geen recht aan de veranderlijkheid van het menselijk bestaan. Bekend van Zwarte mis. Religieus fundamentalisme en de moderne utopieën.

Zygmunt Bauman

Pools-Britse socioloog volgens wie het leven vereist dat we flexibel zijn, bereid om elk moment onze strategie aan te passen en loyaliteiten in te wisselen. We leven in een ‘vloeibare moderniteit’ die voor een permanente angst zorgt. Bekend van Vloeibare moderniteit.

Chantal Mouffe

Belgische politicologe. Voor Mouffe verliest een democratie aan inhoud zodra de conflictueuze dimensie verdwijnt. Niet het gebrek aan compromis, maar het gebrek aan conflict is volgens Mouffe de oorzaak van het oprukkende populisme. Bekend van Over het politieke.

Benjamin Barber

Amerikaanse politicoloog. Adviseur van onder meer Bill Clinton. Schrijft dezer dagen over de toenemende macht van steden. Barbers concept van ‘a parliament of mayors’ staat voor een wereldwijde grenzeloze democratie die het idee van een natiestaat zou moeten vervangen. Bekend van Jihad vs. McWorld.

Damon Young

Jonge Australische filosoof. Vindt dat de moderne informatietechnologie afleidt van dat waar ons bestaan om draait. Young zegt dat we ons meer moeten verdiepen in een gezonde levensstijl om zo onze menselijke ‘wholeness’ te kunnen verwezenlijken. Bekend van Distraction.

Markus Gabriel

Jonge Duitse filosoof. Schrijft als kennistheoreticus over onder meer internetgebruik, informatie-overload en privacy. Bekend van Mythology, Madness, and Laughter. Subjectivity in German Idealism (met Slavoj Žižek).

Achille Mbembe

Filosoof en politicoloog uit Kameroen die lesgeeft in Johannesburg. Schrijft over hoe Afrika werd en wordt gezien door de rest van de wereld en Afrika zelf, en hoe dit beeld in verband staat met het beeld van culturen in Afrika en elders. Bekend van On the Postcolony.

Nee

‘G8 van de Filosofie’, vrijdag 18 april, 19.00 – 01.00, Beurs van Berlage Amsterdam, www.g8vandefilosofie.nl