<div class="wpg-element paragraph">
De wereld bekommert zich – eindelijk – om het lot van miljoenen zwarte Afrikanen die worden opgejaagd door Arabische milities in de Sudanese provincie Darfur. Het regime in Khartoum belooft beterschap. Maar is er wel te onderhandelen met dictator Omar el Bashir?
Het bezoek van de Sudanese minister Mustafa Ismail van Buitenlandse Zaken eind juli aan Den Haag was een verbazingwekkende vertoning. De man die een regime vertegenwoordigt dat al meer dan vijftien jaar een schrikbewind uitoefent, bleef met een strak gezicht beweren dat er niets aan de hand was in de westelijke provincie Darfur. Er waren, zei hij, niet dertigduizend mensen vermoord, maar slechts vijfduizend. Van een genocide was absoluut geen sprake. En hongersnood? Nooit van gehoord. De Janjaweed, de Arabische milities die volgens ooggetuigen vrouwen verkrachten, huizen platbranden en vee stelen, zouden alleen optreden om zichzelf te verdedigen tegen Afrikaanse rebellen. En natúúrlijk doet de Sudanese regering er alles aan om de situatie onder controle te krijgen. Ismails Nederlandse collega Bot noemde de sancties tegen Sudan op dit moment ‘niet zinvol’, want van de Verenigde Naties heeft het land tot eind augustus de tijd gekregen om orde op zaken te stellen.
Maar kan de internationale gemeenschap het Sudanese regime vertrouwen? Generaal Omar el Bashir kwam in juni 1989 door een militaire coup aan de macht. Hij zette het streng islamitische regime dat zijn voorgangers hadden gevestigd, voort. Politieke partijen werden verboden, vakbonden opgeheven, onafhankelijke kranten afgeschaft. Honderden intellectuelen werden opgepakt. Ook werd een gruwelijke oorlog voortgezet in het zuiden van het land. Daar wonen christelijke en animistische stammen van Afrikaanse herkomst die worden overheerst door de Arabische machthebbers in het noorden. De oorlog was meteen na de onafhankelijkheid in 1956 begonnen om het zuiden te islamiseren.
Al Bashir en zijn kliek deinsden er na hun aantreden in 1989 niet voor terug vluchtelingenkampen te bombarderen en de hongerende bevolking voedselhulp te onthouden. Het inzetten van milities voor het opknappen van vuile klussen, zoals nu in Darfur gebeurt, is niet nieuw in Sudan. In het zuiden werden in het verleden jihadi’s ingezet om de christelijke en animistische zuiderlingen ‘te bekeren’. Moord, plundering, verkrachting, en zelfs het in slavernij voeren van Afrikaanse dorpelingen was aan de orde van de dag. Volgens het islamitische oorlogsrecht zijn krijgsgevangenen die geen moslim zijn, immers automatisch de slaven van degene die hun leven heeft gespaard.
Een militaire commandant in de door zwarten bewoonde Nuba-bergen riep in januari 1992 op tot het ‘etnisch zuiveren’ van het gebied. In juni van dat jaar werd de bevolking in kampen bijeen gedreven. Net als nu kregen internationale hulpverleners destijds geen toegang, met uitzondering van islamitische organisaties. Later werden de gevangenen overgebracht naar ‘vredesdorpen’, werkkampen die toebehoorden aan de elite uit Khartoum en gevestigd waren op land van de verjaagde dorpelingen. Veertigduizend anderen werden naar het noorden getransporteerd. De meesten overleefden de tocht niet.
Het etnisch zuiveren en in slavernij voeren van Afrikanen is de afgelopen twaalf jaar doorgegaan. De internationale gemeenschap stond erbij en keek ernaar. Keer op keer spraken de Verenigde Naties, Europa en de Verenigde Staten hun leedwezen uit over de voortdurende schendingen van de mensenrechten en werden ambassadeurs op het matje geroepen. Amerikaanse bedrijven mochten niet langer in het land investeren, wapenleveranties door het Westen werden verboden. Sudan raakte steeds verder geïsoleerd, zeker toen duidelijk werd dat het land terroristische organisaties van geld en wapens voorzag en gedurende een paar jaar onderdak verschafte aan Osama bin Laden. Maar echt ingrijpen? Dat gebeurde niet.
Wel werd onder druk van de internationale gemeenschap vorig jaar een vredesakkoord gesloten tussen Khartoum en de rebellen van de Sudanese People’s Liberation Army (SPLA). Belangrijk voor de historische doorbraak aan de onderhandelingstafel was de beslissing van Khartoum om de olieopbrengsten te delen met de SPLA. De oliebronnen die in de jaren zeventig werden gevonden, liggen namelijk voor een belangrijk deel in het door de SPLA gecontroleerde gebied.
Het leidde tot jaloerse geluiden bij de Afrikaanse oppositie in Darfur. Als de SPLA een deel van de buit kreeg, waarom zij dan niet? Dit was anderhalf jaar geleden de directe aanleiding voor de oprichting van de Sudan Liberation Army (SLA) en de Justice and Equality Movement. Nadat die aanvankelijk successen behaalden (helikopters werden onklaar gemaakt, kleine plaatsen ingenomen) gaf Al Bashir de vrije hand aan de milities van nomadische Arabieren in Darfur.
Al vele jaren woedt er een harde strijd over de vruchtbare grond in Darfur. Door de voortdurende droogte in het noorden worden de Baqqara-nomaden (baqqara betekent koe) naar het zuiden gedreven. Deze herders van Arabische afkomst hebben hun oog laten vallen op de vruchtbare akkers van de zwarte boeren in het zuiden. De spanningen zijn niet van vandaag of gisteren. Al tientallen jaren wordt er op kleinere schaal gemoord en geplunderd. Veel van de jihadi’s die tijdens de oorlog met de SPLA op slavenjacht waren, zijn nu weer actief. Het staat vast dat de overheid in Khartoum de milities in Darfur vrij spel heeft gegeven. Half juni sprak VN-vertegenwoordiger Jan Egeland als eerste over ‘etnische zuiveringen’. Hierbij was volgens ooggetuigen sprake van een vast patroon. Voordat het moorden en plunderen begon, werden eerst alle overheidsdiensten teruggetrokken. Na het vertrek van de ambtenaren werd de achtergebleven bevolking in de dorpen beschuldigd van collaboratie met de rebellen. Daarna volgden bombardementen en aanvallen door de Janjaweed.
Het regime zorgde er vervolgens voor dat de op de vlucht geslagen dorpelingen geen enkele vorm van hulp kregen. Medewerkers van internationale organisaties werden visa’s geweigerd, gloednieuwe jeeps en vrachtwagens bleven ongebruikt in de havens staan. De douane weigerde ze in te klaren. ‘Mensen sterven omdat ons toegang geweigerd wordt,’ zei een gefrustreerde Egeland in juni.
De vergaande betrokkenheid van het Sudanese regime bij de oorlogsmisdaden in Darfur blijkt ook uit interne documenten waar de Amerikaanse mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW) beslag op wist te leggen. In een missive gericht aan de ‘veiligheidseenheden’, gedateerd 13 februari 2004, staat dat ‘de activiteiten van de moedjahedien en de vrijwilligers van sjeik Musa Hilal (een van de leiders van de Janjaweed – HEB) moeten worden toegestaan’ en ‘dat in hun vitale behoeften moet worden voorzien’. De ontvangers van de dienstopdracht worden verzocht ‘kleine overtredingen van de moedjahedien tegen burgers die worden verdacht van steun aan de rebellen door de vingers te zien’.
Het regime heeft – zo blijkt uit de documenten – ook al bedacht waar de één miljoen vluchtelingen naar toe moeten. Op 2 juli stelde majoor generaal Abdel Rahim Hussein, de minister van Binnenlandse Zaken voor om achttien grote nederzettingen te bouwen om zo ‘veiligheid te bieden aan burgers die voorheen in talloze verspreide dorpen woonden’. Dit lijkt erg op de manier waarop in het zuiden met de bewoners van de Nuba-bergen werd afgerekend.
Eind juni bezochten de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell en de secretaris-generaal van de VN Kofi Annan vluchtelingenkampen in Darfur. De machthebbers in Khartoum deden toen plechtige beloften. De milities zouden worden ontwapend, de voedselhulp zou snel op gang komen, burgers mochten terugkeren naar hun huizen. Als bewijs van goede wil werden begin augustus vijftig gevangenen getoond aan de pers, die deel zouden hebben uitgemaakt van de Janjaweed. Maar al snel bleek dat de getoonde gevangenen al jaren vastzaten wegens moord of drugsmisdrijven. Kwalijker nog is dat de echte leider van de Janjaweed, de eerder genoemde Musa Hilal, nog gewoon vrij rond loopt in Khartoum. Hij vertelde journalisten van de internationale pers uitgebreid over zijn vriendschappelijke banden met de regering en omschrijft zichzelf als ‘een verdediger van de Arabische stammen’ tegen de Afrikaanse rebellen.
Hilal wordt algemeen gezien als verdachte nummer 1. Hij zou in 1997 al een keer in de gevangenis hebben gezeten omdat hij zeventien Afrikanen had vermoord. Ooggetuigen meldden dat hij in een Janjaweed-trainingskamp tegen de manschappen zou hebben gezegd dat ‘alle Afrikanen onze vijanden zijn’.
Op 27 februari zagen verschillende mensen, onder wie een vertegenwoordiger van de Verenigde Naties, dat Hilal leiding gaf aan de aanval op het dorp Tawilah. Onder zijn toeziend oog werden zestien schoolkinderen ontvoerd, een markt in brand gezet en minstens zevenenzestig mensen vermoord. In The Wall Street Journal ontkende Hilal de beschuldigingen. De moorden zouden volgens hem zijn gepleegd door ‘misdadigers’.
Afgelopen week kwamen de VN met een nieuw rapport waarin de regering in Khartoum in ongewoon ondiplomatieke woorden werd veroordeeld. ‘Het is boven elke twijfel verheven dat het Sudanese regime verantwoordelijk is voor grote aantallen buitengerechtelijke executies in Darfur. Dit gebeurde op een gecoördineerde manier door het leger, gesteund door milities,’ schreef de Pakistaanse rapporteur voor de Verenigde Naties Asma Jahangir.
De rapporteur noemt het woord genocide nog net niet, maar het scheelt niet veel. Het Amerikaanse huis van Afgevaardigden deed dat wel in een motie die met 422 tegen 0 stemmen werd aangenomen. De VS en Groot Brittannië hebben inmiddels mensen naar Darfur gestuurd om vast te stellen of inderdaad van genocide sprake is. Algmeen wordt aangenomen dat dat niet zo is – genocide komt neer op het voornemen om een complete bevolkingsgroep uit te moorden. In het geval van Sudan lijkt het er eerder op dat El Bashir de steun van officieren, die traditioneel voor een groot deel afkomstig zijn uit de noordelijke stammen, nodig heeft om aan de macht te blijven. Daarom laat hij ze hun gang gaan.
In een resolutie van de Veiligheidsraad is bepaald dat voor eind augustus aanzienlijke vooruitgang moet zijn geboekt bij de ontmanteling van de Janjaweed-milities, anders dreigen sancties. Daarbij kan gedacht worden aan een olieboycot. Sinds midden jaren negentig exporteert Sudan olie. Met de opbrengst daarvan zijn onder meer Russische helikopters en Antonovs gekocht, die zowel in het zuiden als in Darfur tegen de bevolking werden ingezet.
Speciaal afgezant van de VN Jan Pronk verwacht dat het Sudanese regime zal voldoen aan het ultimatum van de Veiligheidsraad.
Maar zolang Musa Hilal en de andere leiders van de Janjaweed nog op vrije voeten zijn, blijft er alle aanleiding om Sudan onder zware druk te houden.
</div>

Harm Ede Botje

De slagers van Sudan

De erfenis van Bibi

Israël kiest

Verhaal van de Week

Migratie op z'n Spaans

Pedro Sánchez

Hoeze crisis?

Hans Stegeman

Adriaan van Dis

Interview

Dienstplicht

Chard van den Berg

De Warme Winkel

Theater

Panda-diplomatie

China

Herinvoering dienstplicht goed idee?

Debat

Leve de herfst

Poëzie