<div class="lead">
Tijdens de vijfenzeventig jaar van het communisme in de Sovjet-Unie bestond Catharina de Grote (1729-1796) niet. Sinds de jaren negentig is ze helemaal terug, en terecht. Dankzij de Verlichte, innemende keizerin kende Rusland een Gouden Eeuw, zoals nu in de Hermitage Amsterdam te zien is.
</div>
Catharina de Grote leed aan een reeks heilzame passies, ziektes en slechte eigenschappen waarvoor ze zich graag excuseerde, maar waaraan ze ook zo hechtte dat ze er niet graag afstand van deed. De aantrekkelijkste voor ons is haar passion de griffonnage, ook wel écrituromanie genoemd: het schrijven niet kunnen laten. Deze schrijfmanie en dit ‘neerkrabbelen’ van alles wat in haar opkwam (‘ik kan geen schone pen zien zonder dat me de kriebels bekruipen ze in de inkt te dopen’) heeft gezorgd voor de duizenden brieven aan andere briefschrijvers als Voltaire, Diderot, Grimm en Frederik de Grote. Als tsarina schreef ze ook columns in literaire tijdschriften en zo’n dertig toneelstukken.
In Catharina leefde ook een ‘bouwfurie’: hoe meer je bouwt, hoe meer je wilt bouwen, bekende ze tegenover de architecten met wie ze in Petersburg het ene luisterrijke paleis na het andere bouwde. En wat te denken van haar cameeënziekte: de collectie gesneden stenen, waarvan ze er uiteindelijk tienduizend bezat? Dat de Hermitage in Sint-Petersburg is wat het is, komt door haar doortastendheid om op de juiste momenten in grote hoeveelheden de beste kunstwerken te verwerven, bij voorkeur hele collecties tegelijk. Tot haar goede/slechte eigenschappen behoort ook haar favoritisme, het koesteren van bepaalde mensen vanwege hun talenten of karakter. Die gaf ze alle ruimte. Onderdeel van dit favoritisme waren de minnaars, waarvan de legende wil dat ze er drieëntwintig had, maar de werkelijkheid houdt het op twaalf.
Het zijn niet de meest onsympathieke manies, hartstochten of eigenschappen. Het zien van de schilderijen, tekeningen, portretten, beelden, sierraden, meubels en juwelen op de tentoonstelling over Catharina in de Hermitage Amsterdam maakt van haar een onbereikbare figuur, oneindig ver weg in illustere hemel van paleizen, omgeven door even eerbiedige als stramme jaknikkers. Jammer dus dat er niets te zien is van haar écrituromanie, van haar brieven, niets van haar geschriften, toneelstukken, satirische bijdragen aan tijdschriften. Daarin is de dagelijkse, gewone Catharina te vinden. Zoals in haar paleizen niet alle kamers en zalen met goud waren bekleed, zo was er ook een gewone Catharina, zelfs meer dan men graag wil, gezien het romantische beeld dat men graag van haar heeft gegeven in verschillende speelfilms.
<figure id="post-331339 media-331339" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/N.Sk-2_ACkopie.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/N.Sk-2_ACkopie-320x201.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/N.Sk-2_ACkopie-640x402.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/N.Sk-2_ACkopie-1280x804.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/N.Sk-2_ACkopie-1920x1206.jpg 1920w" alt="" /><figcaption>Links: Marie-Anne Collot (1748–1821) Portret van Denis Diderot, 1772. Marmer, h met voetstuk 57cm. Rechts: &#8216;De ochtend van Voltaire&#8217; van Jean Huber. Afbeeldingen: Hermitage Amsterdam</figcaption></figure>
Dat romantiseren gebeurt overigens niet in de bijdragen aan de catalogus. Daarin ontstaat een tamelijk evenwichtig en realistisch beeld van Catharina, van de ijdele huichelaarster die ze volgens sommigen was, tot warme, toegankelijke, altijd opgewekte, moeder van Rusland.
Op de tentoonstelling is Catharina de Grote te zien op schilderijen die haar verheerlijken als een godin, zoals op de Apotheose van de regering van Catharina II van Gregorio Guglielmi uit 1767, nog maar vijf jaar na het bestijgen van de troon. Goddelijker, ontstegen aan alles, kun je niet afgebeeld worden. In de gedaante van de godin van de wijsheid Minerva wordt Catharina omringd door personificaties van de Vrede, de Vruchtbaarheid, de Dichtkunst, de Goddelijke en de Wereldse macht, en voorzien van imperiale regalia, trofeeën, scepters en bokalen. Het is moeilijk uit te maken in welke mate Catharina dit soort verheerlijking heeft uitgelokt. Ze was ijdel, maar ook bereid zich onbekommerd bescheiden op te stellen: ‘Vlei jezelf niet, er zijn er die veel slimmer zijn dan jij’, was een van haar geliefde gezegden. De grote portretten ten voeten uit, zoals dat van Vigilius Eriksen waarop ze ook nog in de spiegel en profil te zien is, is al in 1763 gemaakt, een jaar na het bestijgen van de troon. Catharina liet er geen gras over groeien.
<q class="pull-left">Zowel de adel als de lijfeigenen schrokken van haar plannen: de adel vanwege het verdwijnen van hun privileges, de lijfeigenen voelden zich totaal verloren en onbeschermd.</q> Al dit vertoon van tsaristische onbereikbaarheid kan niet verdoezelen dat Catharina met alle macht bezig was zichzelf en haar doen en laten als tsarina te rechtvaardigen, zoals uit haar brieven en Memoires blijkt. Het is bijna aandoenlijk om te zien hoe zij ‘de deugdzame heerseres’ wil zijn, die het beste met haar volk voorheeft. Wat ze wilde was de beste wereld van alle werelden voor het Russische volk. Dat is niet zonder ironie want in Candide maakte de door haar onversaagd bewonderde Voltaire de denker Leibniz belachelijk, die maar bleef herhalen dat we in de beste van alle werelden leefden. Catharina gebruikte die uitspraak soms zelf ironisch, terwijl dat toch een soort ideaal voor haar was. Tegelijk &#8211; Catharina is niet voor één gat te vangen &#8211; hield ze altijd rekening met tegenslag, onvermogen, pech, verschillende ideeën en onwil. Tot de gezegden die ze graag verzamelde behoorden: ‘Winst en verlies wonen op één erf.’ en ‘Je mikt op een kraanvogel, maar raakt een mus’.
Catharina werd geconfronteerd met de werkelijkheid van die mus nadat ze haar Instructie had geschreven, een uitvoerige tekst die als basis moest dienen voor een grondige hervorming van de Russische wetten. Die ademde de geest van de Verlichting, zoals ze die had leren kennen uit het werk van Voltaire, Diderot en d’Alembert. Ze had er twee jaar aan gewerkt en een keur aan politieke denkers geraadpleegd, vooral Montesquieu en zijn De l’esprit des lois. De adel zou minder invloed krijgen, de lijfeigenschap zou worden afgeschaft, de gelijkheid van alle mensen zou bij wet worden geregeld. Om deze voornemens te bespreken stelde ze een commissie samen uit alle rangen en standen van de bevolking.
Maar zowel de adel als de lijfeigenen schrokken van haar plannen: de adel vanwege het verdwijnen van hun privileges, de lijfeigenen voelden zich totaal verloren en onbeschermd bij de gedachte dat ze ineens op zichzelf zouden komen te staan. Catharina trok daarop haar Instructie in. De adel kreeg niet minder, maar meer privileges. De lijfeigenschap werd juist uitgebreid.
<h5>Vooruitstrevend en verboden</h5>
Wat niet wil zeggen dat de Instructie helemaal tot een dode letter werd. Voltaire beschouwde het in Holland in vertaling gedrukte traktaat als ‘het mooiste document van deze eeuw’. Het was zo vooruitstrevend dat het door de Franse regering verboden werd. Nadat hij vijf maanden Catharina’s gast was geweest schreef Diderot er een uitvoerig commentaar op. Dat er niets terechtkwam van de door haar voorgestelde hervormingen weet Catharina aan de weerbarstigheid van de werkelijkheid. ‘Uw hoge idealen’, zei ze tegen Diderot, ‘zijn goed om boeken mee te vullen, maar het is slecht om er naar te handelen. (…) U werkt op papier, dat altijd geduldig is, terwijl ik, ongelukkige tsarina, mij uitsloof voor eenvoudige stervelingen, die uiterst gevoelig en pietluttig zijn.’ Ze vergat op dat moment even dat het haar eigen idealen waren. Veel van wat ze in haar Instructie schreef heeft wel degelijk invloed gehad op het maatschappelijke denken in Rusland. Haar Pruisische collega Frederik de Grote vond het zo’n brisant geschrift dat hij het niet liet slingeren, maar achter slot en grendel borg. Zelf had hij zich in 1740 met zijn traktaat Anti-Machiavel overigens op dezelfde manier gewaagd aan Verlichte ideeën over staatsvorming. Daar hield hij zich ook niet aan zodra hij op de troon zat.
Er valt niet aan te ontkomen dat Catharina ook een innemende vrouw moet zijn geweest. Er is nauwelijks een schilder die haar niet met een geamuseerd lachje afbeeldt. Voor het bezoeken van haar schilderijenverzameling in de Hermitage in Petersburg stelde zij een ‘Etiquette zonder etiquette’ op. Men moest met een goed humeur naar binnen gaan, alle privileges en arrogantie afleggen, elke titel en rang vergeten, geen gezucht, geen gegeeuw, geen overmatig drinken, niet te hard praten. Doe verder waar u zin in heeft.
Nadat ze haar Instructie had ingetrokken vermaakte Catharina zich met het oprichten van een satirisch weekblad waarin een goed humeur de overhand moest hebben: Koetjes en kalfjes, een blad in de geest van de Engelse Spectator. Het werd geleid door een van haar favorieten, Jekaterina Dasjkova, die later directeur van de Academie van Wetenschappen zou worden. De bijdragen gingen over ‘van alles en nog wat’, wat in Engeland ‘miscellania’ wordt genoemd. Zelf schreef ze er onder pseudoniemen als ‘Patricius Waardenker’ ironisch moralistische stukjes in tegen hardnekkige ondeugden. De bedoeling van het blad was verbetering van de zeden, het verspreiden van de ideeën van de Verlichting en het bevorderen van de Russische taal. Alles wat niet ‘lachend wordt gebracht’ zou worden afgewezen.
Jammer dat van deze tijdschriften (later kwam daar ook De gespreksgenoot bij) niets te zien is op de tentoonstelling. Er staat wel een bureautje waaraan ze haar brieven aan Voltaire en Diderot heeft geschreven, maar voorbeelden van haar brieven liggen er niet, of misschien een kattebelletje. De brieven van Catharina aan Voltaire gebruikte zij duidelijk ook als een soort nieuwsbrieven waarin ze hem als een professionele informant op de hoogte stelde van de veldslagen die haar leger leverde, welke vorderingen er werden gemaakt en wanneer wie verslagen werd, zoals ‘Moestafa’ in de oorlog met Turkije. In de toon van Catharina en Voltaire zit altijd iets schertsends, vooral in de manier waarop ze elkaar bewieroken aan het eind van de brieven: ‘Jaag voor altijd de pest en de Turken de Donau over en aanvaard, Mevrouw, het diepste respect van Uwe Keizerlijke Majesteit en de onveranderlijke aanhankelijkheid van de oude kluizenaar van Ferney.’ En Catharina op haar beurt: ‘Vaarwel, Mijnheer, blijf gezond en wees ervan overtuigd dat niemand gevoeliger is dan ik voor alle blijken van vriendschap die u mij geeft. Blijf alstublieft uw voortreffelijke werk sturen en laten we Moestafa verslaan.’
Wanneer Catharina een vredesverdrag met de Turken gaat sluiten laat Voltaire haar horloges sturen, gemaakt door de horlogefabriek die hij bij Ferney heeft opgericht. Die horloges zijn voorzien van haar portret. Ze moet ze van Voltaire aan de Turken ten geschenke geven: dan ‘zullen ze leren u alle uren van de dag te eerbiedigen.’ Je bent bevriend met Voltaire of niet.
<div class="info-box">
De tentoonstelling Catharina, de Grootste is tot 15 januari 2017 te zien in de Hermitage Amsterdam.
</div>

Carel Peeters

Catharina de Grote, tsarina met een satirisch weekblad

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips