Je hebt cursussen die je doet om jezelf te ontwikkelen: een kookcursus, yoga of tuinieren. Maar in dit verhaal gaat het om cursussen die je carrière verder helpen. Een management-training, een ICT-opfriscursus, omscholing naar leraar op een basisschool, trajecten die artsen en advocaten moeten doorlopen om bij te blijven in hun vak.
https://www.vn.nl/product/vn-special-een-leven-lang-leren/
Nederlanders gaan vaak naar dit soort cursussen: meer dan de helft van de werkende bevolking heeft er in de afgelopen twee jaar één of meer gevolgd. Dat doen we na de Scandinaviërs het vaakst, in Europa.
Goed nieuws, zou je denken.
Maar schijn bedriegt. Ja, we volgen veel cursussen, maar ‘we’ zijn vooral de hoogopgeleiden. En die volgen ook steeds méér cursussen, terwijl laagopgeleiden dat juist steeds minder doen, zo blijkt uit cijfers die sinds 2004 worden bijgehouden door het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt in Maastricht. De kloof tussen hoog- en laagopgeleiden en kansrijk en minder kansrijk wordt dus door al die cursussen steeds groter.
<h5>Geen geld voor omscholing</h5>
Andries de Grip, hoogleraar arbeidsmarkt van de Universiteit Maastricht en directeur van het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, maakt zich zorgen. Hij doet al sinds eind jaren tachtig onderzoek naar scholing en onderwijs en schreef talloze publicaties over het onderwerp. ‘Als je kijkt naar de cijfers vanaf 2004 zie je dat de kloof groter wordt. Bij hoogopgeleiden gaat het bijna vanzelf: werkgevers bieden cursussen aan, of ze volgen ze op eigen initiatief; deze groep past zich vanzelf aan technologische ontwikkelingen aan. Laagopgeleiden worden als ze wat ouder zijn minder productief, zeker als ze fysiek werk doen. Maar er is geen goede infrastructuur om die mensen om te scholen, zodat ze zinvol werk kunnen blijven doen tot hun pensioengerechtigde leeftijd, die ook nog eens verhoogd is. Dat soort mensen komt als ze ouder worden vaker langs de kant te staan. En dat is zonde. Dat zou anders moeten.’
De bouwsector had altijd een sterke traditie van opleidingen op de werkplaats, maar dat is sinds de financiële crisis helemaal ingestort, daar worden 70 tot 80 procent minder mensen opgeleid. Oorzaak: in de bouw wordt steeds meer aanbesteed bij onderaannemers die zzp’er zijn. Die nemen niet zo snel leerlingen aan. Er zijn overigens ook goede voorbeelden: in de metaalsector zijn de scholingstrajecten altijd gebleven, al heeft de crisis daar ook toegeslagen.
<figure id="attachment_400689" aria-describedby="caption-attachment-400689" style="width: 1280px" class="wp-caption aligncenter"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-400689" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/harm_preview-1-1280x854.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/harm_preview-1-320x214.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/harm_preview-1-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/harm_preview-1-1280x854.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="854" /><figcaption id="caption-attachment-400689" class="wp-caption-text">Foto: Annegien van Doorn</figcaption></figure>
<h5>Buiten de boot vallen</h5>
Dan zijn er ook nog allerlei andere groepen die op de arbeidsmarkt worden vergeten als het gaat om scholing en onderwijs en dus achteraan staan bij aanpassingen aan nieuwe ontwikkelingen.
Als er één groep is waar door overheid en bedrijfsleven nauwelijks over wordt nagedacht, zijn het de ouderen. Een oudere bouwvakker of fabrieksarbeider moet door de opgeschoven pensioengerechtigde leeftijd opeens veel langer werken. De overheid heeft wel de pensioenleeftijd verhoogd, maar niet nagedacht over omscholing. Er is geen infrastructuur opgetuigd om die deze werknemers te helpen op zoek te gaan naar werk dat bij hun leeftijdsfase past.
Of neem de flexwerkers. Als zij zich willen omscholen, is er geen werkgever die ze met een outplacement-traject op weg helpt. Verschillende sectoren van de Nederlandse economie hebben opleidingsfondsen, maar die zijn vaak niet toegankelijk voor flexwerkers.
En dan heb je de immigranten, die vaak slecht hun weg vinden in het Nederlandse systeem. In Amsterdam zijn er tegenwoordig coaches die vluchtelingen actief opzoeken en begeleiden naar werk, maar dat is een uitzondering.
Een andere groep die nauwelijks worden bereikt, wordt gevormd door de laaggeletterden. Dat zijn maar liefst 2,5 miljoen Nederlanders, één op de negen burgers. Die groep kon in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw terecht bij de moedermavo en andere vormen van tweedekansonderwijs, maar dat is inmiddels geherstructureerd, wegbezuinigd en ingestort. In politiek Den Haag wordt anno 2018 nauwelijks naar dit probleem omgekeken. In het regeerakkoord is voor laaggeletterden een budget van vijf miljoen euro uitgetrokken: dat is twee euro per jaar per persoon.
<h5>Grotere betrokkenheid van de overheid</h5>
Een ‘leven lang leren’ is al decennia een ‘speerpunt’ dan wel ‘focus’ dan wel ‘prioriteit’ voor opeenvolgende kabinetten. Ook het huidige kabinet-Rutte heeft een Leven Lang Leren-programma. Al decennia wordt er gepraat over noodzaak om werknemers en flexwerkers vaker en sneller te kunnen om- en bijscholen om zo de gevolgen van de globalisering, robotisering en andere snelle technologische ontwikkelingen voor de arbeidsmarkt beter op te vangen.
In Nederland heb je de zogeheten O&amp;O fondsen, zoals die in de bouw en de metaal waar eerder in dit stuk sprake van was. Maar die fondsen worden bestuurd door de werkgevers en werknemers en de overgrote meerderheid is alleen bereid mensen met een vast contract uit de eigen sector te scholen. Flexwerkers vallen hier dus buiten de boot, en ook mensen die willen overstappen naar een andere sector komen niet in aanmerking voor een scholingstraject. Via deze fondsen geven werkgevers en werknemers nu al jaarlijks 413 miljoen euro uit aan bijscholing.
Om echt iets te bereiken, moet het minder versnipperd, efficiënter en met een veel grotere betrokkenheid van de overheid, vindt hoogleraar De Grip.
Neem nou Singapore.
Daar pakken ze het heel anders aan. Sinds 2007 zijn er speciale centra van het Professional Conversion Programmes waar werknemers die halverwege hun carrière zijn zich kunnen melden voor een ‘check up’. Werknemers krijgen daar korte cursussen en on the job trainingen in bedrijven. Inmiddels zijn er honderd van dit soort programma’s voor bijvoorbeeld data-analisten. In 2016 kregen 3300 Singaporezen een nieuwe baan via dit programma, het jaar ervoor nog maar 1300.
Het programma wordt helemaal door de overheid uitgevoerd, iets waarop in Singapore kritiek bestaat. ‘Het is verre te verkiezen om bedrijven op deze manier te steunen dan ze belastingvoordelen te geven, waarvoor we de regels en wetten in hun voordeel moeten uitleggen,’ verweerde vice-minister voor Arbeid Josephine Teo zichzelf in februari van dit jaar in de Straits Time.
En dan is er in Singapore ook nog SkillsFuture, dat door maar liefst 285.000 bewoners in de stadsstaat is gebruikt. Alle inwoners van 25 jaar en ouder krijgen vijfhonderd Singaporese dollars die ze kunnen gebruiken om cursussen te volgen die onderdeel zijn van het life long learning-initiatief van de overheid. Met het geld kan je cursussen volgen in bijvoorbeeld ‘zeetransport’, ‘logistiek’, ‘elektronica’ of ‘kinderverzorging’, allemaal sectoren waar werkers nodig zijn. Inmiddels hebben 4600 Singaporezen deelgenomen aan cursussen en kregen er 2400 een diploma.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/rdBobyZLl7M?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
<h5>Een loopbaancheck</h5>
‘Het systeem in Singapore dwingt mensen om na te denken,’ zegt De Grip. ‘Het is heel belangrijk dat je een loopbaancheck krijgt tussen je veertigste en je vijfenveertigste. Dan zit je nog in de kracht van je leven, het is een mooi moment om tegen jezelf te zeggen: wil of moet ik nog wat anders om tot mijn pensioen door te kunnen blijven werken. Nu zie je mensen vaak vastlopen op hun 55ste of zestigste, zeker in zware fysieke beroepen. Werkgevers hebben geen behoefte aan werknemers met rugklachten. Dat kan je voorkomen door eerder met elkaar in gesprek te gaan.’
Een ander voorbeeld is IJsland, waar ze ver zijn vergevorderd met een leven lang leren. Daar zijn in goede samenwerking tussen werkgevers en werknemers door het hele land adviescentra opgezet waar cursussen worden gegeven, en waar mensen worden aangemoedigd te blijven werken aan hun ontwikkeling. In Nederland zijn we nog lang zo ver niet, aldus hoogleraar De Grip. ‘Hier hebben we ook leerwerk-loketten, net als in IJsland, maar veel kleinschaliger en alleen voor mensen die in de problemen zitten. In IJsland gaat iedereen naar die centra toe. Vergelijk het met onze consultatiebureaus: daar gaan we wél zonder vragen heen met jonge kinderen. En niet alleen als er problemen zijn, maar ook preventief. Hier zitten we te prutsen, weten mensen nauwelijks dat het bestaat.’
<h5>Tweedekans-onderwijs</h5>
Op 23 januari 2017 spraken Andries de Grip en andere experts tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer over Leven Lang Leren. Hoogleraar Economie Wim Groot van de Universiteit Maastricht legde er de vinger op de zere plek. Hij stelde dat de huidige manier van financiering ‘versnipperd’ is en daardoor bijdraagt aan ‘ondoelmatige besteding’. Ook stelde hij dat de huidige opvatting dat scholing en een leven lang leren een verantwoordelijkheid is van werknemers zelf er in de praktijk op neer komt dat mensen met hogere opleidingen en betere inkomens daarvan profiteren. Hij wees er op dat de ‘overheid een taak heeft’ als het gaat om zzp’ers met een laag inkomen, migranten en vluchtelingen. ‘Je zou lager opgeleiden met een extra steuntje in de vorm van extra financiering voor scholing binnen bedrijven kunnen scholen,’ was zijn betoog.
Andries de Grip kan de redenering van zijn collega alleen maar onderschrijven. ‘In Nederland was vroeger een vrij grote infrastructuur voor tweedekans-onderwijs. Denk aan de Open Universiteit, aan de Volksuniversiteit, aan de moedermavo. Maar dat is allemaal minder geworden en wegbezuinigd. Beleidsmakers dachten dat de vraag zou afnemen omdat de bevolking op school beter opgeleid zou worden. Dat klopt ook. Maar waarmee geen rekening is gehouden, is dat er groepen zijn die achterblijven met de snelle veranderingen. We zitten nu dus met een te ver doorgevoerde liberalisering waarbij alle verantwoordelijkheid bij het individu is gelegd. Er is er onvoldoende gedacht aan een vangnet.’
<h5>&#8216;Doorleren werkt&#8217;</h5>
Op verzoek van de Tweede Kamer deed oud-fractievoorzitter van GroenLinks Jolande Sap onderzoek naar de mogelijkheden om via het mbo het leven lang leren te versterken. Want precies de mensen die het mbo doen gaan als ze eenmaal werken nauwelijks meer terug naar de schoolbanken om bij te leren. ‘Dat is alarmerend. Wat gaat hier mis, waarom lukt het niet?’ zei Sap bij de presentatie van het rapport ‘<a href="http://www.doorlerenwerkt.nl/" target="_blank" rel="noopener">Doorleren werkt</a>’ dat in april 2017 werd overhandigd aan toenmalig minister Jet Bussemaker. De commissie stelde dat het niet aan de motivatie van de mbo’ers ligt, maar dat het te maken heeft met – in de woorden van Sap – ‘geld, tijd, het aanbod en het gebrek aan stimulans’. Ook de commissie-Sap vindt – net als De Grip betoogt &#8211; dat leren een vanzelfsprekend onderdeel moet worden van het leven. ‘Doorleren wordt de nieuwe sociale zekerheid van deze tijd,’ stelde Sap. Ontwikkelen móet in een tijd van razendsnelle technologische verandering.’
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/qGQT4tPh-xc?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
De commissie stelde voor om elke burger met een opleiding tot mbo-niveau 4 een ‘individuele leerrekening’ te geven, waarmee ieder tijdens zijn of haar werkzame leven cursussen of opleidingen kan financieren. Op die ‘individuele leerrekening’ moet in de plannen van Sap 40.000 euro worden gestort; de rekening moet worden gevuld door overheid en werkgevers en kan worden aangevuld door eigen bijdragen. Het doel: deelname aan scholing door mensen met een mbo-achtergrond verhogen van 4 naar 50 procent. Voor deze leerrekening is jaarlijks 2,5 miljard euro nodig van werkgevers en overheid. Dat lijkt veel geld, maar ook nu al wordt jaarlijks 8,4 miljard uitgegeven aan scholing door diezelfde twee partijen.
Het voorstel sloot aan bij een advies van de Sociaal Economische Raad dat een week eerder uitkwam. Maar in dat SER-advies werd niet hard doorgezet: het bleef bij kleine stapjes, waarbij vrijwilligheid voorop staat.
Andries de Grip: ‘De voorstellen van Sap zijn een cruciale stap in het denken. Wel zitten er open eindjes in: Wie gaat het bekostigen? Maar ook al kost het veel geld, zo’n individuele leerrekening moet er echt komen.’
<h5>Creatief met kurk</h5>
Tijdens de formatie van Rutte 3 waren de verwachtingen bij arbeidsmarktdeskundigen hooggespannen: wat zou er uit de onderhandelingen komen tussen de politieke partijen die het kabinet gingen vormen?
Nou, dat viel tegen. Ja, er staan mooie woorden in te lezen over het belang van een leven lang leren om ervoor te zorgen dat ‘toekomstige generaties werkenden’ tot aan hun AOW-gerechtigde leeftijd ‘productief en gezond’ kunnen blijven werken. Ook wordt aangekondigd dat in plaats van de fiscale aftrekpost voor scholingskosten er die ‘individuele leerrekening’ voor elke burger moet komen, precies zoals Jolande Sap bepleitte voor de mbo’ers. Maar het geld om de grote transitie te bekostigen blijft uit. Rutte 3 trok een magere 218 miljoen euro ervoor uit, omgerekend 20 euro per werknemer. In het Financieele Dagblad noemde Adriana Stel, directeur van opleidingsfonds voor Flexwerkers Stoof het bedrag van 20 euro per werknemer ‘<a href="https://fd.nl/economie-politiek/1248363/een-leven-lang-leren-of-een-leven-lang-praten" target="_blank" rel="noopener">een lachertje’</a>. Volgens haar moesten we ‘creatief met kurk zijn’ om er nog iets van te maken.
‘Adriana Stel heeft gelijk,’ zegt Andries de Grip. ‘Dit kan en moet veel ambitieuzer. Je moet niet voor een dubbeltje op de eerste rang willen zitten. De regering doet te weinig, met dit bedrag red je het gewoon niet. Waarom kijken ze niet naar de AOW-gelden? Nu de pensioenleeftijd steeds hoger wordt, worden daar enorme bedragen bespaard, waarom hevel je niet een deel over naar Leven Lang Leren?’
Het goede nieuws is dat deze regering het onderwerp Leven Lang Leren heeft overgeheveld van het ministerie van Onderwijs naar dat van Sociale Zaken. Het wordt nu dus als een arbeidsmarkt-probleem gezien. In een laatste brief aan de Tweede Kamer kondigt minister Wouter Koolmees aan dat de bal ligt bij de sociale partners. Dat is ook waar hoogleraar De Grip zijn hoop op vestigt: ‘Laat de Sociaal Economische Raad maar de leiding nemen en alle partijen om de tafel krijgen. Daar is ook het Energieakkoord uitgedacht en ze willen op dit terrein ook zoiets gaat doen. Ik hoop van harte dat we daar binnenkort meer over gaan horen.’