Drie keer per dag doet orka Morgan kunstjes in Loro Parque op Tenerife. In haar verblijf bonkt ze met haar kop tegen de hekken, rust ze op het droge, en slijt ze haar tanden tegen de wanden van het ondiepe bassin. Ze moet gered.

Lees hier de follow-up van dit artikel: de zaak van de zwangere orka Morgan komt in januari 2018 nogmaals voor de rechter. 

In de zomer van 2016 schreef ik een uitgebreide reconstructie over het treurige lot van orka Morgan, de orka die zes jaar daarvoor sterk vermagerd was aangetroffen in de Waddenzee, en door mensen van Dolfinarium Harderwijk werd gered en in Morgan werd gedoopt. Bedoeling was dat het dier aan zou sterken en dan weer zou worden uitgezet in zee. Maar het dier zou te jong zijn om te kunnen overleven in het wild volgens de medewerkers van het Dolfinarium, en andere deskundigen werden niet toegestaan. De leiding in Harderwijk besloot daarop in november 2011 dat Morgan moest worden overgebracht naar het commerciële Loro Parque. Daar zou het worden gehouden voor ‘onderzoek’.

Maar dat bleek een farce.

Morgan geeft drie keer per dag shows voor toeristen en volgens activisten verblijft in een veel te klein bassin.

Advertentie

Advertentie

Ook bleek dat Morgan veel ouder was dan achttien maanden toen ze werd gevonden, dat is erkend door het Dolfinarium en Loro Parque. Was hier sprake van opzet? De behoefte in dierenparken aan ‘nieuwe bloedlijnen’ is groot om te voorkomen dat dieren ten prooi vallen aan inteelt. Een orka kopen is onmogelijk omdat ze niet meer gevangen, Morgan was dus een buitenkansje.

Terwijl de saga rond Morgan zich ontrolde, ontstond er in de Verenigde Staten een enorme woede over de documentaire Black Fish, waarin te zien was hoezeer de orka’s leden in de kleine bassins waarin ze gehouden worden. Deze enorme dieren leggen in de vrije zee enorme afstanden af, blijken hoogst intelligent en leven in families. De bezoekersaantallen aan de parken stortten door de film in, artiesten weigerden er nog langer op te teden, waarna Sea World, die de orka’s exploiteerden, besloot te stoppen met de shows en ook de fokprogramma’s stil legde. ‘Het is voor ons op de lange duur moeilijk te verkopen dat we dit soort majestueuze, grote dieren in gevangenschap houden – we begrijpen het,’ zei Sea World directeur Joel Manby destijds.

Goed nieuws, zou je denken, zeker ook omdat de orka’s in Loro Parque van Sea World waren gehuurd. Daar trekken ze zich niets aan van de ophef in de VS. Fokken is niet in strijd met de Europese regels, stellen ze. De Europese dierentuinrichtlijn stelt dat voortplanting een recht is van alle dieren en dat dierentuinen er dus voor moeten zorgen dat het recht op reproductie wordt gerespecteerd.

Maar dat is in het geval van Morgan te simpel. Want de Europese CITES regels stellen dat wilde dieren beschermd moeten worden tegen commercieel gewin. Met wilde dieren mag daarom niet gefokt worden, tenzij er een expliciete vergunning voor wordt verleend onder strikte voorwaarden (dat het fokken bijdraagt aan het voortbestaan van de wilde populatie, dus voor uitzetten in de natuur kan gefokt worden). Zo’n vergunning is er niet voor Morgan, een kalf zou ook niet bijdragen aan de wilde populatie want het kalf is een kruising die in het wild niet voorkomt, een kruising tussen genetisch niet tot dezelfde groep behorende orka’s uit verschillende werelddelen.

In de vergunningsaanvraag en in het besluit van de staatssecretaris om de vergunning te verlenen is alleen sprake van toestemming voor verblijf van de orka in Spanje voor onderzoek. Niet voor fokken.

Wel is er één onduidelijkheid: in het overdrachtsdocument heeft een ambtenaar een hokje aangevinkt waarin ‘fokken’, ‘wetenschappelijk onderzoek’ en ‘educatieve doeleinden’ in één adem worden genoemd. ‘Dat is een fout in het formulier, omdat in de EU-richtlijn om het dier te beschermen die drie zaken zeer uitdrukkelijk afzonderlijk zijn opgenomen. Het is óf-óf-óf,’ vertelde jurist Matthew Spiegl me destijds. In andere landen zijn de boxen wel gescheiden, maar het staat overheden vrij om de formulieren zelf in te richten. Het Loro Parque deed zijn interpretatie af als ‘nonsens’.

Onlangs werd door een medewerker van Loro Parque gezegd dat bewust werd aangestuurd op fokken met Morgan. Het dier wordt al vanaf haar komst in de bassins gehouden bij seksueel actieve mannetjes.

Ergens aan het einde van dat stuk schreef ik: Een zwangerschap lijkt aanstaande, ondanks het door Sea World aan zichzelf opgelegde fokverbod in de VS.

Dat is nu dus uitgekomen.

Maar daarmee is de juridische strijd nog niet beëindigd. Op 23 januari 2018 houdt de rechtbank Utrecht zitting in de rechtszaak die de Free Morgan is begonnen, over Morgan tegen de Nederlandse staat. De organisatie vindt dat Nederland het besluit om Morgan naar Loro Parque over te brengen moet vernietigen omdat in Loro Parque het welzijn van de orka wordt aangetast. Als de rechter het met de activisten eens is, zullen de kansen voor Morgan keren.

‘We zullen dan een plekje vinden voor Morgan waar ze onder goede omstandigheden kan leven’, zegt Hester Bartels van de Free Morgan Foundation.

Partijdig

Op de tribunes van Orka Ocean hebben zich honderden mensen verzameld om zich te vergapen aan de Orka-show die zo begint. Het zijn toeristen die voor een week of tien dagen op het Canarische eiland Tenerife vakantie vieren. Ze zijn op bezoek in Loro Parque, door Tripadvisor beschreven als het mooiste dierenpark in Europa, en met dertien hectare een van de grootste. Tussen het publiek zit ook Ingrid Visser. Zij is een Nieuw-Zeelandse bioloog van Nederlandse komaf, gespecialiseerd in orka’s en een van de oprichters van de Free Morgan Foundation. Visser komt niet voor de show, maar doet onderzoek naar de lichamelijke staat van de in gevangenschap levende orka’s, en dan vooral van Morgan. Met haar fotocamera legt Visser vast hoe Morgan samen met de mannetjes Tekoa en Adán in een klein vierkant bassin worden gehouden dat achter het overdekte showbad is gesitueerd. De diepte van het water in het bad is op dat moment 3,5 meter, een halve meter lager dan normaal omdat in een aangrenzend bassin werkzaamheden worden verricht. De dieren kunnen geen kant op, ze zijn alle drie rond de zes meter lang en wegen twee- tot drieduizend kilo.

‘De dieren hebben op deze manier te maken met onaanvaardbare stressfactoren,’ schrijft Visser in het drie weken geleden uitgekomen rapport Ongoing concerns regarding the Seaworld Orka held at Loro Parque waarin ze de resultaten van haar bezoek in april presenteert. De zeebioloog concludeert net als in een eerder rapport uit 2012 dat het niet goed gaat met Morgan. De tanden van de orka zijn in slechte staat omdat ze die langs de betonnen wanden schuurt. Op foto’s is te zien hoezeer het gebit van Morgan is afgesleten in de zes jaar dat ze nu in Loro Parque verblijft. Dit zijn tekenen dat ze zich erg verveelt, aldus Visser. ‘Het is duidelijk dat de kale wanden van de betonnen baden van Loro Parque Morgan te weinig stimuleren.’ De marien bioloog veroordeelt ‘het repetitieve karakter van de circusachtige shows’, waar Morgan steeds maar weer dezelfde trucjes moet doen. Het is niet meer dan een ‘tijdelijke afleiding’ van de ‘onbarmhartige verveling’ waartoe Morgan en de andere orka’s volgens Visser zijn veroordeeld.

Slijtage door het schuren langs de wand. Foto’s: Ingrid N. Visser en Rosina B. Lisker

Loro Parque laat aan Vrij Nederland in een reactie weten dat Ingrid Visser in haar recent verschenen rapport ‘informatie achterhoudt en manipuleert’. Ze zou haar oordeel alleen baseren op foto’s die zijn gemaakt tijdens een kort verblijf. Verder trekt de woordvoerder de kundigheid van Visser in twijfel, ze is immers een bioloog en geen dierenarts. Het park houdt vast aan het oordeel van zijn eigen expert Andrew Greenwood dat de orka’s in uitstekende conditie zijn. Greenwood wordt door de woordvoerder omschreven als ‘een man met veertig jaar ervaring’ die ‘heeft gestudeerd aan Cambridge’ en ‘de meest ervaren orka-arts in de wereld is’. De Free Morgan Foundation acht Andrews, die al tientallen jaren werkt voor Loro Parque, juist partijdig.

Al in 2012, een paar maanden nadat Morgan vanuit het Dolfinarium in Harderwijk was overgebracht naar Loro Parque, luidde Visser voor het eerst de alarmklok. Ze observeerde Morgan toen 77 uur, verdeeld over 24 dagen. Volgens Visser was Morgan in die periode 91 keer het slachtoffer van agressieve daden van andere orka’s. Morgan zou ook het slachtoffer zijn van seksuele agressie van een mannetjes-orka met wie ze samen in een bassin zat. Over haar hele huid stelde Visser bijtsporen vast. Verder verwondde ze zichzelf volgens Visser door met haar kop tegen de betonnen wanden te bonken.
Net als nu reageerde de parkdirectie not amused. Het was volgens het park ‘normaal’ dat bij introductie van dieren ‘enige lichte conflicten’ ontstonden. De orka’s moesten immers ‘opnieuw hun plaats vinden binnen de groep’. Maar, zo werd verzekerd, omdat Morgan zich steeds meer thuis voelde, namen ‘de terechtwijzingen’ door de anderen snel af. De observaties van Visser werden afgedaan als ‘fout’ en ‘misleidend’.

The Beach Boys

Ondanks alle ontkenningen en sussende woorden van de directie van Loro Parque is er de afgelopen jaren over het houden van orka’s in gevangenschap wereldwijd een steeds fellere discussie gevoerd. Aanleiding was de documentaire Black Fish uit 2013 van regisseur Gabriela Cowperthwaite. De film laat zien hoe de hoog-intelligente orka’s door het verblijf in kleine bassins gefrustreerd en agressief raken. In het wild zwemmen de dieren tientallen kilometers op een dag en kunnen ze honderden meters diep duiken. Ze leven in grote groepen in complexe structuren. Hun communicatie is zo verfijnd dat elke groep orka’s zijn eigen taal heeft en de leden van verschillende groepen elkaar onderling niet kunnen verstaan.

De film reconstrueert hoe bij het Amerikaanse Sea World verschillende incidenten plaatsvonden waarbij trainers om het leven kwamen. Ook het verhaal van de Spaanse trainer Alexis Martinez, die op kerstavond 2009 (twee jaar voor de komst van Morgan) in Loro Parque door orka Keto aan stukken werd gereten, wordt uit de doeken gedaan. De parkdirectie probeerde het incident aanvankelijk af te doen als een ‘ongeluk’, maar autopsie wees uit dat er wel degelijk sprake was geweest van een aanval en dat Martinez’ organen waren gescheurd; er werden verder verschillende breuken geconstateerd en over zijn hele lichaam werden verscheidene beten van de orka geconstateerd.

In de Verenigde Staten had Black Fish enorme gevolgen. De bezoekersaantallen van de Sea World-pretparken stortten in, de aandelenkoersen werden sinds de film uitkwam meer dan gehalveerd. Artiesten als The Beach Boys en Willie Nelson weigerden nog langer in de parken te spelen. In november vorig jaar besloot de Sea World-directie te stoppen met orka-shows in de vestiging in San Diego en in maart maakte ze bekend ook de shows in Florida en Texas te stoppen. Daarnaast werd besloten niet langer orka’s in gevangenschap te fokken. ‘Met deze beslissing willen we het publiek laten zien dat we luisteren en dat we proberen te veranderen,’ zei directeur Joel Manby afgelopen week in het vakblad Attractions Magazine. ‘Het is voor ons op de lange duur moeilijk te verkopen dat we dit soort majestueuze, grote dieren in gevangenschap houden – we begrijpen het.’ Het stopzetten van de fokprogramma’s noemde hij ‘de moeilijkste beslissing in mijn carrière’.

Het besluit van Sea World markeert een verandering in het denken over het in gevangenschap houden van orka’s en dolfijnen. De afgelopen tijd gingen onder publieke druk in Luxemburg, Engeland, Finland en Hongarije al dolfinaria dicht. Ook in Nederland wordt actie gevoerd en maakte het VARA-programma Rambam eerder dit jaar een undercoverreportage die veel stof deed opwaaien. De bezoekersaantallen van het Dolfinarium liepen de afgelopen jaren terug, na records in 2010 en 2011 toen Morgan er was. Zal het stoppen met de shows en de fokprogramma’s in de VS ook voor Morgan een verandering betekenen? En zal Morgan ooit weer kunnen rondzwemmen in de oceanen, zoals dierenactivisten hopen?

‘Wat een dier’

Het begon allemaal op dinsdagavond 23 juni 2010, toen vissers van de Harlingen 2 bij Lauwersoog een orka in de Waddenzee zagen zwemmen. Een dag later waren medewerkers van het Dolfinarium Harderwijk ter plaatse om het verzwakte en vermagerde dier te vangen. Ze noemden haar ‘Morgan’, Welsh voor ‘verblijft bij de zee’, een naam met een achteraf wat ironische bijklank. Op een filmpje is te zien hoe Morgan vanuit ondiep water door medewerkers van het Dolfinarium in duikpakken zonder enig probleem in een stuk zeil uit het water werd getakeld. ‘Wat een dier, man, wat een dier,’ hoor je een van de redders zeggen. Morgan werd per vrachtwagen overgebracht naar Harderwijk en daar in een klein langwerpig bassin gestopt waarin normaal dolfijnen zitten.

Ze noemden haar ‘Morgan’, Welsh voor ‘verblijft bij de zee’, een naam met een achteraf wat ironische bijklank.

De vrouwelijke orka werd door het Dolfinarium op achttien maanden geschat en daarom te jong om terug naar zee te sturen. Actievoerders stelden vanaf het begin dat ze een jaar of drie was, wat later ook is toegegeven. Het dier bleek uitgehongerd, maar verder gezond en ze sterkte snel aan. Morgan groeide in de zomerse weken die volgden uit tot een mediafenomeen. Alle kranten en nieuwsprogramma’s berichtten over de bijzondere reddingsactie. Het Dolfinarium liet al snel bezoekers toe die zich nieuwsgierig verdrongen bij het bassin. ‘We staan op de buurt in de camping, we komen speciaal voor de orka, want de kinderen benne gek op orka’s,’ zei een hoogblonde vrouw met een zonnebril op 3 augustus tegen RTV Noord.

Hester Bartels, oprichter van stichting Dolphinmotion en bestuurslid van Free Morgan Foundation, zag de gang van zaken rond Morgan met lede ogen aan. ‘Ze werd al meteen bezocht door duizenden mensen. Dat mag helemaal niet op grond van het VOND-protocol dat toeziet op de opvang van wilde dieren. Morgan kreeg dode vis in plaats van levende, werd uit de hand gevoerd. We hebben daartegen geprotesteerd maar de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit die toezichthouder is, kwam niet in actie.’ Bartels begon zich helemaal zorgen te maken toen ze hoorde dat de dierenarts van Sea World, Jim McBain, een kijkje kwam nemen. ‘Toen al was voor mij wel duidelijk dat ze bij het Dolfinarium vanaf het begin niet echt van plan waren om Morgan nog terug naar zee te laten gaan.’

Te klein bad

Vertegenwoordigers van het Dolfinarium en toenmalig staatssecretaris Bleker stelden keer op keer dat haast geboden was, dat de orka in een te klein bad zat en dat ze behoefte had aan gezelschap. Het was niet in haar belang als er langdurige juridische procedures zouden worden gevoerd, stelden ze. Maar dat gebeurde wel in de maanden die volgden met aan de ene kant het ministerie en het Dolfinarium en aan de andere de dierenactivisten die zich verenigd hadden in de Orka Coalitie. Beide partijen zeiden het beste met Morgan voor te hebben. De actievoerders maakten een stappenplan voor vrijlating: eerst in de Oosterschelde, later in Noorwegen. Het ministerie en het Dolfinarium wezen naar eerdere pogingen om orka’s vrij te laten: bijvoorbeeld de beroemde orka Keiko uit de film Free Willy. Die werd vrijgelaten, maar vond nooit aansluiting met soortgenoten en stierf in eenzaamheid.

Het Dolfinarium en het ministerie stelden zich op het standpunt dat Morgan onmogelijk nog terug kon naar zee. Orka’s zijn sociale dieren, leven in groepen en een eerste zoekactie naar Morgans groep leverde niets op. Morgan zou behoren tot een verzameling van 400 tot 800 haring jagende orka’s voor de kust van Noorwegen, die maar zelden wordt gezien. Vrijlaten zou neerkomen op een zekere dood, aldus het Dolfinarium in zijn advies in december 2010.

Het Dolfinarium onderbouwde zijn betoog door zeven deskundigen om advies te vragen. De experts kregen Morgan niet te zien, ze gaven hun advies op afstand. Ook kregen ze niet te horen dat de Free Morgan Foundation een stappenplan had ontwikkeld om Morgan weer uit te zetten. De keuze die ze kregen, was: uitzetten of in gevangenschap houden. Alle zeven concludeerden dat het beter was Morgan in gevangenschap te houden. In juli 2011 maakte het Dolfinarium bekend dat ze het als beste optie zagen als Morgan naar Loro Parque zou gaan. Twee dagen later, op 27 juli, verstrekte Henk Bleker de benodigde vergunning.

In september 2011 werd voor de kust van Noorwegen een groep orka’s gevonden die met 77 procent zekerheid die van Morgan was.

Ondertussen zaten de actievoerders van de Orka Coalitie en de experts van de Free Morgan Foundation niet stil. In september 2011 werd voor de kust van Noorwegen via akoestische tests alsnog een groep orka’s gevonden die met 77 procent zekerheid die van Morgan was. Een doorbraak! Van de experts die eerder door het Dolfinarium werden geconsulteerd, gingen er vier om. Ze vonden in tweede instantie dat Morgan toch via het door de Free Morgan Foundation ontwikkelde stappenplan moest worden vrijgelaten, waarbij ze zou moeten worden overgebracht naar een Noorse fjord. Een van de zeven, de vooraanstaande Canadese orka-expert John Ford, bood zelfs aan te helpen met de uitvoering van het plan. ‘Als Morgan naar zee terugkeert, maakt dat belangrijk wetenschappelijk onderzoek mogelijk,’ stelde Ford.

Maar het Dolfinarium bleef onvermurwbaar. De plannen van de Orka-Coalitie waren onvoldoende uitgewerkt, zo was het oordeel. Daar was staatssecretaris Bleker het mee eens en de rechter gaf hun daarin tot de Raad van State aan toe gelijk. Immers: de kans bestond dat ‘herintroductie’ van Morgan in zee ‘uiteindelijk niet zal slagen’, terwijl Loro Parque verplicht was zich te houden aan de Dierentuinrichtlijn die het welzijn van dieren in gevangenschap beschermt. De staatssecretaris en de rechter kozen voor de zekerheid van gevangenschap en de garantie van de aanwezigheid van andere orka’s boven de risico’s die leven in vrijheid met zich meebrengt. Wel werd keer op keer zowel door het Dolfinarium en de staatssecretaris als door de rechters benadrukt dat Morgan zou worden gehouden voor ‘wetenschappelijk onderzoek’. Immers, de Nederlandse Flora- en Faunawet stelt dat als een dier om wat voor reden dan ook niet kan worden vrijgelaten, het permanent beschikbaar moet zijn voor wetenschappelijk onderzoek. Later zou hiermee volgens de actievoerders in de zaak Morgan de hand worden gelicht.

Aankomst in Loro Parque. Foto: Loro Parque
Tien à vijftien miljoen waard

Overigens kreeg het Dolfinarium in ruil voor Morgan volgens een woordvoerder ‘een vergoeding voor gemaakte kosten’ en werden ook ‘afspraken gemaakt over het overbrengen van een aantal dolfijnen’. Wat er sindsdien met Morgan is gebeurd, bestempelt de Free Morgan Foundation als ‘whale laundering’: de wilde orka Morgan zwom namelijk in een fuik van commercie en miljoenenhandel. In november 2011 belandde Morgan in Loro Parque. Daar zaten toen al zes in gevangenschap geboren orka’s die eigendom waren van Sea World. Die dieren waren overgebracht om ‘publiekelijk tentoongesteld te worden’; van wetenschappelijk onderzoek was geen sprake. Sea World verklaarde in 2013 tegenover de Amerikaanse beursautoriteiten dat het tot maar liefst 2031 een huurcontract met Loro Parque had tegen een niet nader genoemd bedrag. Volgens experts is een orka in gevangenschap tien tot vijftien miljoen dollar waard. Maar – en nu wordt het vreemd – Sea World meldde tegenover de beursautoriteit verder dat alle orka’s in Loro Parque hun eigendom zijn, óók Morgan. Dus Sea World mag dan melden dat Morgan haar eigendom is, maar staatssecretaris Martijn van Dam meldt dat Loro Parque de eigenaar is van de orka nadat die door Nederland is overgedragen, terwijl de woordvoerder van Loro Parque op haar beurt zegt ‘geen idee’ te hebben wie de eigenaar is van Morgan, maar dat het park zichzelf als ‘beheerder’ beschouwt.

In november 2015 publiceerde orka-expert Ingrid Visser de White Paper on Whale LaundringIn dit taaie 115 pagina’s tellende document gaat ze (samen met jurist Matthew Spiegl) diep in op de juridische kant van de zaak-Morgan. En het tweetal stelt een paar opvallende feiten vast. Zo blijkt bijvoorbeeld dat Dolfinarium Harderwijk al in de jaren zeventig nauwe banden onderhield met Sea World. In 1976 en 1977 werden acht orka’s met namen als Kenau, Gudrun en Kandu in Harderwijk gehouden. De dieren waren in het wild gevangen, en in de VS was op dat moment al een wet van kracht die het parken als Sea World verbood nog langer in het wild gevangen orka’s te laten optreden. In Nederland bestond die wet nog niet, en dus werden de dieren een paar jaar in Harderwijk gestald voordat ze naar de VS uitgevoerd konden worden onder het label ‘levend in gevangenschap’. Het Dolfinarium bevestigt dat Sea World ‘destijds werd geassisteerd bij het verkrijgen van orka’s uit het wild’, maar dat dit wel ‘veertig jaar geleden is’.

Volgens de opstellers van de White Paper is er ook onduidelijkheid over de voorwaarden waaronder Morgan naar Loro Parque is verscheept. Het ministerie in Den Haag heeft altijd gesteld dat Morgan aan Loro Parque mocht worden overgedragen op voorwaarde dat het dier werd gehouden voor wetenschappelijk onderzoek. Ook in de verschillende rechterlijke procedures is hier altijd van uitgegaan. De Spaanse autoriteiten is destijds gevraagd of het Loro Parque voldeed aan de wetenschappelijke doeleinden, en hierop was het antwoord: ja. Opvallend, vinden Visser en Spiegl, omdat de afgelopen jaren niet één wetenschappelijke publicatie over Morgan is verschenen.

En dan nog iets anders: de van Sea World afkomstige orka’s hadden op hun vergunning staan dat ze dienden om ‘publiek tentoongesteld te worden’. Dus in de bassins zitten nu vijf orka’s die ter vermaak dienen en eentje die op papier primair wordt gehouden voor wetenschappelijk onderzoek. Bezoekers aan Loro Parque weten beter: alle zes worden ze drie keer per dag ingezet voor shows. Een woordvoerder van het Dolfinarium laat weten dat Morgan ‘onderdeel van wetenschappelijk onderzoek moest zijn’ maar daarnaast ook ‘volwaardig lid’ van de groep dieren’ en dat ze dus ook meedoet aan ‘de activiteiten die voor deze groep geregeld worden’. De woordvoerder noemt de shows zelfs ‘essentieel voor haar welzijn’.

Huur-orka’s

En dan is er de kwestie van het fokken. Na de beslissing van Sea World in maart van dit jaar om haar voortplantingsprogramma’s te staken, kwam Loro Parque met een tegenstrijdig bericht naar buiten. Aan de ene kant kondigden ze aan de ‘richtlijnen’ uit de VS te zullen volgen voor de huur-orka’s, aan de andere kant stelden ze nooit in strijd met Europese regels te zullen handelen. En die schrijven voor dat voortplanting een recht is van alle dieren en dat dierentuinen er dus voor moeten zorgen dat het recht op reproductie wordt gerespecteerd. Bij de Free Morgan Foundation zijn ze als de dood dat Morgan alsnog zwanger wordt. ‘Een ongelukje is zo gebeurd,’ zegt Matthew Spiegl.

De vraag die de Free Morgan Foundation nu opwerpt, is of er überhaupt wel gefokt mag worden met Morgan. Op grond van Europese regels die weer zijn gebaseerd op het Cites-verdrag dat de handel in wilde dieren moet tegengaan, is het niet toegestaan te fokken tenzij er een expliciete uitzondering wordt gemaakt. En in het geval van Morgan is noch in de vergunningaanvraag door het Dolfinarium noch in de begeleidende brief van het Nederlandse ministerie gerept van de mogelijkheid dat er met Morgan mag worden gefokt. Maar (en daar begint de onduidelijkheid) in het overdrachtsdocument, ook wel het Cites-certificaat genoemd, heeft een ambtenaar van het ministerie het hokje aangekruist waarin ‘fokken’, ‘wetenschappelijk onderzoek’ en ‘educatieve doeleinden’ in één adem worden genoemd. ‘Dat is een fout in het formulier, omdat in de EU-richtlijn om het dier te beschermen die drie zaken zeer uitdrukkelijk afzonderlijk zijn opgenomen. Het is óf-óf-óf,’ zegt Matthew Spiegl. In andere landen zijn de boxen wel gescheiden, maar het staat overheden vrij om de formulieren zelf in te richten.

Maar in zijn interpretatie van de regelgeving staat Spiegl tot nu toe alleen. Een woordvoerder van Loro Parque noemt het zelfs ‘nonsens’ en wordt gedekt door het Spaanse ministerie van Economische Zaken. ‘Voor ons is het Cites-document leidend,’ zo staat te lezen in een brief aan de Free Morgan Foundation uit december 2014.
Een zwangerschap lijkt aanstaande, ondanks het door Sea World aan zichzelf opgelegde fokverbod in de VS. Morgan is naar schatting negen jaar oud, zou naar verluidt ovuleren en zwemt vrijwel constant met de mannetjes-orka’s. Het is een duivels dilemma: mag je een dier in gevangenschap voortplanten ontzeggen? Tegelijkertijd weet je dat met een in gevangenschap geboren jong de toch al kleine kans om Morgan ooit nog vrij te krijgen zo goed als verdwenen is.

Directeur Javier Almunia noemde Morgan in 2010 in een Spaanse krant ‘een geschenk uit de hemel’, omdat met haar ‘een nieuwe bloedlijn kan worden geïntroduceerd’. Een woordvoerder van Loro Parque laat weten dat ‘het welzijn van Morgan’ vooropstaat en dat een dier alle mogelijkheden moet worden gegeven om zichzelf te uiten en dat voortplanting een biologische noodzaak is. Verder stelt het park dat het gescheiden houden van mannetjes en vrouwtjes ‘een potentiele stressfactor’ is die kan leiden tot ‘ongewenste welzijnsproblemen’.

Bonken en piepen

Morgan wordt gehouden in kleine baden, dreigt tegen de internationale regels in zwanger te raken, moet optreden in shows waarover nooit werd gerept in de vergunningen of bij de rechter, bonkt met haar hoofd tegen betonnen wanden: bij de Free Morgan Foundation vinden ze dat er meer dan genoeg redenen zijn voor een nader onderzoek. Sterker nog: ze vinden dat Morgan zo snel mogeljk in vrijheid moet worden gesteld en roepen ook de Nederlandse autoriteiten op in actie te komen. ‘Ik vind dat de Nederland zich er nu veel te makkelijk vanaf maakt,’ zegt Matthew Spiegl. ‘Ze hebben het probleem over de schutting gegooid en kijken er niet meer naar om. Op grond van de Europese richtlijn heeft het land dat een vergunning heeft verleend, in dit geval Nederland, de plicht na te gaan of aan alle voorwaarden wordt voldaan. Zo niet, dan dient de vergunning nietig te worden verklaard. De Nederlandse autoriteiten zouden bij de Spanjaarden vragen moeten stellen. En als de antwoorden niet bevredigend zijn, moeten ze naar de Europese Commissie.’

Maar of dat ooit zal gebeuren? Die kans lijkt nihil, blijkt uit antwoorden van staatssecretaris Van Dam op vragen van Vrij Nederland. Hij stelt dat ‘fok’ destijds niet is beoordeeld, maar tevens ‘niet is uit te sluiten omdat Loro Parque een dierentuin is waarbij het hebben van fokprogramma’s een van de uitgangspunten is’. Volgens de staatssecretaris was bekend dat Loro Parque commerciële activiteiten ontplooide met orka’s en dat ‘dus de mogelijkheid aanwezig was dat Morgan daarvoor ingezet zou kunnen worden’. Volgens hem is Spanje nu verantwoordelijk voor het toezien op het naleven van de regelgeving.

De afgelopen weken dook Morgan regelmatig op in het nieuws. Op 27 april verscheen een filmpje op social media waarop Morgan met haar hoofd tegen een metalen hek bonkt dat het kleine ‘medische’ bassin waarin ze verbleef scheidde van het grotere bad waar het mannetje Tekoa rondzwom. Op de opnames is het bonken en het hoge piepende geluid van Morgan goed te horen. En op een ander filmpje dat op 6 juni online kwam, ligt Morgan bijna tien minuten lang op de kant. Dierenactivisten riepen moord en brand. Was hier sprake van zelfmoord? Probeerde Morgan te ontsnappen aan de andere orka’s in het bassin? Onzin, vonden ze bij Loro Parque. Volstrekt natuurlijk gedrag. Ook het bonken tegen het hek was niets bijzonder. Morgan zou op deze manier hebben willen aangeven dat ze via het hek naar orka Tekoa wilde. Meer zou het niet zijn geweest.

Morgan leidt ‘een bloeiend leven’ in wat ‘haar definitieve thuis is’, laat de woordvoerder van Loro Parque weten. Bij de Free Morgan Foundation blijven ze ondanks alles hopen. ‘Morgan kan nog steeds in de vrije natuur overleven,’ zegt activist Hester Bartels. ‘Orka’s zijn een zeer intelligente diersoort en Morgan is haar familie zeker nog niet vergeten.’

Demonstratie in 2011 tegen de verhuizing van Morgan naar Tenerife. Foto: Luuk van der Lee/HH

Lees ook Harms eerdere stuk over Morgan, waarin hij beschrijft hoe het dier in alle wanhoop zichzelf op het droge werpt.

Je hebt deze maand drie artikelen gratis kunnen lezen. Verder lezen? Sluit je nu aan.
Je hebt deze maand drie artikelen gratis kunnen lezen. Verder lezen? Sluit je nu aan.
Zomeractie: word nu abonnee voor maar 4,99
Toegang tot alle artikelen op vn.nl
Elke dag een allesbepalend verhaal
Direct in je mailbox of via WhatsApp
Maandelijks opzegbaar
Tijdelijk van 6,99 voor 4,99 per maand
Om onze journalistiek te beschermen kun je Vrij Nederland niet incognito lezen.
Om onze journalistiek te beschermen kun je Vrij Nederland niet incognito lezen.
Zomeractie: word nu abonnee voor maar 4,99
Toegang tot alle artikelen op vn.nl
Elke dag een allesbepalend verhaal
Direct in je mailbox of via WhatsApp
Maandelijks opzegbaar
Tijdelijk van 6,99 voor 4,99 per maand
Je hebt deze maand drie artikelen gratis kunnen lezen - en we zien dat je graag verder leest. Leuk!
Je hebt deze maand drie artikelen gratis kunnen lezen - en we zien dat je graag verder leest. Leuk!
Zomeractie: word nu abonnee voor maar 4,99
Toegang tot alle artikelen op vn.nl
Elke dag een allesbepalend verhaal
Direct in je mailbox of via WhatsApp
Maandelijks opzegbaar
Tijdelijk van 6,99 voor 4,99 per maand